माझ्यासाठी टाकलेलं आमिष त्यालाच लागलं

रोहनने चेकलिस्टची पानं सईच्या छातीवर आपटली. “ही तुझी चूक. बारा कार्टन कमी. गेटवर होल्ड. आणि आजचा डिस्पॅच तुझ्या नावावर बंद.”

लोडिंग बेच्या लोखंडी शटरखाली डिझेलचा वास अडकून राहिला होता. दोन हातगाड्या अर्ध्या रस्त्यात थांबल्या होत्या, प्लास्टिक रॅपचा आवाज कोरड्या कागदासारखा खरखरत होता. गेट डेस्कवर वजनकाटा, सीलची पेटी, शिक्क्याजवळ उघडी वही, आणि त्या वहीवर वरच्या बाजूला आधीच मारलेले लाल खुणांचे चौकोन. सईच्या गळ्यातली वाकडी-तिकडी झालेली ओळखपत्राची दोरी घामाने मानेला चिकटली. ती पानं उचलत म्हणाली, “माझ्या हँडओव्हरच्या वेळेआधी ही खुणा कोणी मारल्या?”

रोहनने उत्तर न देता शकीलकडे मान वळवली. “गाडी अडव. तिच्याकडून क्लिअरन्स नाही. कमी माल गेला तर पगारातून कपात.” आवाज मुद्दाम मोठा. बेच्या टोकाला उभ्या वंदना ताईंनी चहा ठेवलेला ट्रे हवेतच थांबवला. अशा जागी नाव उंच आवाजात घेतलं की अपमान केवळ कामापुरता राहत नाही; संध्याकाळी घरी जेवताना कोणाच्या तोंडून निघेल, कोणाच्या कानात जाईल, काही भरवसा नसतो.

सईने चेकलिस्ट सरळ केली. पहिल्या सहा ओळींवर टिकमार्क, सातव्या ओळीवर “कमी माल – सई” अशी रोहनची घाईची सही. पण खाली अजून दोन चौकटी रिकाम्या होत्या—“अंतिम रिलीज मंजुरी” आणि “मालक-स्वाक्षरी पडताळणी”. सईच्या डोळ्यात एक क्षण थंड चमक आली. पहिलं बक्षीस एवढंच—जाळं पूर्ण बंद झालेलं नव्हतं; कोणी तरी घाई केली होती.

रोहन जवळ येऊन कुजबुजल्यासारखा पण सगळ्यांना ऐकू जाईल अशा स्वरात म्हणाला, “जास्त हुषारी नको. उद्या मामा शरद येणार आहेत घरी. आधीच नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं लोकांच्या तोंडी आहे. तुझ्याबद्दल काय बोलायचं, ते मी दोन मिनिटांत ठरवू शकतो. इथेही आणि घरीही.” त्याने की-बोर्डवरून शटर-लॉकची किल्ली उचलली, मग मुद्दाम आपल्या खिशात घातली. “रिलीज माझ्याशिवाय होणार नाही.”

त्याचा आवाज ऐकून शकीलने नजरेतली लाज खाली घातली. वंदना ताईंच्या ओठांवरचा कडकपणा वाढला. सईला एक क्षण सकाळची लिफ्ट आठवली—धूसर आरशावर बोटांचे डाग, स्वतःचा थकलेला चेहरा, आणि आईचा मेसेज: “आज वेळेवर ये. मामा बोलणार आहेत.” मुंबईत सेवा क्षेत्रात काम करणाऱ्या मुलीचा थकवा लोकांना चालतो, पण तिच्याबद्दल “कामावर ढिसाळ” अशी एक ओळ गेली की लग्न, घर, मान-सन्मान, सगळं एका थाळीत ठेवून मोजलं जातं.

सईने हात पुढे केला. “किल्ली परत द्या. मी माझ्या हँडओव्हरची मोजणी पूर्ण करते.”

रोहन हसला. “आता नियम आठवले? मग अजून कडक नियम लावू.” त्याने गेट डेस्कवरची मोठी हिरवी फाईल उघडली, चेकलिस्ट वर काढली आणि शकीलला म्हणाला, “नो-रिलीज होल्ड टाका. ज्यावर कमी माल आहे, ती खेप मालक-पडताळणीशिवाय बाहेर जाणार नाही. आणि होल्ड लावणाऱ्याची सहीही हवी. मी साइन करतो. बघू मग कोण वाचवतं.”

त्याने जाड पेनाने “नो रिलीज” लिहिलं, खाली आपली सही झोकात मारली. पुढच्या चौकटीत नियम छापलेले होते—होल्ड लावणारा अधिकारी मालक-स्वाक्षरी पडताळणीपर्यंत खेपाच्या ताब्याचा जबाबदार राहील. रोहनने ते वाचलंच नाही, किंवा वाचूनही दुर्लक्ष केलं. सही करून त्याने पान डेस्कवर आपटलं. “आता उचल ना. माल बाहेर काढ. की रडत बसणार?”

