जिला कमी मानलं ती वर निघाली

“अहो, ती आतली नाही—भेटवस्तू तिकडे ठेवा,” गेटजवळच्या स्वयंसेवकाने सईच्या हातातला चंदेरी कागदात गुंडाळलेला डबा पाहून हाताने बाजूचा अरुंद रस्ता दाखवला, आणि त्याच वेळी मधुरा वहिनीने मोरपिसी पैठणी सावरत मुख्य कमानीतून आत पाऊल टाकलं. तिच्या मागे दोन मुली, एक काका, फोटोग्राफर, आणि स्वागतासाठी थांबलेली मुलं. सई मात्र प्लॅस्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्याजवळ उभीच राहिली. तिच्या बोटांमध्ये मेट्रोच्या कार्डाची झिजलेली कड खुपत होती.

“मी भेटवस्तू ठेवायला आलेली नाही,” ती शांतपणे म्हणाली. “आदित्यने बोलावलंय.”

स्वयंसेवकाने तिच्याकडे वरखाली पाहिलं. “नाव?”

“सई देशमुख.”

तो कागदावरची यादी चाळू लागला. मधुरा वहिनी मागे वळून हसली, ते हसू गोड नव्हतं; लोकांसमोर जास्त धारदार होतं. “अरे, नाव असेल. पण आधी कामवाल्यांची बाजू मोकळी कर. मंडपात गर्दी वाढतेय.” तिच्या आवाजात ‘कामवाली’ हा शब्द नव्हता, पण त्याचाच अपमान होता.

सईने डबा त्याच्या हातात न देता पायाशी ठेवला. “ठेवत नाही. आदित्यला बोलवा. किंवा हॉल समन्वयकाला.” एका श्वासाएवढाच थांबून ती पुढे म्हणाली, “तुमच्या डावीकडची फुलांची कमान सैल झालीय. पंधरा मिनिटांत पडेल.”

तो मुलगा चकित होऊन वर पाहू लागला. खरोखर एक बाजू खाली झुकली होती. त्याच क्षणी आतून गोंधळाचा आवाज आला; दोन्ही फुलवाल्यांत भांडण, आणि कमानीखाली येणाऱ्या वरपक्षाची रांग थांबली.

सई सरळ पुढे गेली. “दोरा कुठे आहे?” तिने कोणालाही विचारलं नाही; आदेशासारखंच बाहेर पडलं. एक मुलगा धावत गेला. दुसऱ्याच्या हातातली पिन तिने घेतली. खुर्चीवर चढून, पल्लू कमरेत अडकवून, तिने सैल गाठीवर हात बसवला. सेवा क्षेत्रातल्या कार्यक्रमांचं काम करून तिला हे सगळं नवीन नव्हतं; लोकांना फक्त तिच्या साडीवरून ते दिसत नव्हतं. दोन मिनिटांत कमान सरळ झाली. वरपक्षाची रांग पुन्हा हलली.

“ही मुलगी कोण?” आतून आलेल्या हॉल व्यवस्थापकाने घाईत विचारलं.

“ही...” मधुरा वहिनी उत्तर द्यायला पुढे आली, पण त्याने तिच्याकडे न पाहता सईकडे पाहिलं. “मॅडम, कृपा करून एकदा स्टेजचा मागचा भाग पाहता का? जनरेटरच्या केबलवर मुलं पाय देतायत.”

‘मॅडम’ हा शब्द गेटजवळ हवेतच अडकला. स्वयंसेवकाने तिच्यासाठी बाजूचा दोर उचलला. पहिल्यांदाच लोकांनी तिला अडवण्यासाठी नव्हे तर जाऊ देण्यासाठी जागा केली. पूर्ण मान नाही, पण दिसणारा अपवाद. मधुरा वहिनीच्या कपाळावरच्या कुंकवाच्या रेषेजवळ एक स्नायू हलला.

आत कंपाऊंडच्या मध्यभागी पिवळा प्रकाश पसरला होता. कोपऱ्यात स्टीलच्या टेबलावर चहाचे कप थंड होत होते; एका कपाखाली गडद तपकिरी वर्तुळ साचलं होतं. कोणीतरी वाट पाहत राहिलं होतं आणि उठून गेलं होतं. सईने मागच्या बाजूला जाऊन केबल उचलली, टेप मागवली, मुलांना दुसऱ्या वाटेने वळवलं. दोन मिनिटांनी आदित्य तिथे धावत आला. क्रीम शेरवानीत घामेजलेला, फोन कानाला, डोळ्यांत चिडचिड.

“तू आलीस?” त्याने प्रश्नासारखं नाही, सुटकेसारखं म्हटलं.

“गेटवर तुमच्या लोकांनी ओळख दाखवली,” सई म्हणाली. “तुझं लग्न नाही, तरी माझी एंट्री तपासली जातेय.”

