जिला वर मानलं ती खाली पडली

“अगं, बाजूला उभी रहा आधी—तुझा नंबर नाही,” नोंदणीच्या खिडकीपाशी बसलेल्या मुलाने हात पुढे करून मृणालला थांबवलं, आणि तिच्या गुडघ्याजवळ ठेवलेला थंड झालेला डबा प्लास्टिकच्या बाकाच्या कोपऱ्याला हलकासा आपटला. गळ्यातला वाकडा पडलेला पास तिने सरळ केला; सकाळपासून तीनदा तिला “आता” म्हणत मागे सारलं गेलं होतं. आतून ढोल-ताशाचा आवाज येत होता, बाहेर नोंदणीची रांग, नातेवाईकांचे डोळे, आणि खिडकीत अडकलेली तिची जागा.

“ही आधी नाही,” रुचा वहिनीने दूरूनच सांगितलं. तिच्या हातात पाहुण्यांची यादी, केसात मोत्यांची पिन, आवाजात तात्पुरत्या मालकिणीचा भार. “वरपक्षाचे सिग्नेचर आधी. नंतर बाकी. मृणाल, तू तिथे बस. नाही, नाही—तो कोपरा रिकामा ठेव. काकूंना बसू दे.”

मृणाल सरकली नाही. तिने फक्त डबा उचलून हातात घेतला आणि बाकाच्या कोपऱ्यावर ठेवलेली स्वतःची पातळ ओढणी परत खांद्यावर घेतली. इतक्यात काकू आली, रुचाने स्वतः हात धरून तिला बसवलं. बाकावर मृणालचा उबदारपणा संपला; तिच्या जागी दुसरं नातं बसलं. दोन मावश्या पाहत होत्या. समीर तीन पावलं मागे उभा, फोनकडे बघत, जणू काही तो फक्त वेळ सांभाळत होता.

मृणालने सरळ खिडकीत विचारलं, “किती वेळ थांबायचं?”

मुलगा गडबडला. “मॅडम, ऑर्डर आहे.”

पहिला बारीक तडा तिथेच पडला. खिडकीआडच्या टेबलावरचा चहाचा कप थंड होऊन कडेवर वर्तुळ सोडून बसला होता; त्याने फाईल चाळली, पुन्हा नाव बघितलं, आणि मृणालकडे एकदा नीट पाहिलं. पासवर छापलेलं नाव त्याला दिसलं—‘समीर-संपर्क’. तो काही बोलला नाही, पण “थांबा” म्हणण्याचा त्याचा सूर आधीसारखा उर्मट राहिला नाही.

रुचा वहिनी लगेच पुढे आली. “मुला, मी सांगते आहे ना क्रम. आधी आमचं घरचं. मग बाकी मदत करणारे.”

‘मदत करणारे.’ शब्द अगदी मुद्दाम मोठ्याने. शेजारी उभ्या चुलतबहिणीने ओठ दाबले. कुणी विरोध केला नाही. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असलं तरी अंगठी नसेल, साखरपुडा नसेल, तर मुंबईतल्या भाड्याच्या फ्लॅटमध्ये किती रात्री भाजी चिरली, किती बिलं भरली, किती हॉस्पिटलच्या बाहेर बसलं—त्याची नोंद लग्नमंडपाच्या खिडकीत चालत नाही. तिथे सीट, रांग, नाव, एवढंच खरं.

समीरने अखेर डोकं वर केलं. “रुचा वहिनी, होऊ दे ना. उशीर होतोय.”

“उशीर कुणामुळे?” तिने त्याच्यावरही फटका मारला, पण नजर मृणालवरच ठेवली. “तिला सगळीकडे पुढे घालायची सवय लावलीस. आज घरचे लोक आहेत.”

समीरचा चेहरा मऊ पडला. घरचे लोक. त्या दोन शब्दांसमोर तो नेहमी मागे हटत असे. सेवा क्षेत्रात मोठ्या पदावर पोचलेला, बैठकीत दहा जणांना थांबवणारा समीर स्वतःच्या कुटुंबासमोर मूक व्हायचा. “मृणाल, थोडं बस ना,” एवढंच तो म्हणाला.