शकीलचा हात वजनकाट्याच्या लीव्हरवर थांबला. वंदना ताई एक पाऊल पुढे आल्या. सईने पान न हलवता फक्त वरची छापील ओळ मोठ्याने वाचली, “होल्ड लावणारा अधिकारी मालक-स्वाक्षरी पडताळणी होईपर्यंत ताबा, तुटवडा, उशीर आणि परत पाठवणीला जबाबदार.” मग तिने रोहनकडे पाहिलं. “तुम्ही सही केली आहे.”

क्षणभर काहीच हललं नाही. फक्त शटरच्या कडेला साखळी हलकेशी धडधडली. रोहनने हात झटकला. “ते नेहमीचं आहे. नावासाठी असतं. काम तू करणार.”

“काम मी मोजणीपर्यंत केलं,” सई शांतपणे म्हणाली. “होल्ड तुम्ही टाकला. मग खेप तुमच्या ताब्यात. तुटवडा तुमच्या नावावर. उशीर तुमच्या नावावर. मालक-पडताळणी तुम्ही.” ती चेकलिस्ट डेस्कच्या मधोमध ओढून आणू लागली. “आणि गेट थांबला आहे. बघतायत सगळे.”

रोहनने चटकन किल्ली बाहेर काढून शटरकडे वळण्याचा प्रयत्न केला, पण शकीलने पहिल्यांदाच सरळ प्रश्न विचारला, “साहेब, मग सील नंबर कोणाच्या नोंदीवर टाकू? तुमच्या का तिच्या?” प्रश्नात भीती होती; त्याचा स्वतःचा धोका होता. चुकीच्या नावावर नोंद केली तर पगारातून कपात त्याचीही.

रोहन चिडला. “ज्याचं काम, त्याच्या नावावर.”

वंदना ताईंनी चेकलिस्टकडे बोट केलं. “होल्डनंतर खेपाचं काम होल्ड लावणाऱ्याचं. छापील नियम आहे.” त्यांचा आवाज कोरडा होता, कोणाच्याही बाजूने उघड उभा न राहता नियमाच्या बाजूने. पण एवढंच पुरेसं होतं. आता डेस्कवरचं पान सईचं म्हणणं बोलत होतं.

रोहनने परिस्थिती परत दाबण्यासाठी मोठा डाव टाकला. “ठीक. मग पूर्ण लॉक. कुठलाही माल बाहेर नाही, आत नाही. मालक येईपर्यंत सगळं बंद. आणि याचा उशीर सईवर दाखल.” तो पुन्हा पेन उचलायला गेला.

सईने त्याच्या हातापेक्षा आधी रिलीज रजिस्टर आपल्या बाजूला ओढलं. हालचाल फारच लहान होती, पण बेचा तोल बदलला. “दाखल माझ्यावर नाही,” ती म्हणाली. “कारण दुसरा लॉक टाकायला आधी खेपाचा ताबा तुमच्याकडे असल्याची पुनःनोंद करावी लागेल.” तिने रजिस्टरमधली ओळ फिरवून त्याच्या समोर केली. वर छापील मजकूर: “द्वितीय लॉक फक्त विद्यमान ताबेदार अधिकारीकडून.” खाली त्याचीच ताजी सही. “आता लिहा. हात थांबवू नका.”

त्याच्या कपाळावरचा घाम चमकला. पाठीमागची एक हातगाडीचा चाक अडथळ्यावर अडकून किरकिरलं. ड्रायव्हरने फोनवर कुणाला तरी सांगितलं, “अजून निघालेलं नाही.” एका उशिराची किंमत मिनिटाला वाढत होती. रोहनच्या प्रत्येक पर्यायाला आता वहीत जागा हवी होती, आणि प्रत्येक जागा त्याच्याकडे बोट दाखवत होती.

तो तिला बाजूला सारण्याच्या आवेशाने पुढे आला. “रजिस्टर दे.”

सई हलली नाही. “घ्या. पण आधी बोला—होल्ड तुम्ही, द्वितीय लॉक तुम्ही, मालक-पडताळणी तुम्ही. कमी मालाचं कारणही तुमच्या ताब्यात तपासलं जाईल. मला दोष ढकलून तुम्ही डिस्पॅच सोडवणार नाही.”

वंदना ताईंनी मागून सीलबॉक्स बंद केला. झाकणाचा आवाज छोटा, पण स्पष्ट. जणू त्यांनी या भांडणातून एक मार्ग बंद केला. शकीलने रिकामं एंट्री-स्लिपचं बंडल डेस्कवर ठेवलं; कागदांचा कोरडा आवाज हवेत सरकला. कोणालाही भाषण नको होतं. सगळ्यांना फक्त कोणाचं नाव कुठे चढतंय, ते पाहायचं होतं.