तो फोन खाली करत तिच्याकडे बघत राहिला. हे नातं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं; दोन घरांत चर्चा झाली होती, पण अंतिम शब्द मोठ्यांचा बाकी होता. म्हणूनच आजचा अपमान छोटा नव्हता. तो काही बोलण्याआधीच एका काकांनी दूरून हाक मारली, “आदित्य! वरपक्षाच्या मोठ्यांना बसायला जागा कमी पडतेय.”

“मी येतो,” आदित्य वळला; मग थबकून सईकडे झुकला. “जाशील नकोस.”

“मी उभी राहते,” ती म्हणाली. “पण कुठे, ते मी ठरवेन.”

पुढच्या अर्ध्या तासात तिची पावलं एकाच कंपाऊंडमध्ये चार वेळा फिरली. केटरिंगवाल्यांचं बिल घेऊन बसलेला मुलगा हरवला; सईने मागच्या गल्लीतून त्याला ओढून आणलं. वऱ्हाडी बायकांसाठी राखीव खुर्च्यांवर कॉलेजमधली मुलं बसली होती; तिने दोन वाक्यांत त्यांना उठवलं. स्टेजमागच्या दाराची किल्ली हवी होती; रखवालदाराजवळ उशिरा परत आलेली किल्ली लोंबत होती. “कोणी परत केली?” तिने विचारलं. “मधुरा ताईंनी,” तो म्हणाला. किल्ली घेताना तिच्या लक्षात आलं—मधुरा वहिनी आधीच सगळीकडे हात घालून नियंत्रण दाखवत होती.

आणि मग तो टर्न जणू कंपाऊंडच्या मधोमध उघड्या डोळ्यांसमोर झाला. स्वागतासाठी आलेले देशपांडे काका—वधूपक्षाचे मोठे, ज्यांच्याकडे गेटपासून स्टेजपर्यंत सगळे बघत होते—एका कर्मचाऱ्यावर ओरडत पुढे येत होते. त्यांची नजर आधी मधुरा वहिनीवर गेली; ती मान उंचावून उभी होती. पण लगेच केबलजवळ नीट केलेली वाट, मागे सरकवलेली खुर्ची, रांगेत लागलेले लोक, आणि मध्ये उभी सई त्यांना दिसली.

“सईबाई,” त्यांनी स्पष्टपणे हाक मारली, “तुम्ही इकडे या जरा.”

मधुरा वहिनीच्या हातातलं फुलांचं ताट किंचित कललं.

देशपांडे काकांनी सईसमोरच हात जोडले नाहीत, पण त्यांचा सूर बदलला. “वरपक्षाच्या आईसाठी खुर्ची कुठे मोकळी करायची, ते तुम्ही दाखवा. लोक उलटसुलट बसतायत.”

गेटवरील स्वयंसेवकाने लगेच दोर बाजूला केला. एक माणूस सईला रस्ता द्यायला मागे सरकला. दोन जणी, ज्या पाच मिनिटांपूर्वी तिला भिंतीलगत उभी ठेवत होत्या, आता तिच्या बाजूने जाण्यासाठी परवानगीची वाट पाहत थांबल्या. संबोधन बदललं की जागाही बदलते, हे त्या क्षणी अंगावर जाणवलं.

मधुरा वहिनी लगेच सावरली. “काका, मी बघते ना. घरचं आहे सगळं.”

“घरचं असेल,” देशपांडे काका म्हणाले, “पण सध्या ही बघतेय.”

सईने त्यांच्याकडे पाहिलं नाही. तिने थेट डाव्या बाजूच्या रांगेतून दोन खुर्च्या मागे घेतल्या, एक आजींना पुढे आणली, आणि कर्मचाऱ्याला सांगितलं, “यांच्या नंतर कुणी बसणार नाही. नाव विचारूनच बसवा.” आदेश ऐकून तो मुलगा मान हलवू लागला. मधुरा वहिनीला उत्तर द्यायला जागाच उरली नाही; तिच्याच समोर लोकांनी दुसऱ्या आवाजाचं ऐकायला सुरुवात केली होती.

संध्याकाळ खाली उतरत गेली तशी लग्नाच्या मुख्य जेवणापूर्वीचा खरा झगडा उघडला—माथ्याच्या टेबलावर कोण बसणार. स्टेजसमोर उजव्या बाजूच्या भिंतीवर मोठा रँक बोर्ड लावला होता. “मुख्य टेबल १” ते “मुख्य टेबल ६” अशी क्रमांकित फलकं, आणि खाली नावांच्या पट्ट्या. कोणत्या घरातल्या कुणाला पहिल्या टेबलावर बसवलं, यावरच अर्धा अभिमान उभा होता.

