पास फिरला, आणि बाकावरचं सगळं बदललं

“अगं, हा बाक आमच्यासाठी ठेवला आहे—उभी रहा तिकडे,” मुक्ताने स्वतःचा पर्स पुढे फेकून सईसाठी उरलेली अर्धी सीटही अडवली. पांढऱ्या ट्यूबलाइटखालील त्या डे-केअर विभागाबाहेर पाच लोखंडी बाकांची रांग होती; सगळे आधीच भरलेले. खिडकीवर नंबर घ्यायची गडबड, हातात रिपोर्टची फाइल, कॅश काउंटरकडे धावणारे नातेवाईक, आणि त्यांच्या मधोमध सई उभी—हातात अर्धवट दुमडलेली पावती, तिच्या अंगठ्याजवळ जुन्या निळ्या शाईचा डाग.

“वहिनी, डॉक्टरांनी आजचं स्लॉट कन्फर्म केलं होतं,” सईने शांतपणे म्हटलं.

“तुला कन्फर्म केलं असेल घरी,” मुक्ता खिडकीकडे मान वाकवून म्हणाली, “इथं आधी कोण बसतं, कोणाला आत घेतात, ते मला माहित आहे. माझे सासरे ट्रस्टला ओळखतात.” तिच्या शेजारी रोहन उभा होता, पण तो नेहमीप्रमाणे मधे पडला नाही. फक्त एकदा सईकडे पाहिलं, आणि लगेच नजरेला पळवाट दिली. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं इतकंच; उघडपणे साथ देण्याइतकं अजून घरचं धैर्य जमलं नव्हतं.

सईच्या आईची सकाळची किमोची वेळ होती. सरकारी रुग्णालयात दोन महिने रांगेत अडकून मग या खासगी ठिकाणी आणावं लागलं होतं. सई सेवा क्षेत्रातल्या थेट विक्रीच्या कामात होती; रात्री उशिरापर्यंत थेट प्रक्षेपणावर त्वचेची उत्पादनं विकून तिने आधी अॅडव्हान्स भरला होता, मग उरलेले पैसे कर्जाने. प्रत्येक नोट वापरलेली. प्रत्येक दिवस मोजका. आज चुकलं, तर पुढचा स्लॉट कधी मिळेल सांगता येत नव्हतं.

खिडकीवरील क्लर्कने नावं हाकायला सुरुवात केली. मुक्ता उठली, तिच्या चपलेचा टाचटाच आवाज करत खिडकीवर गेली, आणि रजिस्टरवर झुकून म्हणाली, “आमच्या घरचं नाव आधी बघा. रोहन देशमुख. कागद मी कालच दिले.” तिने मागे वळून सईकडे तसा कटाक्ष टाकला जणू ती कुणाची मदतनीसच आहे. क्लर्कने रजिस्टर फिरवलं. “देशमुख... हो, हो. प्रतीक्षा.” मग त्याने पुढचं नाव घेतलं. सई पुढे सरकली, तर मुक्ताने परत पर्स उचलून तिच्या हातावर ढकलली. “बोला नंतर. रांग कळते का?”

बाकावरची एक मावशी सईकडे पाहत सरकल्या, जणू थोडी जागा देणार होत्या; पण मुक्ताने लगेच तिचा रुमाल तिथे ठेवला. “माझा दीर येतोय.” जागा पुन्हा बंद. बसण्याची जागा नाही, खिडकीवर पोचायची संधी नाही, आणि नंबर हाकायची क्रमवारी दुसऱ्याच्या नातेसंबंधाने वाकडी. सईने काही बोललं नाही. तिच्या पावतीची घडी परत उघडली, परत दुमडली. कोपरा मऊ पडला होता.

रोहन हळू आवाजात म्हणाला, “सई, जरा थांब ना. वहिनीला माहीत आहे इथलं.”

“मला माझ्या आईची वेळ माहीत आहे,” सई म्हणाली. त्याच्या चेहऱ्यावर चिडचिड आणि लाज दोन्ही चमकून गेले; पण मुक्ता ऐकूनच म्हणाली, “अगं, नातं नात्यात ठेवा. रुग्णालयात नियम असतात. प्रत्येकजण येऊन ‘आमचं आधी’ म्हणायला लागला तर चालेल का?”

त्याच वेळी एका वॉर्डबॉयने दार उघडून विचारलं, “माधवी काळे यांच्यासोबत कोण?” सईने हात वर केला. वॉर्डबॉयने कागद मागितले. मुक्ता मध्येच म्हणाली, “ते अजून क्लिअर नाही. आधी आमचं करा. डॉक्टरांना सांगितलं आहे.” वॉर्डबॉय सवयीने तिच्याकडे वळला. तिला ओळखत असल्यासारखा चेहरा. सईला बाजूला सारून तो परत आत निघून गेला. ती एक पायरी होती, आणि तीही मुक्ताने हात लावून बंद केली.