“बसायला जागा नाही,” ती म्हणाली.

ते वाक्य शांत होतं, पण कोरड्या लोखंडासारखं. रुचाने ऐकूनही न ऐकल्यासारखं केलं. तिने कर्मचाऱ्यांना हाक मारली—“वरपक्षाच्या आत्या, दोन काका, मग समीर. बाकी लोकांना बाहेर थांबवा. आणि हो, डोअरवर सांगा, ज्यांच्या गळ्यात निळा पास नाही त्यांना मंचाजवळ नाही.”

मृणालच्या पासची दोरी झिजलेली होती; रंग सूर्याने उतरलेला. रुचाच्या हातात ताजे सोनसळी पास होते. फरक मुद्दाम दिसेल असा. एक नोंदणीवाला मुलगा, एक फुलवाल्याचा मदतनीस, दोन पुतणे—सगळ्यांसमोर तिने श्रेणी लावली. “ही बाहेर. ही नंतर. हे आपले.”

आतून एका व्यवस्थापकाने खिडकीतून आवाज दिला, “वराच्या बाजूचा अधिकृत सही करणारा कुठं आहे? लाइव्ह फीड सुरू करायचीय. ज्या व्यक्तीकडे दोन्ही विक्रेत्यांची मंजुरी आहे ती लगेच आत पाठवा.”

एक क्षणासाठी रुचा वहिनीने हात उचलला. “समीर—”

खिडकीपाशी बसलेला मुलगा आधीच फाईल उलटवत होता. “मृणाल देशमुख?” त्याचा आवाज या वेळी मोठा होता. “फुल सजावट, थेट प्रक्षेपण, भोजन—तीनही आगाऊ रकमेची मंजुरी हिच्या सहीवर आहे. मॅडम, तुम्ही या. आत्ता.”

रांग तिथेच तुटली. बाजूने उभे लोक हलले. एका पुतण्याने समीरला पुढे करायला पाऊल टाकलं, पण मुलाने त्याला हातानं थांबवलं आणि खिडकीजवळची छोटी साखळी उघडली. “मॅडम, या इथून.” मृणाल पुढे गेली. रुचा ज्या बाकावर तिला ठेवून बसवू पाहत होती, त्या बाकावरच आता समीर अडकला; त्याच्या पुढे काकू, मागे मावशी, आणि मृणालसाठी उघडलेली अरुंद वाट.

ती आत सरकली. लोकांनी जागा देताना कपड्यांचे काठ, परफ्यूम, घाईची उष्णता तिच्या हाताला लागली. रुचा वहिनीने लगेच सावरायचा प्रयत्न केला. “अगं, ती फक्त पैसे भरत होती म्हणून—घरचं प्रतिनिधित्व समीरच करेल.”

नोंदणीवाला मुलगा थेट म्हणाला, “मॅडम, सिस्टीमवर नाव एकच आहे. बदलायचं असेल तर आता दोन तास लागतील.”

दुसरा तडा. समीरच्या कानाजवळचा स्नायू हलला. त्याने मृणालकडे पाहिलं; त्या नजरेत अपराध होता, पण सवयीचा. जणू तिच्याशी नंतर बोलून हे भरून निघेल. मृणालने फक्त सही केली. कागद परत घेताना मुलाने तिला लाल कडा असलेली छोटी पाटी दिली—‘मुख्य टेबल – वरपक्ष’. वाचायला स्पष्ट. ठेवायला हलकी. कोणाची जागा कुठे ते सांगणारा प्रत्यक्ष पुरावा.

जवळच रुचा वहिनीचा श्वास अडकला. “ती पाटी मला दे. मी ठेवते.”

मृणालने दिली नाही.

त्याच वेळी पुढच्या हॉलमध्ये मिरवणुकीच्या आधीची धावपळ सुरू झाली. पांढरा कापड चढवलेलं लांब मुख्य टेबल, समोर नावांच्या पाट्या, बाजूला नातेवाईकांच्या दोन रांगा. वरपक्षाच्या पहिल्या ओळीत, रुचाने आधीच स्वतःची जागा बसवून ठेवली होती—समीरच्या शेजारी तिचं नाव, आणि मृणालसाठी दूर टोकाला एक अतिरिक्त प्लास्टिकची खुर्ची, पाण्याच्या डिस्पेंसरजवळ.