सई तिकडे गेली तेव्हा मधुरा वहिनी आधीच दोन महिलांसोबत उभी होती. बोर्डावर “टेबल १” खाली वरपक्षाचे जेष्ठ, वधूपक्षाचे जेष्ठ, आणि शेवटी “मधुरा-निलेश” अशी पट्टी होती. “सई” नाव कुठेच नव्हतं. अगदी दूर “समन्वय” लिहिलेल्या टेबलाजवळ रिकामी जागा ठेवली होती—उभं राहून काम करणाऱ्यांसाठी.

“योग्यच आहे,” मधुरा वहिनी सरळ म्हणाली. “घरात निर्णय व्हायचे असतात. बाहेरची माणसं हौस म्हणून मध्ये बसत नाहीत.”

“बाहेरची?” सईचा आवाज फार हलका होता.

“सगळ्यांसमोर मला बोलायला लावू नकोस,” मधुरा वहिनी जवळ येत कुजबुजली, पण तिची कुजबुजही जवळच्या तिघांना ऐकू जाईल इतकी मोठी होती. “दोनदा घरी आलीस म्हणून कोणी नाव वर लावत नाही. वधूपक्ष, वरपक्ष, मग घरचे जावई-सून. क्रम असतो. चेहरा ठेवायचा असतो.”

त्या क्षणी आदित्य आला. त्याने बोर्डाकडे पाहिलं, मग सईकडे, मग वहिनीकडे. “मधुरा वहिनी, हे कोणी ठेवलं?”

“मी,” ती ताठपणे म्हणाली. “आणि बरोबर ठेवलं. सगळ्यांसमोर नाटक नको. हिला हवं असेल तर नंतर आत बोलू.”

नंतर. आत. बंद दाराआड गुळगुळीत शब्द, आणि बाहेर जसंच्या तसं अपमान. सईने आदित्यच्या डोळ्यांत पाहिलं. “तुझं ‘नंतर’ मला नकोय.”

देशपांडे काका पुन्हा जवळ आले; त्यांच्या मागे दोन स्वयंसेवक, एक व्यवस्थापक, आणि वरपक्षाचे काका. कारण स्पष्ट होतं—मधुरा वहिनीने आधीच बोलावून म्हटलं होतं की टेबल १ मध्ये कुणाचं नाव चुकून घालू नये. जुनी शिडी परत सरळ लावण्याचा शेवटचा प्रयत्न.

“विषय वाढवू नका,” मधुरा वहिनी मोठ्याने म्हणाली. “कुटुंबाचा मान आहे. आधीच पुरेशी मोकळीक दिलीय.”

‘दिलीय’ या शब्दाने सईच्या छातीत काहीतरी थंड बसलं. जणू तिची जागा कोणाच्या दयेनं ठरणार होती. ती एक पाऊल पुढे आली. “माझ्याबद्दलचा निर्णय बंद खोलीत घ्यायचा असेल तर मला बोलावायचंच नको होतं. इथे बोलावलंय, तर इथेच ठेवा.”

आदित्यच्या चेहऱ्यावर क्षणभर घरचा मुलगा आणि स्वतःचा माणूस यांच्यातील फट उघडी दिसली. मधुरा वहिनी लगेच त्याच्याकडे वळली. “तू गप्प रहा. मोठे उभेत. नातं ठरलंय असं कोण म्हणालं? उद्या काही बदललं तर? आजच्या टेबलावर नाव टाकून आम्ही काय तोंड दाखवायचं?”

तो प्रश्न सईसाठी नव्हता; तो आदित्यला मागे ढकलण्यासाठी होता. तिचं अस्तित्व तात्पुरतं ठरवून त्याच्या आवाजावर कुलूप घालण्यासाठी.

आदित्यने हळूच श्वास घेतला. मग त्याने बोर्डाखाली ठेवलेला काळा मार्कर उचलला. व्यवस्थापक पुढे सरसावला, “सर, मी करतो—”

“नको.” आदित्यचा आवाज आता सगळ्यांना ऐकू जाईल इतका स्पष्ट झाला. “हे मीच करतो. आणि सई, तू पाह.”

मधुरा वहिनीने त्याचा मनगट पकडायचा प्रयत्न केला. “आदित्य, हात लावू नकोस. लोक बघतायत.”

“म्हणूनच.” त्याने हात सोडवला.

बोर्डावर चिकटवलेल्या नावांच्या पट्ट्या व्हेल्क्रोने बसवल्या होत्या. त्याने “मधुरा-निलेश”ची पट्टी काढली. पट्टी सुटताना खरखर आवाज झाला; तो आवाज जवळच्या लोकांच्या गप्पांपेक्षा जास्त कडक होता. वहिनीच्या चेहऱ्याचा रंग गेला. हे फक्त बोलणं राहिलं नव्हतं; तिचं नाव तिच्या हातातून निसटून आदित्यच्या बोटांत आलं होतं.