सईने लगेच मोबाईल काढला. बोलली नाही; फक्त एक संदेश उघडला—काल रात्रीच्या बिलानंतर आलेला. मग ती थेट खिडकीवर गेली. मुक्ताने तिच्या पुढे हात पसरवला, “किती वेळा सांगू—”

“मला खिडकीशी बोलायचं आहे.” आवाज उंच नव्हता, पण थांबला नाही.

क्लर्कने कंटाळलेल्या चेहऱ्याने वर पाहिलं. सईने अर्धवट दुमडलेल्या पावतीतून एक छोटा कार्डसदृश परवाना काढला—रुग्णालयाच्या कॉर्पोरेट आरोग्य योजनेचा तात्पुरता प्रवेशचिन्ह. त्यावर शाईने मारलेली जुनी रेघ होती; तिच्या ऑफिसच्या एचआरने घाईघाईत साइन केल्याचा ठसा. “माधवी काळे. सकाळी नऊचा डे-केअर स्लॉट. कंपनी पॅनेलवर अपग्रेड काल रात्री मंजूर झालं. तुमच्या बिलिंगवर होल्ड दिसत असेल तर कॉर्पोरेट डेस्कशी तपासा.”

मुक्ता हसली. “हे? कालचं कागद आणून सगळं पुढे सरकत नाही.”

सईने मोबाईल क्लर्कसमोर धरला. कॉल आधीच लागला होता. स्पीकरवर स्त्रीचा सराईत आवाज आला—“कॉर्पोरेट डेस्क बोलते. माधवी काळे यांचा स्लॉट होल्डवर नाही. आम्ही अर्धा तासापूर्वी रीलिझ दिलाय. रुग्ण कुठे आहे?” क्लर्कचे बोट रजिस्टरवरून थांबले. त्याने पटकन संगणकावर वाकून स्क्रीन पाहिली, मग बाजूला ठेवलेला छोटा प्लास्टिकचा गेट-पास उचलला. त्यावर खोलीचा क्रमांक आणि डे-केअर रूट लिहिलेला होता.

मुक्ताच्या चेहऱ्यावरचं खात्रीचं पातळ आवरण एकदम उतरलं. “एक मिनिट, आमचं नाव आधी—”

“देशमुख प्रतीक्षा,” क्लर्कने यावेळी तिच्याकडे न पाहताच सांगितलं. मग तो गेट-पास खिडकीतून सईकडे सरकवू लागला. मुक्ताने तात्काळ हात टाकला; क्लर्कने तिचा हात हलक्या झटक्याने मागे ढकलला आणि मोठ्याने हाक मारली, “माधवी काळे. डे-केअर प्रवेश. रुग्णाला आत घ्या.”

वॉर्डबॉय यावेळी थेट सईकडे आला. “मॅडम, स्ट्रेचर लागेल का व्हीलचेअर?”

“व्हीलचेअर,” सई म्हणाली.

बाकावरची मावशी उठून उभी राहिली. “अगं, इथे बस. रुग्ण आणेपर्यंत.” ज्या जागेसाठी तिला क्षणापूर्वी उभी ठेवलं होतं ती जागा आता स्वतःहून मोकळी झाली. सई बसली नाही. तिने गेट-पास हातात घेतला, त्याचा कडा अंगठ्याने पकडून सरळ ठेवला, आणि वळून आईला आणण्यासाठी आतल्या लिफ्टकडे गेली. लिफ्टच्या स्टीलच्या दरवाजावर पुसट बोटांचे डाग होते; त्यात स्वतःचा चेहरा धूसर दिसत होता—न थरथरणारा.

दहा मिनिटांनी ती आईच्या व्हीलचेअरसोबत परत आली तेव्हा प्रतीक्षागृहातली मांडणी बदलली होती. वॉर्डबॉयने तिच्यासाठी मध्ये वाट करून ठेवली होती. मुक्ताचा रुमाल अजून बाकावर होता, पण कुणी त्याची पर्वा करत नव्हतं. रोहन आईच्या व्हीलचेअरच्या बाजूला येऊ पाहिला; मुक्ताने त्याच्या हाताला धरून पुटपुटलं, “तू काही बोल. इतक्या लोकांसमोर ती असं—”

सईने ऐकलंच नाही. आईची चादर नीट केली, फाइल मांडीवर ठेवली. क्लर्कने आतून आणखी एक पावती आणि प्रवेशचिठ्ठी पाठवली. “डे-केअरनंतर पिकअप लेनवरून वाहन बोलवा. गर्दी आहे. ज्याच्याकडे रूट-पास आहे त्याचं वाहन आधी जाईल.”

