एका तालचाचणीनं सगळं उघडलं

रुतुजाच्या आईनं सायलीचा तबल्याचा खोका सरळ उचलून बाजूला ढकलला आणि स्वयंसेवक मुलाला म्हणाली, “हा सेट सेंटरला ठेव. रुतुजाचा तबला पुढे. हिला विंगमध्ये बसू दे, गरज पडली तर पाणी देईल.” मंचाच्या उजव्या साइड विंगमध्ये केबल, स्टँड, पाण्याच्या बाटल्या, गुणपत्रकांचे तपकिरी लिफाफे आणि गार पडून कड धरलेल्या चहाच्या कपांची वर्तुळे पडली होती. त्या सगळ्यांच्या मध्ये सायलीचा खोका जणू काही भाड्याच्या वस्तूसारखा टेकवला गेला.

सायलीने हात पुढे केला, पण रुतुजाने आधीच आपली ओढणी सावरत तिच्या जागेवर पाय ठेवला. “कॉलेजचं फायनल पीस मीच नेणार,” ती म्हणाली. “तू रियाजला असतेस, स्टेज प्रेझेन्स वेगळी गोष्ट असते.” हे वाक्य जरा मोठ्यानेच बोललं गेलं. समोरच्या पहिल्या रांगेत सायलीची मावशी, रुतुजाच्या काकू, दोन शिक्षक आणि आयोजन समितीचा मुलगा उभा होता. कोणीतरी हसून मान हलवली. अपमानाचा आवाज नेहमी उंच नसतो; कधी तो सहजगत्या दिलेल्या निर्देशासारखा येतो.

सायली सकाळपासून धावपळीत होती. दहिसरहून लोकल, मग मेट्रो, मग कॉलेजच्या सभागृहात वाद्य पोचवणं. काल रात्री सेवा क्षेत्रात इव्हेंटच्या तात्पुरत्या कामावर उभी राहिल्यामुळे खांदे जड झाले होते; कुर्त्याच्या बाह्यांवर दिवसाच्या घड्या होत्या. घरून निघताना आईनं फक्त एवढंच म्हटलं होतं, “आज नाव लागलं तर पुढचं शिकवणीचं फी आपण somehow काढू.” त्या एका वाक्यामुळेच हा तबला फक्त वाद्य राहिला नव्हता.

डाव्या बाजूच्या अर्धवट उघड्या दारात अजिंक्य थांबला होता. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं, पण अजून उघड नाव न मिळालेलं; म्हणून तो आत येऊन सरळ तिच्या बाजूला उभा राहू शकत नव्हता. त्याने नजरेनं विचारलं, बोलू का? सायलीने नाही म्हणावं तशी पापणीसुद्धा हलवली नाही. तिच्या शांततेचा अर्थ या खोलीत नेहमीच दुर्बलता काढला जायचा.

मंचावर सरावासाठी स्वर जुळवताना अचानक डाव्या तबल्याचा सूर ओढल्यासारखा किणकिणला. रुतुजा चिडून म्हणाली, “काय आहे हे? कोण नीट बसवलंय?” स्वयंसेवक मुलगा गोंधळून गट्टम उभा. सायलीने एक पाऊल पुढे टाकलं, परवानगी न मागता गट्टा दोन बोटांनी दाबून किंचित फिरवला, मग शाईजवळ तर्जनीनं हलकी थाप दिली. “आता,” ती म्हणाली.

रुतुजाने अनिच्छेने ठेका धरला. यावेळी सूर एकदम जागेवर बसला; गायिकेचा आलाप अडखळायचा थांबला. समोर गुणपत्रक धरून उभे असलेले जोशी सर किंचित वळले. त्यांच्या हातातला पातळ कागद हलला, त्याचा कोरडा आवाज साइड विंगमध्ये ऐकू गेला. पहिला फेरा पुन्हा सुरू झाला, पण आता नजरा एकदा सायलीवरून जाऊनच मंचावर चढत होत्या.