“टेबल १,” आदित्य मोठ्याने म्हणाला, “वरपक्षाचे जेष्ठ, वधूपक्षाचे जेष्ठ, आणि सई देशमुख.”

कुणीतरी ‘अरे’ असं अर्धवट म्हणालं. देशपांडे काका स्तब्ध उभे राहिले. स्वयंसेवकाचा हात हवेतच थांबला.

“तू वेडा झालायस?” मधुरा वहिनीचा आवाज फुटला. “माझं नाव काढून—?”

“हो.” आदित्यने सईकडे न बघताच उत्तर दिलं. “कारण मी ज्याला घरात आणणार आहे, तिला समन्वयाच्या टेबलाजवळ उभी ठेवणार नाही. आणि ज्यांना हे दिसायला नकोय, त्यांनी आधी गेटवर तिला थांबवायला नको होतं.”

मधुरा वहिनीने आता हल्ला बदलला. “मग आम्ही कोण? इतकी वर्षं घर उचललं, लोकांना सांभाळलं, आणि आज एखादी कार्यक्रमांची मुलगी आली म्हणून—”

“कार्यक्रमांची मुलगी नाही,” सईने पहिल्यांदाच मध्येच कापून टाकलं. तिचा आवाज उंच नव्हता; म्हणून तो जास्त पोचला. “माझं नाव लावा. बाकीचं तुमचं दुखणं नंतर सांभाळा.”

तिच्या या एका वाक्यानंतर मधुरा वहिनीच्या तोंडातून पुढचा शब्द नीट निघेना. ती आजूबाजूला मान वळवत साक्षी शोधू लागली, पण साक्षीदार सगळे बोर्डाकडे बघत होते. आदित्यने व्यवस्थापकाकडून रिकामी पट्टी घेतली. काळ्या अक्षरात आधीच लिहिलेलं नाव नव्हतं. त्याने स्वतःच्या हाताने लिहिलं—“सई देशमुख”. मग ती पट्टी “टेबल १” खाली चिकटवली. “मधुरा-निलेश”ची पट्टी त्याने खाली “टेबल ३”वर रिकाम्या जागी दाबून बसवली.

हेच पुरेसं नव्हतं. सई पुढे आली. बोर्डाच्या उजव्या कोपऱ्यात “प्राधान्य आसनक्रम” असा छोटा छापील पट्टा वाकडा झाला होता. तिने तो सरळ केला. मग मार्कर आदित्यच्या हातातून घेऊन “टेबल १”च्या शेजारी छोटा गोल काढला आणि लिहिलं—“राखीव”. तिच्या अक्षरात. तिच्या हाताने. आता बोर्ड फक्त त्याच्या घोषणेवर नव्हे तर तिच्या खुणेवर उभा होता.

मधुरा वहिनीच्या हातातलं फुलांचं ताट खाली घसरलं; दोन मोगऱ्याच्या वेण्या फरशीवर सांडल्या. स्वयंसेवकाने चुकून तिला “वहिनी, बाजूला...” असं म्हणत रस्ता देण्याऐवजी थांबवलं, कारण व्यवस्थापकाने आधी सईसाठी जागा मोकळी केली होती. ती एक क्षण तिथेच अडकली—नाव खाली, आवाज अडकलेला, लोक समोर.

सईने बोर्डाकडे पाहिलं, मग व्यवस्थापकाकडे. “टेबल १ वरची तीन खुर्ची लगेच मांडून नावाप्रमाणे ठेवा,” ती म्हणाली. “आणि बोर्ड भिंतीवर सरळ केंद्रात खिळा. वाकडा दिसू नये.”

व्यवस्थापकाने तत्काळ मान हलवली. दोन मुलं धावून गेली. देशपांडे काकांनी पहिल्यांदा निर्विवादपणे तिच्याकडे पाहिलं, जणू उभ्या मंडपात वाचायचा क्रम आता बदलला होता.

आदित्यने हळू आवाजात विचारलं, “आता?”

सईने त्याच्याकडून मार्कर परत घेतला, झाकण लावलं, आणि रँक बोर्डखाली ठेवलेल्या यादीत स्वतःच्या नावासमोर क्रमांक लिहिला—१. भिंतीवर सरळ लावलेला बोर्ड थंड पिवळ्या प्रकाशात उभा राहिला: १ — वरपक्ष जेष्ठ / वधूपक्ष जेष्ठ / सई देशमुख ३ — मधुरा-निलेश

खाली इलेक्ट्रॉनिक टोकनच्या छोट्या लाल अंकांनी ०१ वर येऊन स्थिर थांबले.