मुक्ता तत्काळ पुढे आली. आवाज खाली आणून म्हणाली, “सई, ऐक. आपण सगळेच आपले आहोत. रोहनची कार आहे, ड्रायव्हर खालीच आहे. रूट-पास मला दे. आईला आम्ही घेऊन जाऊ. तुला कॅश काउंटर, औषधं, सगळं जमत नाही एकटीला.” तिचा हात जवळजवळ सईच्या मनगटाला स्पर्श करून थांबला. आधी ज्या तोंडाने तिला बाकावर उभं ठेवलं होतं तेच तोंड आता गोड झालं होतं, पण शब्दांतला मालकीभाव कमी झाला नव्हता.

रोहनही आता पुढे आला. “सई, वहिनी बरोबर म्हणते. खाली पिकअपला भारी गोंधळ असतो.”

सईने त्याच्याकडे पाहिलं. “आत्ताच तुला गोंधळ दिसला?”

त्याचं उत्तर अडकून राहिलं. मुक्ताने शेवटचा डाव टाकला. “घरचे आधीच म्हणतात तू हट्टी आहेस. इथेही असंच केलंस तर उद्या बोलणं कठीण जाईल.”

ही धमकी नव्हती; घरातल्या जेवणाच्या टेबलवर नंतर तिच्याविरुद्ध बसवला जाणारा निकाल आधीच तोंडावर ठेवलेला होता. काही सेकंद सई स्थिर उभी राहिली. मग तिने गेट-पास आपल्या पर्समध्ये ठेवला, पावती दुमडून त्याच्या मागे सरकवली, आणि रिसेप्शनपुढच्या पिकअप समन्वयकाकडे गेली.

दुपार सरकली. औषधाचा वास, सलाईनचे थेंब, अधूनमधून येणाऱ्या नावांच्या हाका. आई झोपल्यासारखी डोळे मिटून बसली होती. बाहेर पडतानाच पिकअप लेनवर मोठी रांग लागली होती—रुग्णवाहिका, कॅब, दोन खाजगी गाड्या, आणि लोखंडी साखळीने बंद केलेला प्रवेश. साखळीपाशी सुरक्षा रक्षक, बाजूला रूट लिहिण्याचं छोटं काउंटर. ज्याच्याकडे आतून परवानगी, त्याच्यासाठी साखळी वर. बाकी सगळे थांबा.

समन्वयकाने सईकडे पाहून विचारलं, “माधवी काळे? अंतिम उचल परवानगी कुणाच्या वाहनाला द्यायची? खाली एक देशमुखांची कार उभी आहे, ते म्हणतायत रुग्ण त्यांचाच.”

मुक्ता लगेच जवळ आली. “हो. आमचीच. आम्ही कुटुंबच आहोत.” तिचा आवाज आता सभ्यतेच्या थराखाली घासत होता. “पास द्या, उशीर होतोय.”

सईने गेट-पास बाहेर काढला. जुना शाईचा डाग तिच्या बोटाजवळ पुन्हा दिसला. तिने समन्वयकासमोर तो सरळ ठेवला आणि स्पष्ट उच्चारात म्हणाली, “काळे नावाने नोंदलेलं वाहन—काळ्या-पिवळ्या टॅक्सीचं. मी अॅपवर बोलावलं आहे. चालकाचं नाव शफीक. परवानगी त्यालाच. देशमुखांच्या गाडीला नाही.”

मुक्ता दचकली. “काय? अरे, आम्ही इथेच आहोत. ती टॅक्सी कुठून—”

समन्वयकाने तिचं वाक्य अर्ध्यात तोडलं. “मला फक्त ज्याच्या हातात वैध रूट-पास आहे त्याची सूचना चालते.” त्याने रक्षकाला इशारा केला. “काळे वाहन आलं की लेन उघडा. बाकी थांबवा.”

देशमुखांच्या ड्रायव्हरने पुढे घुसायचा प्रयत्न केला; रक्षकाने हात उचलून रोखलं. “थांबा. तुमचा क्रम नाही.” रोहन काही बोलण्यासाठी समन्वयकाकडे झुकला, पण त्या माणसाने आधीच वहीत नोंद केली होती. मुक्ताचा आवाज आता नीट ऐकू यावा म्हणून खाली आला होता. “सई, हट्ट करू नकोस. आईला त्रास होईल.”

सईने आईच्या व्हीलचेअरचा हँडल पकडला आणि एक इंचही बाजूला न सरकता उभी राहिली. दूरून काळ्या-पिवळ्या टॅक्सीचा हॉर्न ऐकू आला. समन्वयकाने नंबर पडताळला, रक्षकाने साखळीची कडी काढली, आणि पिकअप लेनमधल्या फटीवरची लोखंडी साखळी तिच्या बाजूच्या वाहनासाठी वर उचलली.