रुतुजाच्या आईनं लगेच कटाक्ष टाकला. “ट्युनिंग केलं म्हणून कोणी साथीदार होत नाही. हात लावू नकोस जास्त.” सायली मागे सरकली, पण आता अपमानाला तडे गेले होते. एक छोटं दुरुस्तीचं काम झालं होतं, आणि ते इतकं स्पष्ट होतं की कोणी ते घडलंच नाही असं म्हणू शकत नव्हतं.

मंचावरून सूत्रसंचालकाचा आवाज आला, “पुढचा गट तयार ठेवा.” जागा अरुंद झाली. विंगमध्येच तबले, घोंगडी, माईक स्टँड, परीक्षकांची ये-जा. जोशी सर सरळ आत आले. “आत्ताच कोणीनं सूर बसवला?” त्यांनी विचारलं.

रुतुजा लगेच म्हणाली, “सर, मी सांगेन म्हणून—”

“मी विचारलं, कोणी बसवला?” जोशी सरांनी तिच्याकडे न बघता पुन्हा विचारलं.

सायलीने शांतपणे हात उचलला. इतकंच.

जोशी सरांची नजर तिच्या खोक्यावर गेली, जो अजूनही बाजूला टेकवलेला होता. मग रुतुजाकडे. “फायनल पीसमध्ये समेआधी अडीच मात्रेवरून तिहाई पकडायची आहे. हे तुमचं रेकॉर्डेड नाही. इथे कोण घेणार?” प्रश्न सरळ होता, पण त्यात मोकळा रस्ता नव्हता.

रुतुजाच्या आईनं हसू चिकटवलं. “सर, स्टेजवर मुलगी nervous झाली आहे. आताच टेस्ट कशाला—”

“आत्ताच,” जोशी सर म्हणाले. “इथंच. पुढचा गट लागेपर्यंत तीस सेकंद आहेत.”

साइड विंग एकदम लहान वाटू लागली. अर्धवट उघड्या दारात अजिंक्य स्थिर उभा. मावशीच्या बांगड्या खणखणल्या आणि थांबल्या. स्वयंसेवक मुलगा तबला कुणासमोर ठेवायचा हेच न ठरवता दोघांकडे पाहू लागला.

रुतुजाने घाईघाईने तबल्यापुढे बसत ओढणी गुंडाळली. “सर, चालेल.” तिच्या आवाजातली चमक जरा जास्त होती. सायली उभीच राहिली. तिला कोणी बसायला सांगितलं नव्हतं.

जोशी सरांनी हाताने ठेका दाखवला. “तीनताल. सम धरून. मग अडीच मात्रेवरून फरमाइशी तिहाई. आणि शेवटी तेच layakariत दुपट-आडदुपट ओलांडून दाखवा.”

रुतुजाने सुरुवात केली. पहिल्या काही बोलांनी बाहेरून पाहणाऱ्याला सगळं ठीक वाटलं. “धा धिन धिन धा…” हात वेगात होते, चेहरा अजूनही आत्मविश्वासाचा. पण अडीच मात्रेवर उतरायची वेळ येताच तिचे डोळे क्षणभर रिकामे झाले. तिने तिहाई सरळ समेवर ढकलली. जोशी सरांनी लगेच थांबवलं नाही. फक्त म्हणाले, “अडीच कुठे गेली?”

रुतुजा हसली. “सर, acoustic—”

सायली तेव्हाच पहिल्यांदा पुढे आली. “मी दाखवू?” तिनं परवानगीचा सूर नव्हे, कामाचा सूर वापरला.

जोशी सरांनी बाजूचा तबला तिच्याकडे सरकवला. तो हलताना जमिनीवरच्या पातळ प्लास्टिकवर खर्र असा आवाज झाला. सायली बसली. गुडघे सरळ, पाठ शांत. तिने आधी सम दोनदा स्पष्ट ठेवली. मग उजव्या हाताने कोरडे, नेमके बोल सोडले—“धा तिरकिट धा, ता किता धा”—आणि अडीच मात्रेवर अशी उतरली की ठेका ऐकणाऱ्यांच्या डोक्यातच जागा हलली. तिसऱ्या आवर्तनात तिने तिहाई समेआधी अचूक बसवली; शेवटचा “धा” माईकशिवायही विंगच्या लोखंडी चौकटीवर आपटल्यासारखा स्वच्छ वाजला.

