माझा सुरक्षित परतण्याचा रस्ता

“ती बिलाची पावती आधी द्या,” सईने काचेच्या खिडकीतून पैसे सरकवले, आणि मागून कियारा वहिनीचा चिरका आवाज आला, “कुणी सांगितलं तुला मध्ये पडायला? आमच्याकडे पैसे नाहीत असं दाखवायचं आहे का?”

सईचा हात अजून खिडकीवरच होता. पावतीवर रोहनचं नाव होतं, औषधांच्या यादीत तातडीचं इंजेक्शन लाल पेनाने गोल केलेलं. वॉर्डबॉय गणेश बाजूला उभा, नजरा खाली. मुंबईच्या त्या छोट्या खासगी दवाखान्यात रात्रीचे अकरा वाजले होते; कॉरिडॉरमध्ये प्लॅस्टिकच्या खुर्च्यांचा कोपरा भरलेला, चहाचा ग्लास थंड होऊन कडा धरून बसलेला. रोहनच्या मावशीला शुगर खाली गेल्यामुळे अॅडमिट केलं होतं. कियारा वहिनी फोनवर नातेवाईकांना धीर देत होती; पण काउंटरवर पैसे द्यायची वेळ आली तेव्हा तिचा पर्स उघडाच राहिला आणि आवाज मात्र सईवर चढला.

“औषध थांबलं असतं,” सई एवढंच म्हणाली.

“तुला विचारलं होतं का? कॉलेजची मैत्रीण आहेस, मैत्रीणच राहा. घरातले हिशेब आम्ही बघतो.” कियारा वहिनीने पावती हिसकावून घेतली, पण रुपये मात्र परत केले नाहीत. अपमानाचा काटा असा असतो—ज्याने टोचलं तोच गोष्ट खिशातही ठेवतो.

रोहन आतून धावत आला तेव्हा नर्स इंजेक्शन घेऊन वळत होती. त्याने एक कटाक्ष पावतीकडे टाकला, मग सईकडे. “तू भरलंस?” त्याच्या आवाजात राग नव्हता; थकवा होता, आणि स्वतःवरची लाजही.

सईने खांदे उडवले. “जे थांबू नये ते थांबू दिलं नाही.”

कियारा वहिनीने लगेच घाव बसवला. “तू हिला जरा जास्तच मोकळीक देतोयस, रोहन. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं नाही हे. लोक बघतायत.”

कॉरिडॉरमधल्या दोन बायकांनी मान वळवली. सईने खाली पाहिलं नाही. ती सरकून भिंतीलगत उभी राहिली, जणू जागाच कमी घ्यायची. रोहनने मात्र प्लॅस्टिकच्या खुर्च्यांच्या रांगेतून एक खुर्ची ओढली आणि तिच्यासमोर ठेवली. “बस. तू तीन तास उभी आहेस.”

“मी उभी राहीन,” ती दटकल्यासारखी म्हणाली.

“बस,” त्याने पुन्हा शांतपणे सांगितलं. कियारा वहिनीच्या चेहऱ्यावर लगेच चीड उठली. पण रोहनने पुढचा डाव अजून साधा ठेवला—कँटीनमधला थंडावलेला चहा बाजूला सारून, स्वतःच्या बाटलीचं झाकण उघडून तिच्या हातात दिलं. “घे.”

ही मोठी घोषणा नव्हती. तरी त्या क्षणी सईला पहिल्यांदा जाणवलं—कोणी तरी तिला उभी ठेवून उपयोग करून घेण्यापेक्षा बसवून धरत आहे.

मावशीला स्थिर केल्यावर एक वाजला. कॉरिडॉरमध्ये स्क्रीनचा मंद प्रकाश तळहातात दडवून लोक घरी मेसेज टाकत होते. सईने आपला फोन उलटा ठेवला. तिच्या पीजीवाल्या काकूंनी सात मिस्ड कॉल केलेले. उशीर झाला की दरवाजा उघडत नाही, हे तिला चांगलं माहीत होतं.

“तू निघ,” कियारा वहिनी म्हणाली, जणू आत्ता तिच्या दयाळूपणाची वेळ आली. “रात्री मुलीला इकडे थांबवणं बरोबर नाही. रोहन, तिला स्टेशनवर सोड. मग परत ये.”

रोहनने लगेच नाही म्हटलं नाही; पण तो तिच्याकडे पाहत राहिला. सईला त्या नजरेची भीती वाटत होती—कारण त्यात प्रश्न नव्हता, गणित होतं. तिच्याकडे परतीच्या भाड्याएवढेही पैसे उरले नव्हते. पावतीत गेले होते.

“मी लोकल पकडेन,” ती म्हणाली.

“कशावर?” रोहनचा प्रश्न हलकासा, पण थेट.

तिच्या शांततेने उत्तर दिलं.

कियारा वहिनीने हसून ओठ मिटले. “अगं, इतकी उत्सुकता दाखवलीस तर तयारीने यायला हवं ना.”

