त्याचा पश्चात्ताप दाराबाहेरच राहिला

“मृणाल, त्या स्टीलच्या डब्यातले लाडू वर ने, आणि खाली कोण आलंय ते पाह जरा,” मावशीने गॅसजवळून ओरडताच मृणालने गरम तुपाच्या वासात हात पुसले, ट्रे काउंटरच्या कडेला सरकवला, आणि जिन्याच्या वळणावरून खाली पाहताक्षणी तिच्या तळहातातला फोन उजळून विझला—नेहाचा संदेश होता: *सौरभ आला आहे. आईबाबांसोबत. मुलगी पाहण्यासाठी नाही, बोलणी लावायला.* तिच्या पावलात क्षणभर अडथळा आला, पण हात थांबला नाही. लग्नघरात थांबायला मोकळीक नसते. नेहाचं साखरपुडा ठरल्यापासून या दोन खोल्यांच्या भाड्याच्या घरात आणि समोरच्या स्वतःच्या बांधलेल्या जुन्या चाळीच्या भागात लोकांचा राबता सुरू होता. मृणाल सकाळपासून धावत होती—मेट्रोने कार्यालयातून अर्धा दिवस काढून, सेवा क्षेत्रातल्या तिच्या ग्राहक-डेस्कच्या शिफ्टनंतर थेट इथे. डोळ्यांखाली थकव्याची बारीक सावली होती, बाहीच्या घड्या बसलेल्या, आणि तरी घरच्यांना पहिल्यांदा आठवण झाली ती तिच्या हाताची.

खाली अंगणात सौरभ उभा होता. पांढरा कुर्ता, घाईघाईने नीट केलेले केस, आणि चेहऱ्यावर तोच जुना हक्क—जणू तो जेव्हा येईल तेव्हा जागा मिळणारच. त्याच्या बाजूला त्याची आई नेहाच्या आईशी कुजबुजत होती. सौरभने वर बघून मृणालला पाहिलं, एक चटकन ओळखीचं हसू फेकलं, आणि लगेच हाताने इशारा केला, “अगं, खाली ये ना. तुला काही विचारायचं आहे.” ती ट्रे उचलून खाली आली. त्याने तिच्याकडचं वजन पाहिलंही नाही. “नेहासाठी मुलाकडची माहिती तुला माहीत आहे ना? तूच सांग. तू सगळं नीट ठेवतेस.” शेवटचं वाक्य कौतुकासारखं होतं, पण वापरून घेण्याच्या स्वरात. जणू ती मनुष्य नसून घरातली खात्रीशीर वही होती.

मृणालने ट्रे नेहाच्या आईच्या हातात दिला. “मुलगा ठाण्यात बँकेत आहे. घरचे चारच जण. मुलगी पुढे नोकरी ठेवणार हे मान्य केलंय,” ती सपाटपणे म्हणाली. सौरभ सहजपणे पुढे सरकला. “मी म्हणालो, मृणाल आहेच ना, तिला सगळं माहित असतं. कॉलेजपासून अशीच.” त्याच्या “अशीच” मध्ये किती वर्षं घासली गेली होती, हे फक्त तिलाच ठाऊक होतं. कॉलेजमध्ये असताना हे नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होईल इतपत जवळ आलं होतं; पण जेव्हा सौरभला पुण्यात मोठी संधी मिळाली, तेव्हा तिला सांगितलं गेलं—“तू समजूतदार आहेस, थोडं थांब. आत्ता तुला पुढे आणणं जड जाईल.” थोडक्यात, सोयीची असताना जवळ, दाखवायची वेळ आली की बाजूला.

“मृणाल, तू आधी काही खाल्लंस का?” बाजूच्या दरवाज्यातून अथर्वचा आवाज आला. तो नेहाचा चुलत भाऊ; उंच, निवांत, बँडवाल्यांशी फोनवर भांडून आलेला. त्याने तिच्या हातातून रिकामा ट्रे घेतला आणि हलक्या आवाजात विचारलं, “चहा ठेवू?” सौरभने त्या क्षणाकडे पाहिलं. त्याच्याकडून कौतुकाचा शब्द कधी असा सहज आला नव्हता; तिला भूक लागली आहे का, हे विचारण्याइतकं साधं लक्षही नाही. मृणालने “नको, नंतर” म्हटलं, तरी अथर्वने मावशीकडे वळून सांगितलं, “तिच्यासाठी साखर कमी ठेवून चहा करा. सकाळपासून उभी आहे.”

सौरभने हसण्याचा प्रयत्न केला. “वा, आता तर मोठी मान आहे दिसतं.” त्याचा सूर हलका ठेवलेला, पण काटा आतला. मृणालने त्याच्याकडे सरळ पाहिलं नाही. ती नेहाच्या काकूंना पाण्याच्या बाटल्या देत राहिली. सौरभ जवळ येऊन खाली आवाजात म्हणाला, “तू अजूनही इथेच सगळं पेलतेस. बदलली नाहीस.” “काही गोष्टी बदलल्या,” ती म्हणाली. “तुला माहिती नसतील.”