जोशी सरांनी काही बोललं नाही. त्यांनी फक्त रुतुजाकडे पाहिलं. “तेच.”

रुतुजाचे हात आता जास्त वेगाने हालत होते, म्हणूनच गोंधळ जास्त उघडा पडला. तिने पहिल्या आवर्तनात मोजणीच बदलली. दुसऱ्यात तिहाई आधीच सुटली. तिसऱ्यात ती सम शोधत असतानाच सायलीने आधी वाजवलेला लयबद्ध सापळा तिच्या चेहऱ्यावर दिसू लागला—ओळखत नाही, म्हणून पकडत नाही. रुतुजाने थांबून म्हणायचा प्रयत्न केला, “सर, हे आपल्या पीसमध्ये असं exact नाही—”

“मग exact काय आहे?” जोशी सरांचा प्रश्न चिरफाड करणारा नव्हता; त्याहून वाईट होता—उघडा.

रुतुजाकडे उत्तर नव्हतं. तिच्या आईनं लगेच मध्ये येत हात पुढे केला. “सर, मुलीला एवढ्या crowdसमोर—”

“crowd?” जोशी सरांनी विंगकडे बोट दाखवलं. “परीक्षक, शिक्षक, कॉलेज प्रतिनिधी, आणि ज्यांच्या नावावर slot आहे ती कलाकार. crowd नाही. चाचणी आहे.”

त्या शेवटच्या शब्दानं खोलीतली हवा बदलली. सायली अजूनही तबल्यापुढे बसली होती. तिच्या डाव्या तळहाताखाली बायनचा सूर खोल आणि स्थिर होता. रुतुजा उभी होती, पण तिच्या उभेपणातून केंद्र निसटलेलं होतं. हा तो क्षण होता जिथं लोक दयेची वाट पाहतात. सायलीनं कुणाकडे पाहिलंच नाही.

मंचावरून पुन्हा आवाज आला, “इन्स्ट्रुमेंटल फायनल्स, टीम सेंट झेवियर्स—रेडी?” स्वयंसेवक मुलगा घाबरून दाराकडे सरकला. जोशी सरांनी गुणपत्रक उघडलं. “फायनल passage कोण नेणार?” त्यांनी विचारलं. आणि लगेच सायलीच्या उघड्या खोक्याकडे पाहिलं.

रुतुजाच्या आईनं पहिल्यांदा विनंतीचा स्वर आणला. “सायली, आधी ठरलं होतं—तू साथ दे. नाव रुतुजाचं जाईल. नंतर बघू.”

अजिंक्य दाराच्या चौकटीतून आत एक पाऊल आला. त्याच्या चेहऱ्यावर थांबलेला राग सायलीनं पाहिला, पण तिनं त्याला वापरलं नाही. वापरायचं एकच होतं—काम.

ती उठली, स्वतःचा खोका सरकवून मधोमध ठेवला, कुलूपाची क्लिप उघडली. कोरड्या धातूचा आवाज जवळच्या गुणपत्रकांच्या काठाशी जाऊन लागला. “मी नेते,” ती म्हणाली.

कोणी तिला थांबवण्यासाठी हात पुढे केला नाही; हेच पहिलं उलटलेलं चिन्ह होतं.

मंचाचा पडदा बाजूला झाला तेव्हा पांढऱ्या दिव्यांनी डोळे चिरले. पुढच्या रांगेत नातेवाईक, मागे विद्यार्थ्यांचा समूह, उजव्या टेबलावर परीक्षक. रुतुजाचं नाव आधी छापलेलं असलं तरी तबल्यापुढे बसणारी व्यक्ती आता सायली होती; हा बदल कागदावर नाही, शरीरांनी पाहिला. कुजबुज उभी राहिली आणि लगेच थांबली, कारण गायिका सम धरत होती.

