जिथे मला अडवलं, तिथे तोच अडकला

“मुक्ता, मागच्या गेटने.” राहुलरावने हात वर करून सुरक्षा रक्षकाला इशारा केला, जणू ती इथे रोज कामाला येणारी मुलगी नव्हे तर चुकून समोरच्या प्रवेशद्वारापाशी थांबलेली पुरवठावाली आहे. त्याच्या आवाजाबरोबर दोन नातेवाईक वळून पाहिले, मीनाकाकूंच्या भुवया उंचावल्या, आणि मुक्ताच्या मानेतला जुना, घासून मऊ झालेला ओळखपत्राचा दोर अचानक फारच स्वस्त दिसू लागला.

समोरचा काचेचा दरवाजा फुलांनी मढवला होता. आत साखरपुड्याच्या पाहुण्यांसाठी दिवे, छायाचित्रकार, स्वागताचे ताट. हा कॉम्प्लेक्स, हा कार्यक्रम, ही धावपळ—सगळं मागच्या तीन महिन्यांपासून मुक्ताच्या हाताखाली उभं होतं. सेवा क्षेत्रात काम करताना तिने किती लग्नसमारंभ उभे केले होते, पण आजचा कार्यक्रम वेगळा होता. कारण वधूपक्षात तिची चुलत बहीण होती, आणि राहुलराव—कॉम्प्लेक्सचा कार्यकारी प्रमुख, घरच्यांना पसंत असलेला, मुक्ताशी नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं ठेवूनही कधीच उघड न मानणारा—आज मुद्दाम लोकांसमोर तिला मागच्या सेवा-प्रवेशात ढकलत होता.

“समोरून फक्त मान्यवर,” तो हसत म्हणाला. “ऑपरेशन्सचे लोक शिस्त ठेवतात, शिस्त मोडत नाहीत.”

रक्षकाने अडखळत दोरी बाजूला केली नाही. मुक्ताच्या हातातला थंड पडलेला डब्बा ती घट्ट पकडून राहिली. मीनाकाकूंनी खालच्या आवाजात विचारलं, “अगं, तू तर सगळं पाहतेस ना इथलं?”

“आज नाही,” राहुलरावने उत्तर तिच्या आधीच दिलं. “आज ती बॅक-कोर सांभाळेल.”

त्याने खिशातून फोल्डर काढला, निळ्या शाईच्या जुन्या पेनखुणा असलेल्या निर्देशपत्रावर सही केली, आणि सुरक्षा डेस्कवर आपटून ठेवले. “नोंद करा,” तो म्हणाला, “मुक्ता देशमुख—फक्त सेवा-मार्ग. मुख्य प्रवेश, मंच, कुटुंबीय लाउंज निषिद्ध. संपूर्ण कार्यक्रमभर.”

रक्षकाने रजिस्टर पुढे ओढलं. शैलेश, कंट्रोल-रूममधला ड्युटी सुपरवायझर, क्षणभर थिजला. त्याने मुक्ताकडे पाहिलं; मग राहुलरावकडे. “सर, पण मास्टर-क्लीयरन्स—”

“मी अपडेट करतोय.” राहुलरावने मोबाईलवरून संदेश टाकला. बीप झाला. शैलेशच्या टॅबलेटवर नोंद चमकली. डिजिटल मार्गनिर्देशात तिचं नाव लाल चौकटीत गेलं. “आता काही प्रश्न?”

मुक्ताने कागद उचलला. कोरड्या आवाजात विचारलं, “लिखित आदेश? पूर्ण दिवस?”

“हो. तुलाच नियम आवडतात ना?” तो जवळ येऊन कुजबुजला, पण इतक्या जोरात की मीनाकाकू ऐकू शकतील. “कुटुंबात जागा हवी असते, ती कमावावी लागते. बॅक गेट तुझ्यासाठी योग्य आहे.”

