तिच्या जास्तीच्या डावाची किंमत तिथेच वसूल झाली

“अहो, ही लाईन तुमच्यासाठी नाही,” माधवीताईने काळा गॅफर टेप बुटाच्या टोकाने दाबत स्वराचा मार्ग अडवला. स्वरा आधीच पहिल्या मजल्याच्या स्विचबॅक लँडिंगवर होती; उजवीकडे मुख्य जिना मोकळा, वर काचेच्या दारामागे कंपनीचा एंगेजमेंट संध्याकाळीचा कार्यक्रम, आणि डावीकडे सर्व्हिस कॉरिडॉरकडे वळवलेली टेपची अरुंद पट्टी. दोन कनिष्ठ कर्मचारी ट्रेमधल्या थंडावलेल्या चहाच्या कपांसह थांबले. कुलकर्णी काका, निखिलचे मामा, वरच्या रेलिंगमधून खाली बघत होते. अपमान लपवण्यासाठी जागाच नव्हती.

स्वराच्या हातात अजूनही तपकिरी कागदात गुंडाळलेली प्रस्तुतीची फाईल होती; कडेला जुन्या पेनचा निळा डाग उमटला होता. त्या फाईलवर तिने तीन रात्री झोप मोडून काम केलं होतं. आज मुंबईतल्या या सेवा क्षेत्रातील मोठ्या ग्राहकासमोर अंतिम सादरीकरण होतं, आणि त्याच वेळी निखिलच्या नातेवाईकांना “ऑफिसही बघून जा” म्हणून बोलावलं होतं. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं एकाच वेळी मानही मागत होतं आणि परवानगीही. माधवीताईला मात्र स्वराला कोणत्या पायरीवर उभं ठेवायचं हे जास्त महत्त्वाचं होतं.

“मी वरच्या सादरीकरणासाठी—” स्वरा म्हणाली.

“वरचा भाग वरिष्ठांसाठी आहे,” माधवीताईने तिचं वाक्य चिरलं. “तुम्ही मागच्या कॉरिडॉरने जा. तिथे स्क्रीन लावली आहे. बसून बघा. आणि हो, पाहुण्यांसमोर गोंधळ नको. तुमचं नाव सूचीवर नाही.”

ज्या सूचीचा प्रिंटआउट तिच्या हातात होता, तोच स्वरा काल रात्रीपर्यंत बनवत होती. माधवीताईने तो असा धरला होता, जणू प्रवेशाचा अधिकारही तिच्या माहेरहून आलेला दागिना आहे. खाली उभ्या रिसेप्शन मुलीने स्वराकडे पाहून पुन्हा नजर वळवली. पहिला धक्का तिथेच वसूल झाला—स्वराने काही न बोलता मुख्य जिन्याच्या पहिल्या पायरीवर ठेवलेला पाय मागे घेतला, आणि कुलकर्णी काकांच्या नजरेसमोरच बाजूच्या टेपमधल्या अरुंद वळणात शिरली.

त्या वळणात दिव्यांचा सततचा भनभनाट होता. भिंतीलगत केबल, दुमडलेल्या स्टँडीज, आणि एका फोल्डिंग टेबलावर कुणीतरी अर्धवट ठेवलेला चहा; कपाखाली गोलसर ओलसर वर्तुळ पडून सुकत होतं. टेप इतकी अरुंद चिकटवली होती की एका वेळी एकच माणूस जाऊ शकत होता. स्वराने फाईल छातीशी घट्ट धरली. मागून माधवीताईचा आवाज मुद्दाम मोठा आला, “असं केलं नाही तर लोकांना आपापली जागा कळत नाही.”

निखिल खाली येत होता. त्याने शेवटची दोन पायऱ्या उतरताना हे ऐकलं. चेहऱ्यावर लगेच विरोध नव्हता; आधी आईकडे, मग मामा-काकांकडे, मग स्वराकडे. तो ज्या प्रकारचा मुलगा होता, तिथेच सत्य कळायचं—पहिला विचार नेहमी “आता कोणाला काय वाटेल?” हा. “स्वरा, दोन मिनिटं… आत गर्दी आहे,” तो म्हणाला, अर्धा तिच्याकडे, अर्धा आईकडे.

“मला गर्दीचा प्रश्न नाही,” स्वरा शांतपणे म्हणाली. “माझा स्लॉट पाच वाजून दहा मिनिटांचा आहे.”

माधवीताईने टेपवरचा तळवा अजून रोवला. “स्लॉट बदलला. वर अमित सादरीकरण करेल. तू डेटा पाठवलास, ते पुरेसं आहे. आणि बाळा,” ती कुलकर्णी काकांकडे वळून हसली, “आजकाल मुलींना वाटतं, ऑफिसमधलं सगळंच त्यांचंच.”

कुलकर्णी काकांनी काही बोललं नाही; त्यांनी फक्त वरच्या खिशातून चष्मा काढला, पुन्हा लावला. त्या छोट्याशा हालचालीनेच किती अस्वस्थता दडली आहे, हे स्वराला दिसलं. निखिलचं तोंड कोरडं पडलं. त्याने स्वराच्या हातातली फाईलकडे पाहिलं, पण हात पुढे केला नाही.