त्या शब्दांनी सईच्या मानेला ताप चढला. तिने पिशवीचा पट्टा घट्ट पकडला. रोहनने खिशातून चावी काढली, हातात फिरवली, आणि अचानक तिच्या तळहातावर ठेवली. “वरच्या फ्लॅटची. जोगेश्वरीला. मी येईपर्यंत तू जाऊन बस. दार डावीकडचं, लोखंडी ग्रील आधी लागते.”

कियारा वहिनीचा आवाज तुटला. “काय? माझ्या माहितीशिवाय—”

“तुझ्या माहितीशिवाय नाही,” तो म्हणाला, “मी सांगतोय.”

हीही घोषणा नव्हती. फक्त परतीच्या रस्त्याला एक कडी बसवणारी कृती. सईने चावी बंद मुठीत धरली. उशिरा परत केलेली चावी किती अर्थ ठेवते, हे तिला त्या रात्रीच समजलं.

पण रात्र अजून सरली नव्हती. मावशीची तब्येत पुन्हा खाली घसरली. डॉक्टरांनी ब्लडची व्यवस्था सांगा म्हणून बाहेर हाक मारली. नातेवाईकांना फोन लागत होते, कोणी “येतो” म्हणत होतं, कोणी “थोडा वेळ” म्हणत होतं. वेळ मात्र रक्तासारखी सटकत होती.

रोहनचे हात थरथरत होते; तो स्वतःच दिवसभर उपाशी, सेवा क्षेत्रातल्या त्याच्या कॉल सेंटरच्या डबल शिफ्टवरून थेट दवाखान्यात आलेला. कियारा वहिनी फोनवर लोकांना नावं आठवण करून देत होती, पण एकेकाला फक्त प्रतिष्ठा महत्त्वाची—येतो म्हणणारे कुणीच पोचत नव्हते. सईने पुढे होऊन गणेशकडून फॉर्म घेतला. “ब्लड बँकेत कोणाला धाव घ्यायची?” तिने विचारलं.

“ओरिजिनल आयडी, पैसे, सही—सगळं लागेल,” गणेश म्हणाला.

“मी जाते,” सई म्हणाली.

“तू नाही,” रोहन लगेच म्हणाला, आणि मग स्वतःला सावरत तिच्याकडून फॉर्म घेतला. “तू इथे थांब. माझ्या मावशीकडे डोळा ठेव. काही बदललं तर नर्सला आधी तू हाक मार.”

कियारा वहिनीने उपहासाने मान वाकवली. “आता हिच्यावरच का विश्वास?”

रोहनने पहिल्यांदा तिच्याकडे थेट पाहिलं. “कारण बाकी सगळे फोनवर आहेत.”

तो धावत गेला. मध्यरात्रीचा तो ताण कॉरिडॉरला आकसून टाकत होता. सईने मावशीच्या बेडजवळ बसून सलाईनचा वेग पाहिला, नर्स उशिरा आली तर स्वतः हाका मारल्या, मावशीला घसा कोरडा पडल्यावर ओठ पाण्याने ओलसर केले. कियारा वहिनी दोनदा आत आली, दोनदा बाहेर गेली; पण हाताने काही धरायची वेळ आली की तिचा फोनच मोठा झाला. पहाटे अडीचला रोहन परतला—कपाळावर घाम, हातात पावती, आणि श्वास अडकलेला.

तो आत येताच हलकासा डगमगला. सईने पुढे होऊन त्याच्या कोपराला धरलं. “बस आधी.”

“नको,” तो म्हणाला, पण गुडघे ऐकत नव्हते. सईने प्लॅस्टिकच्या खुर्चीचा कोपरा मोकळा करून त्याला बसवलं, त्याच्या हातातून पिशवी घेतली, पावती सरळ घडी घातली. त्याच्या तळहातात सुया टोचल्यासारख्या लाल रेघा होत्या. ती फार हळू आवाजात म्हणाली, “तू पाणी पिऊन घे. बाकी मी बघते.”

तो तिच्याकडे पाहत राहिला, जणू ही मुलगी प्रत्येक वेळी पडलेली जागा आधी हाताने झाकते कशी? मग त्याने काहीही न बोलता पाण्याची बाटली घेतली. त्या क्षणी दोघांनी दुसऱ्याच्या थकव्याला मान्य केलं; कोण वर, कोण खाली, हा हिशेब थोडा वेळासाठी तरी मोडला.

पहाटे चारला मावशीची स्थिती स्थिर झाली. बाहेरच्या आकाशात करडा रंग चढू लागला. कियारा वहिनीने लगेच चेहरा आवरला, केस नीट केले. “आता चला. लोकं उठायच्या आत घरी पोचलो पाहिजे.”

“सई वर जाऊन झोपेल,” रोहन म्हणाला.

“नाही.” तिचा शब्द कडक. “तिच्यासाठी वेगळी सोय करा. इमारतीत लोक बघतात. आधीच रात्रभर एकत्र. माझ्या सासूबाईंना काय सांगायचं?”