तिच्या डोळ्यात राग चमकला, पण आवाज सरळ राहिला. “नोंद झाली ना? मग मी सेवा-मार्गानेच जाते.”

पहिला धक्का तिथेच बसला. समोरच्या गेटने तिला अडवलं गेलं, पण रजिस्टरवर सही करताना राहुलरावने तारीखखाली वेळ रिकामी ठेवली होती. शैलेशने ती लक्षात घेतली. त्याने तिच्या हातातला कागद परत देताना हळूच दुसरी पावती सरकवली—“तात्पुरता मार्गबदल, पुढील पडताळणीपर्यंत.” मुक्ताने काही बोलली नाही. कागद दुमडताना तिच्या अंगठ्याजवळच्या शाईच्या जुन्या डागावर प्रकाश पडला.

मागचा सेवा-मार्ग कॉम्प्लेक्सच्या उजव्या कडेला होता—लोडिंग व्हॅन, फुलांचे क्रेट, स्टीलचे ट्रॉली, वाफाळलेले डबे, धुरकट सिमेंट, आणि अर्धवट उघड्या दरवाज्यातील थांबा. ती तिथे पोचली तेव्हा दोन कामगार बाजूला झाले. मागचं लोखंडी गेट अरुंद होतं; एका वेळी एक ट्रॉली किंवा दोन माणसं. त्याच गळ्यातून स्टेजचा सर्वात महत्त्वाचा साठा जात होता—वधूपक्षाच्या दागिन्यांची तिजोरी, करारपत्रांच्या फाईल्स, आणि खास पाहुण्यांसाठी ठेवलेले भेटपेटारे.

शैलेश खाली आला. “त्यांनी आदेश टाकला, पण मास्टर-रूट अजूनही तुझ्या नावावर आहे,” तो दात घट्ट धरून म्हणाला. “कारण आजचा आपत्कालीन प्रवेश-कोड तूच मंजूर केलेला. माझ्याकडे कंट्रोल आहे, पण ओव्हरराईड करायला मालकपक्षाची पुष्टी लागेल.”

मुक्ताने विचारलं, “मालकपक्षात कोण ऑन-साईट आहे?”

“विश्वासराव. चेअरमन. वरती पूजेत बसलेत. तुझं नाव त्यांना माहिती आहे.”

तिने गेटच्या चौकटीकडे पाहिलं. अर्धवट उघडा दरवाजा, मध्ये ठेवलेली रिकामी ट्रॉली, उजवीकडे स्कॅनर, डावीकडे जड कुलूप. जागा स्वतःच जाळ्यासारखी वाटत होती. “ही ट्रॉली इथेच ठेव,” ती म्हणाली. “मार्ग एक हातभर कमी होईल. कोणीही धडधडत आलं तर थांबावंच लागेल.”

“कोणी?” शैलेशने विचारलं.

तिने फोल्डर उघडला. राहुलरावचा आदेश पुन्हा वाचला. “ज्याला खात्री आहे की सगळे मार्ग त्याच्या बोटाखाली आहेत.”

वरच्या मजल्यावरून लग्नपूर्व पूजा संपल्याची हालचाल खाली झिरपत होती. एका बाजूला खानपानवाल्यांची रांग, दुसरीकडे नातेवाईकांचा ओघ. मीनाकाकू मागच्या कॉरिडॉरपर्यंत कशा तरी येऊन थांबल्या. त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रश्न होते, पण मुक्ताने त्यांना फक्त एवढंच म्हटलं, “काकू, हा सेवा-मार्ग आहे. इथं उभं राहू नका.” त्यावर काकू अजूनच थांबल्या. सामाजिक अंतर जरा मागे सरकलं, पण नजरेचं अंतर उरलं.