संध्याकाळ पुढे ढकलली गेली तसे लोकांची हालचाल घराच्या उंबरठ्यावर घट्ट बसली. मुलाकडचे गेले, नातेवाईक वरखाली होत राहिले, प्लास्टिकच्या खुर्च्या आत सरकल्या. सौरभ मात्र अजून गेला नव्हता. कारणही तयार होतं—त्याची आई आणि मावशी लग्नाच्या खर्चाबद्दल बोलत बसल्या होत्या, म्हणून तो थांबला होता. अंगणातल्या बाकाजवळ तो मृणालला पुन्हा अडवत म्हणाला, “दोन मिनिटं बोलायचं आहे. इतकी परकी होऊ नकोस.” ती वाक्य ऐकून थांबली, कारण “परकी” हा शब्द त्याने आधीच तिच्यावर ढकललेला होता. जेव्हा तो मुंबईत येऊन तिच्या भाड्याच्या छोट्या घरात अभ्यास करत बसे, तिच्या कमाईतून फॉर्म भरत असे, तेव्हा ती परकी नव्हती. जेव्हा त्याने नोकरी लागल्यावर तिच्या हातातली दुसरी चावी घेतली आणि म्हणाला होता, “थोडे दिवस ठेव, नंतर सगळं ठरवू,” तेव्हाही नव्हती.

तो खिशात हात घालून एक किल्ली बाहेर काढताच तिचा श्वास अर्धा अडकला. लहानशी पितळी किल्ली, निळ्या प्लास्टिकच्या जुन्या टॅगसह—वांद्रे स्टेशनाजवळच्या त्या एकरूम स्वयंपाकघराच्या घराची. जिथे ती एकटी राहत होती आणि त्याला रात्रभर अभ्यासाला बसू दिलं होतं. दोन वर्षांपूर्वी तो पुण्याला गेला तेव्हा ही परत द्यायची राहिली, मग राहिलीच. फोनवर बहाणे, मग शांतता. आता, नेहाच्या साखरपुड्याच्या घरच्या अंगणात, सगळं उशिरा झाल्यावर ती किल्ली त्याच्या हातात चमकत होती. “हे माझ्याकडे राहिलं होतं,” तो म्हणाला. “मला आधी द्यायला हवं होतं.”

मृणालने किल्ली हातात घेतली नाही. तिची नजर निळ्या टॅगवरून सरकून त्याच्या बोटांवर थांबली. किती सहज तो भूतकाळ खिशातून काढत होता, जणू चूक वस्तूची होती, वेळेची नव्हे. तेवढ्यात नेहा वरून ओरडली, “मृणाल ताई, आत ये ना. मामांनी तुला बोलावलाय.” मामांनी. घरचे मोठे. कामासाठी नव्हे—नावाने. सौरभने वर पाहिलं. तिला बोलावलं गेलं होतं. त्याला नाही.

ती वळणार इतक्यात सौरभने किल्ली अधिक पुढे केली. “घे आधी. उगाच लोकांसमोर विचित्र दिसेल.” “लोकांसमोर विचित्र काय दिसतं, हे तुला उशिरा कळतं,” मृणाल म्हणाली आणि जिन्याकडे निघाली. तो मागे आला नाही, पण त्याची पावलं बाकाजवळ थबकली. वरच्या खोलीत आत मोठ्या टेबलाभोवती बसलेले लोक तिला जागा करून देत होते. मावशीने चक्क आपल्या शेजारची खुर्ची सरकवली. “इकडे बस. हिशोबाची वही घे. उद्याच्या जेवणाचा आकडा तूच बरोबर धरशील.” अथर्वने तिच्यासमोर चहा ठेवला. कपाच्या कडेला वाफ तिरपी उठत होती. तो म्हणाला, “जिन्याबाहेर उभं राहून फोनवर सांगण्यापेक्षा तू आत बसलीस तर काम लवकर होईल.” हे साधं वाक्य होतं; पण त्यात उंबरठ्याची बाजू ठरली.

सौरभ दरवाज्याबाहेरच राहिला. आतल्या पिवळ्या प्रकाशात त्याचा चेहरा अर्धा दिसत होता. कोणी त्याला हाक मारली नाही. नेहाच्या वडिलांनी एकदा वर बघून फक्त एवढं विचारलं, “बाळा, खाली बस. गर्दी आहे.” आत या, असं नाही. मृणाल वहीत आकडे लिहीत राहिली—ताटांची संख्या, हलवाईचा अॅडव्हान्स, फुलवाल्याचे उधार. हात शांत होते, पण कान दरवाज्याकडे होते. जुन्या काळात सौरभ घरात सरळ यायचा. फ्रीजमधून पाणी काढायचा. तिच्या आईशी क्रिकेट बोलायचा. आता तो अंगणाच्या बाकावर बसलेला बाहेरचा माणूस झाला होता, आणि हे कोणी जाहीर केलं नव्हतं; घराच्या हालचालींनीच ठरवलं होतं.