“चल, आता नाटक नको,” समीर तिच्या जवळ आला. आवाज हळू, चेहरा ताणलेला. “तिथे बस आधी. नंतर आपण पाहू.”

“कुठे?” मृणालने विचारलं.

तो क्षणभर गप्प. मग हाताने दूरचा कोपरा दाखवला. “आत्ता तिथे. लोक बघतायत.”

रुचा लगेच मधे आली. “हो, आणि मृणाल, तू स्टेजच्या मागच्या बाजूला बस. तुला समजतंय ना? सगळ्यांसमोर काही वेगळं दिसायला नको. तू आपलीच आहेस, पण मर्यादा असतात.”

उशीरा दिलेली मेहेरबानी नेहमी अपमानापेक्षा अधिक वाईट लागते. ‘आपलीच आहेस’ म्हणताना तिच्या हाताने मृणालला मुख्य टेबलापासून दोन खुर्च्या नव्हे, पूर्ण नात्याने दूर ढकललं. समीरने ते थांबवलं नाही. उलट हलकेच म्हणाला, “Please, मृणाल.”

मृणालच्या पोटात दिवसभराचा थंड डबा जड दगडासारखा पडला. हॉलच्या एका बाजूला तिची आईची मैत्रीण बसली होती; दुसऱ्या बाजूला समीरचे काका. सगळ्या नजरा उघडपणे नसल्या तरी मोजत होत्या—कोण पहिल्या ओळीत, कोण मागच्या, कोण उभं, कोण मान्य.

तिने हातातली लाल कडांची पाटी उघडपणे पाहिली. ‘मुख्य टेबल – वरपक्ष’. खाली लहान अक्षरांत ‘समन्वय सहीधारक’. हॉलच्या प्रवेशद्वाराजवळ अजून एक पांढरी पाटी ठेवलेली होती—रुचासाठी राखलेली जागा—‘घरची व्यवस्था’. रुचा त्या दोन शब्दांनी स्वतःला जिथे बसवून घेत होती, तिथेच खरी झुंज होती.

“मृणाल,” समीरने यावेळी थोडं कडक म्हटलं, कारण त्याला जाणवलं की लोक त्यांच्या दिशेने पाहत आहेत. “हा वेळ नाही.”

“हो,” ती म्हणाली, “हा वेळच आहे.”

ती सरळ मुख्य टेबलाकडे गेली. पांढऱ्या कापडाचा घड सैल होता; एका बाजूचा पिन निघाला होता. मृणालने आधी दूरच्या टोकाला ठेवलेली आपली अपमानाची खुर्ची हाताने बाजूला सारली. प्लास्टिकचा खरखर आवाज हॉलभर गेला. दोन मुलं थबकली. एक सेवक ट्रे घेऊन उभाच राहिला.

रुचा वहिनी पुढे झेपावली. “अगं, हात लावू नकोस. ती माझी मांडणी आहे.”

मृणालने उत्तर दिलं नाही. तिने रुचाच्या समोर ठेवलेली पांढरी पाटी उचलली, तिला समीरच्या खुर्चीपासून एक जागा दूर सरकवलं, आणि स्वतःकडची लाल कडांची पाटी समीरच्या उजव्या हाताला, वरपक्षाच्या पहिल्या ओळीत, स्पष्ट ठेवली. लाल कडा पांढऱ्या कापडावर उभ्या दिसत होत्या.

“ही जागा सही करणाऱ्याची,” ती स्पष्ट म्हणाली. “पैसे, विक्रेते, थेट प्रक्षेपण, नोंदणी—ज्याच्या नावावर चाललंय, ती इथे बसते. मिरवणुकीत मी इथून जाईन.”