तेव्हाच वरून संदेश आला—वधूपक्षासाठी ठेवलेली कागदपत्रांची तिजोरी मुख्य मंचाजवळ पोचली नाही. गडबड वाढली. दोन व्यवस्थापक धावत आले. राहुलराव स्वतः फोन कानाला लावून खाली उतरला. त्याच्या मागोमाग वधूचा मामा, अजून दोन नातेवाईक, आणि छायाचित्रकाराचा मुलगा. राहुलरावने मुक्ताला गेटपाशी उभं पाहिलं आणि ओठ वाकवले.

“तू अजून इथेच? पुढे सरक. तिजोरी आत घालायची आहे.”

मुक्ता ट्रॉलीच्या पलीकडे हलली नाही. “मार्ग तपासणी सुरू आहे.”

“कोणाच्या आदेशाने?” तो जळजळीत हसला. “तुला मी कुठे उभं राहायचं ते लिहून दिलंय.”

“हो,” ती म्हणाली. “तुम्ही मला सेवा-मार्गावर नियुक्त केलं. मी इथेच आहे.”

राहुलरावने स्कॅनरकडे हात नेला. त्याचं स्वतःचं कार्ड हिरवं चमकायला हवं होतं; पण पडद्यावर पिवळा इशारा आला—‘मार्ग विवादित. मालकपक्ष पुष्टी आवश्यक.’ त्याने चिडून शैलेशकडे पाहिलं. “हे कोणी टाकलं?”

शैलेश सरळ उभा राहिला. “आपल्या आदेशावरून मार्गबदल नोंदला. वेळ रिकामी होती. त्यामुळे मास्टर-रूट स्थगित. विशेष साठा फक्त मालकपक्ष पुष्टीवर.”

आता जागेचं गणित बदललं. पुढे ट्रॉली. एका बाजूला भिंत. दुसऱ्या बाजूला स्कॅनर. मागे नातेवाईक. राहुलराव गेटच्या बाहेरच्या अर्ध्या पायरीवर अडकला. आत शिरायला त्याला मुक्तानेच बाजूला व्हावं लागलं असतं. तिने बाजू दिली नाही.

“मुक्ता, विनोद पुरे,” तो खवळून म्हणाला. “साईडला हो.”

तिने वर फोन लावला. एकच वाक्य बोलली, “विश्वासराव, मागच्या सेवा-प्रवेशावर विशेष साठा अडला आहे. मार्गबदल लिखित आदेशाने झाला. पुष्टी हवी.”

राहुलरावने हात पुढे करून फोन खेचण्याचा प्रयत्न केला, पण ट्रॉलीमुळे पूर्ण हात सरकला नाही. गेटच्या चौकटीत त्याचा खांदा अडकून थांबला. छायाचित्रकाराच्या फ्लॅशने तो क्षण चकाकला—तो आत येऊ शकत नव्हता, आणि मागचे लोक थांबले होते.

दोन मिनिटांत विश्वासरावांचा सहाय्यक खाली आला, मागेच वृद्ध विश्वासराव. पूजेचा कुंकू अजून कपाळावर होतं. त्यांनी कागद मागितला. मुक्ताने दुमडलेला आदेश त्यांच्या हातात ठेवला. त्यांनी शांतपणे वाचलं, मग राहुलरावकडे पाहिलं.

“हे तुम्ही सही केलं?”

“ऑपरेशनल गरज होती,” राहुलराव म्हणाला. “ती इमोशनल होत आहे. कृपया तिला हटवा.”

विश्वासरावांनी शैलेशकडे मान वळवली. “या आदेशानुसार सेवा-मार्गावर कोण कायमस्वरूपी तैनात?”

“मुक्ता देशमुख,” शैलेश म्हणाला.

“विशेष साठ्याचा तात्पुरता संरक्षक प्रवेश कोणाकडे?”

“मास्टर-रूट स्थगित असल्याने सेवा-तैनात अधिकारीकडे.”