काही वेळाने मावशीने मृणालकडे किल्ल्यांचा एक जुडगा टाकला. “तू ठेव. उद्या सकाळी मंडपवाल्यांना स्टोअर उघडायचं आहे.” जुडग्यात घराची, गच्चीची, स्टोअरची किल्ली होती. तिने सहज पकडली. तो आवाज दरवाज्यापर्यंत गेला. बाहेर बसलेल्या सौरभच्या हातात अजून एकच किल्ली शिल्लक होती—ती, जी आता कोणत्याही दरवाज्याची राहिली नव्हती. अथर्वने खाली जाऊन त्याच्या समोर चहा ठेवला. आदराने, पण पाहुण्यासारखा. “घ्या,” तो म्हणाला. “वर सध्या सगळी मंडळी बसली आहेत.”

रात्र जरा पुढे गेल्यावर मृणाल पाय सरळ करायला बाहेर आली. अंगणातल्या ट्यूबलाइटखाली पांढरट उजेड पसरला होता. लहान मुलं थकून झोपली होती, भांडी धुण्याचा आवाज मागच्या बाजूने येत होता. बाकावर सौरभ एकटाच बसला होता. त्याच्या समोरचा चहा अर्धवट थंड झालेला. ती निघून जाईल, असं त्याला वाटलं असावं; म्हणूनच तो घाईघाईने उठला. “मृणाल, एक मिनिट. प्लीज.” ती थांबली. अंतर ठेवून.

त्याने खिशातून ती किल्ली पुन्हा काढली. यावेळी हात थरथरत नव्हता; आवाज थरथरत होता. “मी चुकीचा होतो. तेव्हा मला वाटलं, आधी करिअर, बाकी नंतर. तू आहेसच. तू समजून घेशील. पण तू... तू थांबली नाहीस.” मृणालच्या चेहऱ्यावर काही हललं नाही. “तुला मी थांबलेली हवी होती. बस, एवढंच.” “नाही, तसं नाही. मी घाबरलो होतो. घरचे, पैसा, सगळं... आणि नंतर तुला फोन करायला उशीर होत गेला. पण आज तुला पाहिलं तेव्हा—” तो शब्द शोधत थांबला. “आज कळलं, मी काय गमावलं.”

दूरवरून मावशीचा आवाज आला, “मृणाल, दही कुठे ठेवलंस?” घर अजून चालूच होतं. तिचं नाव आतून येत होतं. सौरभने एक पाऊल पुढे टाकलं. “हे घे. आणि... आपण पुन्हा बोलू शकतो का? अगदी आत्ताच काही नको. पण माझ्याशी दार बंद करू नकोस.” तो दाराबद्दल बोलत होता, जणू किल्ली परत दिली की प्रवेशही परत मिळतो. जणू हरवलेला वेळ लॉक बदलल्यासारखा सुलभ असतो.

मृणालने त्याच्याकडे पाहिलं. पहिल्यांदाच सरळ, न वळता. “तू गमावलेलं घर नव्हतं,” ती शांतपणे म्हणाली. “वेळ होता. आणि ज्यावेळी मला उभं राहायला कुणाची गरज होती, त्यावेळी तू मला समजूतदार म्हणत बाहेर ठेवलंस.” त्याने लगेच उत्तर द्यायचा प्रयत्न केला, “मी आता बाहेर ठेवत नाही.” “आता?” तिचा प्रश्न फार हलका होता, पण तो चापट ठरला. “आता मला आत बोलावलं जातं.”

मावशी पुन्हा दारात दिसली. “मृणाल, ये ग. किल्ल्या तुझ्याकडे आहेत ना?” मृणालने आपल्या हातातल्या जुडग्याकडे पाहिलं, मग सौरभच्या हातातल्या एकट्या किल्लीकडे. जुनं आणि नवं एका क्षणासाठी समोरासमोर उभं राहिलं. तो अजूनही ती तिच्या तळहातावर ठेवण्याची वाट पाहत होता; इतकी वर्षं उशिरा आला तरी सवयीचा शेवटचा अधिकार सोडायला तयार नव्हता.

ती बाकाजवळ गेली. सौरभच्या हाताला न स्पर्श करता त्याच्या बोटांमधून ती किल्ली अलगद घेतली. क्षणभर त्याच्या चेहऱ्यावर सैलावल्यासारखं झालं—जणू उशिरा का होईना, दार उघडेल. मग मृणालने ती किल्ली त्याच बाकावर, त्याच्या थंडावलेल्या चहाच्या कपाजवळ ठेवली. निळा टॅग कपाच्या तळाशी टेकला. “ही माझ्या कुठल्याच दरवाज्याची राहिलेली नाही,” ती म्हणाली.

ती वळली, उंबरठा ओलांडून आत गेली, आणि दरवाज्याच्या पलीकडच्या उजेडात नाहीशी झाली. अंगणात बाक रिकामा राहिला; कपाजवळ ठेवलेली किल्ली न हलता पडली होती, आणि चहाच्या वरची उरलेली वाफ हळूहळू मरत गेली.