सईने चावी खिशातून काढली. एक क्षण तिला वाटलं—परत देऊ. जी गोष्ट आपली नाही ती हातात ठेवली की अपमान आणखी ठसठशीत वाटतो. तिने चावी रोहनकडे पुढे केली. “ठेव. मी स्टेशनवर जाईन.”

रोहनने चावी घेतली नाही. त्याने फक्त तिच्या बोटांवर चावी परत दाबली आणि रिक्षा थांबवली. संपूर्ण रस्त्यात कुणी जास्त बोललं नाही. मुंबई पहाटे स्वच्छ नसते; फक्त थकलेली असते. जोगेश्वरीच्या जुन्या इमारतीपाशी रिक्षा थांबताच कियारा वहिनी आधी उतरली. वरच्या गॅलरीत लाईट लागलेला. कोणीतरी पडदा हलवला.

लोखंडी ग्रीलसमोर उभं राहून कियारा वहिनीने अंगावर पदर चढवला. “रोहन, समजून घे. आत आणलंस तर हे सरळ घरातलं मानलं जाईल. लोकांचा प्रश्न आहे. सकाळी जा तिला कुठेही सोडून.”

तिच्या आवाजात उघड अपमानापेक्षा वाईट गोष्ट होती—तिने सईला वस्तूप्रमाणे दरवाज्याबाहेर ठेवण्याचा हक्क गृहीत धरला होता. सई मागे सरकली. जिन्याच्या वळणावर थंड सिमेंटचा वास, खाली दूधवाल्याच्या सायकलीची घंटी. तिच्या हातातली चावी अचानक जड झाली.

रोहनने किल्ली कुलपात घातली. कियारा वहिनी मध्ये उभी राहिली. “मी म्हणते आहे ना—”

त्याने उत्तरात काही भाषण केलं नाही. ग्रील उघडून तो बाजूला सरकला, आधी सईकडे पाहिलं. “आत जा.”

ती हलली नाही. खाली कुणाच्या खिडकीतून मान बाहेर आली होती. नजरा शरीराला ढकलतात तशा तिला जाणवलं. कियारा वहिनीने हात ग्रीलवर रोवला. “रोहन!”

त्याने तिचा हात अलगद पण ठाम बाजूला केला, घराच्या मुख्य दाराची कडीही उघडली, आणि सईच्या खांद्यामागे स्वतः उभा राहिला—पाठीशी नाही, सोबत. “आत जा, सई,” तो यावेळी आणखी कमी आवाजात म्हणाला, “उभी राहायची जागा संपली.”

त्या एका वाक्याने काहीतरी तुटलं आणि काहीतरी जागेवर बसलं. सईने आधी पिशवी आत टाकली नाही, धावत शिरली नाही. तिने चावी स्वतः फिरवून दार पूर्ण उघडलं, चप्पल आतल्या बाजूला नेऊन ठेवली, आणि उंबरठा ओलांडला. मग रोहनही तिच्या मागोमाग आत आला. कियारा वहिनी अजून ग्रीलपाशीच होती.

रोहनने भिंतीलगतच्या लहान कपाटावरून एक रिकामा डबा, जुनी वर्तमानपत्रं बाजूला काढली. तिथे आधीपासून जागा करून ठेवलेली दिसली—उजव्या कोपऱ्यात छोटं चौकोनी शेल्फ. त्याने सईच्या हातातून किल्ली घेतली नाही; उलट कपाटाचा खालचा दराज उघडून आतला दुसरा किल्ल्यांचा जुडगा बाहेर काढला. एक चावी वेगळी करून तिच्या हातात ठेवली. “ही ठेव. वरची कडी याने लागते. रात्री उशीर झाला तरी थांबू नकोस.”

कियारा वहिनीचा आवाज दाराबाहेरून कठीण झाला. “ही फार पुढे चाललीये.”

सईने पहिल्यांदाच बाहेर न बघता उत्तर दिलं, “मी आत आलेय.”

तिने दार आतून ओढलं. लोखंडी ग्रील, मग लाकडी दार. कडी बसली. बाहेरचा आवाज पातळ झाला. आतल्या शांततेत स्वयंपाकघरात ठेवलेल्या स्टीलच्या भांड्यांचा मंद गंध, हॉलमधल्या पंख्याचा किरकिरा आवाज, आणि थकव्याने सैल झालेला श्वास. रोहनने जास्त काही बोललं नाही; फक्त पाण्याचा ग्लास भरून टेबलावर ठेवला आणि माघारी सरकला, जणू जागा देणंही एक प्रकारची साथ असते.

सईने पिशवी खाली ठेवली, दाराला स्वतःहून दुसरी कडीही लावली, आणि चावी आपल्या मुठीतून सोडून त्या छोट्या शेल्फकडे हात नेला.

तिथे तिचा रोजचा डबा आधीच ठेवलेला होता—काल तिने घाईत विसरलेला स्टीलचा डबा, बाजूलाच तिच्यासाठी मोकळी ठेवलेली किल्लीची जागा, वापरासाठी तयार.