विश्वासरावांनी कागदाच्या खालच्या मोकळ्या जागेत स्वतः सही केली. “मग नियमाप्रमाणे,” ते म्हणाले, “सेवा-मार्गाचं नियंत्रण मुक्ताकडे. पुढील आदेशापर्यंत राहुलराव यांचा प्रवेश या लेनमधून स्थगित.”

मीनाकाकूंच्या हातातलं पर्सचं साखळीदार झाकण आपटून बंद झालं. वधूच्या मामाने घसा खाकरला. राहुलरावने पहिल्यांदा मागे वळून पाहिलं; कारण पुढे त्याला जागा नव्हती.

पण त्याने अजून हार मानली नाही. चेहरा वाचवण्याचा शेवटचा प्रयत्न त्याने तिथेच केला. “मी कार्यकारी प्रमुख आहे,” तो मोठ्याने म्हणाला, आता मुद्दाम नातेवाईकांना ऐकू जाईल असा आवाज. “हा कार्यक्रम माझ्या जबाबदारीत आहे. मुक्ताने तिजोरी आत जाऊ द्या. नंतर आपण बोलू.”

मुक्ताने विश्वासरावांकडून कागद परत घेतला. ती एक पाऊल पुढे आली. तिच्या घासलेल्या दोराला बांधलेलं ओळखपत्र छातीवर सरकलं. “शैलेश,” ती म्हणाली, “राहुलरावांच्या सहीचा आदेश पुन्हा वाच.”

शैलेशने मोठ्याने वाचलं, “मुक्ता देशमुख—फक्त सेवा-मार्ग. मुख्य प्रवेश, मंच, कुटुंबीय लाउंज निषिद्ध. संपूर्ण कार्यक्रमभर.”

मुक्ताने डोळे न हलवता पुढचं वाक्य टाकलं, “म्हणजे मी इथून हलणार नाही. आणि ज्यांनी हा सेवा-मार्ग माझ्या ताब्यात दिला, त्यांनाच या लेनमधून प्रवेश नाही. विशेष साठा आत जाईल—माझ्या हातातून.”

ती ट्रॉलीकडे वळली, हातमोजे चढवले, तिजोरीचा हँडल पकडला. राहुलरावने भडकून एक पाऊल पुढे टाकलं. “मी सांगतोय, गेट उघडा. आत्ता.”

तेच ते एक पाऊल जास्त होतं.

“थांबा.” मुक्ताचा आवाज लोखंडासारखा सपाट होता. “सेवा-लेन बंद. राहुलराव, मागे.”

शैलेशने लगेच स्कॅनरवर नियंत्रण-की दाबली. लाल दिवा पेटला. आतल्या बाजूचं लोखंडी पान सरकून बंद झालं. मुक्ताने विश्वासरावांच्या सहीखाली स्वतःची कार्यकारी पुष्टी लिहिली, कुलूप उचललं, आणि गेटच्या सेवा-कडीला बसवलं. धातूचा आवाज अरुंद जागेत करकन फिरला. राहुलराव बाहेरच राहिला—त्याच्या स्वतःच्या आदेशाखाली, त्याच्या स्वतःच्या रस्त्यावर, नातेवाईक आणि कर्मचाऱ्यांसमोर.

तिजोरी ट्रॉलीवरून आत गेली. मुक्ताने गेटचं दुसरं पान ओढून पूर्ण जुळवलं. राहुलरावचा चेहरा आता फक्त काचेच्या पलीकडच्या सजावटीइतकाच उपयोगाचा दिसत होता. त्याने हात पुढे करून कडी पकडली.

मुक्ताने कुलूपाला शेवटचा फिरका दिला. मग किल्ली काढून आपल्या खिशात ठेवली, आणि लॉक तपासण्यासाठी बाहेरून वळवलेला त्याचा हात अजूनही कडीवर असतानाच गेटच्या त्या बंद सेवा-लेनवर कुलूप एकदाच खट् करून बसलं; त्याने ते फिरवून पाहिलं, पण ते मुळीच वळलं नाही.