पहिला भाग सायलीने जाणीवपूर्वक साधा ठेवला. कोणालाही शंका राहू नये म्हणून. सम नितळ, ठेका घट्ट, स्वरांना जागा देणारा. मग मधल्या passageला आलं की गायिकेनं जोशी सरांनी विचारलेला कठीण वाक्प्रचार घेतला. सायलीने आधी त्याला अगदी मृदू आधार दिला. रुतुजा विंगमध्ये उभी राहून अजूनही काहीतरी सांगण्यासाठी आईकडे झुकत होती. पुढच्याच आवर्तनात सायलीने दुपट उचलली, अडीच मात्रेवर सूक्ष्म थांब घेतला, आणि मग तीच तिहाई इतक्या स्वच्छ नेमकेपणाने फोडली की पहिल्या रांगेत बसलेल्या एका गुरूंनी नकळत गुडघ्यावरची बोटं थांबवली.

हे कौतुकाचं नव्हतं; हे निर्णयाचं होतं. कारण त्या एका वळणानंतर पुढचा संपूर्ण passage तिच्या ताब्यात गेला. गायिकेचा श्वास जिथं पडतो, तिथं बायननं मखमली जागा दिली; जिथं स्वर आक्रमक चढले, तिथं तिने उजव्या हाताने रेघ कापली. शेवटच्या समेआधी तिने लहानशी मोहर घातली—तेवढीच, जास्त नाही—आणि समेला बसताना तबल्याचा आवाज सभागृहाच्या छतात जाऊन परत आला.

जजेस टेबलवरचा पेन थांबला. जोशी सरांनी गुणपत्रकावर खाली ओढलेली रेघ पुन्हा वर नेली. मधल्या परीक्षक बाईंनी रुतुजाच्या नावाजवळचा टिकमार्क चुकून अर्धवट सोडला आणि थेट पुढच्या ओळीत लिहू लागल्या. ती दृश्यं फार मोठी नव्हती; पण ज्यांना rank समजतो, त्यांना एवढंच पुरतं.

मंचाच्या कडेला उभ्या रुतुजाने आत येण्याचा एक अर्धा प्रयत्न केला. “सर, टीम—” तिचा आवाज पडद्यामागेच अडकला. जोशी सरांनी वर न पाहताच हाताने थांबण्याची खूण केली. हा दुसरा उलटफेर होता. बोलण्याचा अधिकारही वाजवणाऱ्या हाताकडे गेला होता.

सायलीने अखेरचा फेरा घेताना कोणाकडेही पाहिलं नाही. तिच्या चेहऱ्यावर विजयाचा नाही, मालकीचा भाव होता. ज्या passageला तिच्यापासून लपवून, नाव दुसऱ्याचं लावून, तिला पाणी देणारी मुलगी बनवायचा प्रयत्न झाला होता, तो passage आता तिच्या बोटांतून निखळपणे बाहेर येत होता. शेवटचा “धा” पडल्यावर तिने हात उचलले नाहीत, उगीच नम्र हसू दिलं नाही. फक्त एक क्षण तबल्याच्या कडेला बोट टेकवून मग शांत झाली.

तिने उठून तबला परत खोक्यात ठेवला. झाकण अलगद खाली आणलं. क्लिप बसताना छोटी, स्वच्छ क्लिक झाली. सायलीने खोका उचलला आणि मंचाच्या उजव्या बाजूने खाली उतरली.

परीक्षकांच्या टेबलावर हॉलच्या पांढऱ्या प्रकाशाखाली गुणपत्रक उघडंच राहिलं होतं; वरची रेघ थांबली होती, खाली सायलीच्या ओळीवर शाई अजून ओलसर दिसत होती, आणि फ्रेमबाहेर तिच्या खोक्याचं कुलूप आधीच लागून गेलं होतं.