तो क्षण हॉलने गिळला. ढोल आतून वाजत होते, पण या बाजूला लोकांच्या हालचालींची दिशा बदलली. सेवकाने ट्रे तिच्या बाजूला ठेवला, रुचाच्या समोर नव्हे. एक काका, जो आधी रुचाकडे मान डोलवत होता, आता खुर्ची मोजून मागे सरकला. समीरचं “मृणाल, ऐक—” हे अर्ध्यातच पडलं, कारण त्यालाच त्या पाटीवरचं अक्षर दिसलं होतं.

रुचा वहिनीचा चेहरा खरडल्यासारखा झाला. “तू स्वतःला काय समजतेस? अजून काही ठरलेलं नाही—”

“म्हणूनच सगळं तुझ्या सोयीने ठरत नव्हतं,” मृणालने तिच्याकडे पाहून पहिल्यांदा थेट बोलली. आवाज न चढवता. “खिडकीपाशी बाहेर ठेवता येतं म्हणून मुख्य रांगेतूनही बाहेर ठेवशील असं समजू नको.”

रुचाने पाटी उचलायला हात टाकला. मृणालने तिच्या आधीच ती दोन बोटांनी दाबून स्थिर केली. लाल कडांवर तिची नखे पांढरी दिसली. सेवकाने तत्क्षणी समीरच्या उजवीकडची खुर्ची आत ओढली. “मॅडम, प्रोसेशन लाईन इथून,” तो मृणालकडे बघून म्हणाला. त्याचं स्वतःचं स्वार्थी गणित साधं होतं—ज्याच्या सहीवर कार्यक्रम अडकू शकतो, तिलाच पहिली वाट.

हीच उलटफेराची जखम होती. दिसणारी. वाचता येणारी. रुचाने ज्या जागेवरून आदेश दिले होते, तिथून तिचं नाव बाजूला सरकलं; तिचा हात हवेत अडकला; तिच्या मागची दोन स्त्रिया नकळत दोन पावलं दूर गेल्या. समीरने तिला थांबवण्यासाठी नव्हे, स्वतःचा चेहरा झाकण्यासाठी पुढे पाऊल टाकलं. पण उशीर झाला होता. कारण मिरवणुकीची रेषा बनत होती, आणि पहिलं पाऊल कोण टाकणार हे आता पाटीने ठरवलं होतं.

“बस ना, इथं तरी,” समीर शेवटचा प्रयत्न करत म्हणाला. आवाज मऊ, जवळजवळ विनवणीचा. त्याने जवळच्या पण खालच्या खुर्चीकडे इशारा केला—मुख्य टेबलाच्या टोकाला, कॅमेराबाहेर.

मृणालने त्या खुर्चीकडे पाहिलंही नाही. “उशिरा दिलेली जागा मी घेत नाही.”

तिने लाल कडांची पाटी पुन्हा नीट सरळ केली, कापडाचा सुटलेला घड हाताने एकदा सपाट केला, आणि मिरवणुकीच्या वाटेत समीरच्या उजवीकडून पहिली उभी राहिली. तिच्या गळ्यातला जुना पास अजूनही होता, पण आता तो झिजलेला धागा नव्हे, ओळख झालेला पुरावा दिसत होता.

दोन सेकंदात सगळं बदललं. समोरचा कॅमेरामन तिला केंद्र धरून उभा राहिला. नोंदणीवाला मुलगा दाराशी कागद घेऊन थांबला, आदेशासाठी रुचाकडे नाही, मृणालकडे पाहत. रुचा वहिनीने काहीतरी बोलायचा प्रयत्न केला, पण शब्दाआधीच तिची जागा रिकामी दिसू लागली. मुख्य टेबलाच्या चुकीच्या बाजूला ठेवलेली तिची पाटी कुणाच्या हातात नव्हती; ती उचलली गेली होती आणि परत तिथे आलीच नव्हती.

मृणालने पहिलं पाऊल टाकलं. मिरवणुकीच्या रेषेत तिच्या मागून कापडाचा सैल घड अलगद खाली बसला; चुकीच्या बाजूला ‘मुख्य टेबल’ची पाटी उरली नव्हती, आणि जुन्या बाकाच्या कोपऱ्यावर तिच्या थंड डब्याने सोडलेली गोल ओल अजून सुकली नव्हती.