रोहनने अचानक सूर बदलला. “तू मुद्दाम करत आहेस. घरचं घेऊन कामात येऊ नकोस.”

सईचा चेहरा न बदलता उत्तर आलं, “घर तुम्ही आधी आणलं.” ती थोडी वाकून चेकलिस्टच्या रिकाम्या चौकटीत तारीख लिहू लागली. “आता कामच राहू द्या.”

त्या क्षणी आतल्या ऑफिसमधून मालकाचा प्रतिनिधी म्हणून येणारे वृद्ध प्रभाकरराव बाहेर पडले. रोजच्या वेळी ते फक्त अंतिम सही करायचे; आज गाड्या थांबल्या म्हणून स्वतः आले होते. “काय अडलं?” त्यांनी डेस्ककडे पाहत विचारलं.

रोहनचा चेहरा खुलणार होता; पण सईने पान सरळ त्यांच्या समोर फिरवलं. “होल्ड त्यांनी टाकला आहे. नियमाप्रमाणे खेपाचा ताबा, तुटवडा, उशीर त्यांच्या सहीखाली आहे. अंतिम पडताळणीसाठी तुमची स्वाक्षरी हवी. माझ्यावर दोष टाकून रिलीज द्यायचा प्रयत्न होत होता; मी नकार दिला.”

प्रभाकररावांनी चष्मा नाकावर घट्ट बसवला. त्यांनी पहिली सही, “नो रिलीज”, मग खाली छापील नियम, मग रोहनची झोकात मारलेली दुसरी सही पाहिली. “तू होल्ड का टाकलास?” प्रश्न रोहनला.

“कमी माल—” तो बोलू लागला.

“म्हणजे तपास तुझ्या ताब्यात,” प्रभाकररावांनी मध्येच कापलं. “खेप बाहेर उशिरा गेली तर जबाबदारी तुझी.” त्यांनी सईकडे पाहिलं. “रजिस्टर कोणाकडे?”

सईने ते दोन्ही हातांनी त्यांच्या समोर ठेवलं, पण सोडलं नाही. “होल्ड ट्रान्सफर नोंद नसताना मी माझ्या नावावर घेणार नाही.”

हीच ती जागा होती जिथे अनेकजण मान खाली घालून ‘ठीक आहे’ म्हणाले असते. सईने तसं केलं नाही. तिच्या गळ्यातली झिजलेली दोरी हलकीशी हलली; ती पुढे म्हणाली, “माझा हँडओव्हर जितका होता, तितका नोंदलेला आहे. त्यानंतरची प्रत्येक खूण त्यांच्या हाताची.”

प्रभाकररावांनी हात पुढे केला. “किल्ली.”

रोहन हलला नाही.

“किल्ली.” यावेळी आवाजाला वयाचा नाही, मालकीचा भार होता.

रोहनने खिशातून शटर-लॉकची किल्ली काढली. सईने ती पकडली नाही. तिने डेस्कवर ठेवलेला छोटा ताबा-फलक उचलून रोहनच्या समोर ठेवला—“होल्ड अधिकारी”. “इथे ठेवा,” ती म्हणाली.

त्याच्या बोटांनी किल्ली फलकाजवळ आपटली. धातूचा छोटा, कुरतडणारा आवाज. सईने लगेच रिलीज शिक्का, सीलची पेटी आणि डिस्पॅच रजिस्टर डेस्कच्या मालकाच्या बाजूला सरकवलं. “अंतिम पडताळणीपर्यंत हे त्यांच्याकडे. मी माझ्यावरची चुकीची नोंद स्वीकारत नाही.”

प्रभाकररावांनी खाली सही केली—“होल्ड कायम. तपास पूर्ण होईपर्यंत ताबा: रोहन भोसले.” मग त्यांनी लाल पेनाने सईच्या नावासमोर आधी टाकलेली तुटवड्याची खूण काट मारून बाजूला लिहिलं, “अवैध पूर्वनोंद.” चेकलिस्टवरच्या खुणा एकामागोमाग वळल्या. ज्या टिकमार्कनी तिला अडकवायचं होतं, त्या आता त्याच्या सहीकडे परत जाऊ लागल्या.

सईने उघडी चेकलिस्ट डेस्कवर सपाट पसरली, ताबा-फलक त्यावर रोहनच्या नावाजवळ ठेवला, आणि त्याच्या लाल खुणांभोवती फिरलेला काटा वाचता येईल इतका सरळ करून म्हणाली, “आता ही खेप तुमची. माझं नाव इथून काढा.”

चेकलिस्ट डेस्कवर उघडीच राहिली; लाल टिकमार्क वळून त्याच्या सहीकडे चिकटलेले दिसत होते.