“मग माझा प्रवेश-पास द्या,” स्वरा म्हणाली.

“पाहुणे पासेस मोजून दिलेत,” माधवीताई म्हणाली. “तुला मागच्या स्क्रीनवरूनच बघता येईल. आणि आता बाजूला हो. ट्रे वर न्यायचे आहेत.”

ट्रे घेऊन दोन कर्मचारी त्या टेपच्या वाटेत घुसू लागले. त्यांना स्वराला बाजूला सरकवल्याशिवाय जाता येत नव्हतं. ती सरकली, पण बाहेर नाही; टेपच्या कडेने उभी राहिली. पेपर रॅपचा कोरडा आवाज झाला—तिच्या फाईलवरील तपकिरी आवरण तिच्या बोटाखाली किरकिरलं. माधवीताईने तिला फक्त थांबवलं नव्हतं; सगळ्यांसमोर तिचं काम कुणीतरी वर नेईल, आणि ती स्वतः सर्व्हिस कॉरिडॉरमध्ये उभी राहील, इतपत रस्ता आखला होता.

वरच्या दारामागून एक मुलगी धावत खाली आली. “मॅडम, कुलकर्णी सर विचारतायत—क्लायंटचे प्रश्न आल्यावर ‘सागरिका मॉड्युल’ कोण समजावणार? अमित सरना फाइल ओपनच होत नाहीये.”

माधवीताईने तिला हाताने थांबवलं. “मी येते. अमित करेल. त्याला सांगा, पान सातवर नोट्स आहेत.”

मुलगी गोंधळून उभी राहिली. “सरांनी नाव घेतलंय… स्वरा मॅम कुठे आहेत म्हणून.”

एक क्षण काहीच हललं नाही. मग वरच्या मजल्यावरून कॉल बेलसारखा मोबाईलचा तीक्ष्ण आवाज घुमला. रिसेप्शनच्या मुलीने फोन हातात घेतला, स्क्रीन बघितली, आणि जणू बोट जळल्यासारखं फोन माधवीताईकडे न नेता थेट स्वराकडे केला. “कुलकर्णी सर.”

स्वराने फोन कानाला लावला. तिकडून घाईचा पण स्वच्छ आवाज आला, “स्वरा, तू कुठे आहेस? क्लायंट बसलाय. तुझ्याशिवाय वर येऊ नकोस असं कुणी सांगितलं असेल तर लगेच दुर्लक्ष कर. ताबडतोब दुसऱ्या मजल्यावर ये. आत्ताच.”

“येते,” स्वरा म्हणाली, आणि फोन बंद करून परत मुलीच्या हातात ठेवला.

आता अडथळा तोच जुना होता—टेपने वळवलेला अरुंद बाजूचा मार्ग. पण ट्रेवाल्यांनी, फुलवाल्यांनी, आणि उशिरा आलेल्या पाहुण्यांनी त्या साईड रूटमध्ये आधीच गर्दी केली होती. एका पायरीवर थांबलेला फुलांचा लोखंडी स्टँड आडवा आला होता; पुढे जाण्यासाठी सगळ्यांना एकेक करून बाजू व्हावं लागत होतं. मुख्य जिना मात्र माधवीताईच्या “फक्त वरिष्ठ” या आदेशामुळे अर्धवट रिकामा ठेवला गेला होता, कारण लोक खालीवर थांबून तिच्या इशाऱ्याची वाट बघत होते.

स्वराने एकदाच माधवीताईकडे पाहिलं. “सरांनी वर बोलावलं आहे.”

“थांब,” माधवीताई कडक म्हणाली. “आधी हे लोक जाऊ दे. सगळ्यांसाठी नियम एकच.”

तिने ते खूप पुढे ढकललं. नियम एकच—तेच शब्द तिने स्वराला लहान करण्यासाठी वापरले होते. आता तेच तिच्या आवाजात निखळ हुकूम नव्हते; जाळं होतं. कारण स्वरा टेपच्या अरुंद बाजूला अडकली होती, आणि माधवीताई स्वतः त्या मार्गाच्या तोंडाशी उभी होती. वरून आणखी दोन पाहुणे खाली उतरत होते. लँडिंगवर क्रॉसफ्लो जाम झाला.

स्वराने शांतपणे डावीकडचं टेपचं टोक पकडलं. ते लोखंडी रेलिंगपासून सर्व्हिस कॉरिडॉरच्या कोपऱ्यापर्यंत ताणून लावलेलं होतं. तिने ते फाडलं नाही. फक्त रेलिंगभोवतीची गुंडाळी सोडवली आणि टेप आपल्या तळहातात घेतली. मग ती मुख्य जिन्याच्या पहिल्या पायरीवर सरकली.

माधवीताई तिला थांबवायला पुढे आली, पण त्याच वेळी वरून कुलकर्णी काका मोठ्याने म्हणाले, “स्वरा, वर. आत्ता.” त्यांच्या आवाजात नातेवाईकांसमोरचा सौजन्याचा मुलामा नव्हता; काम थांबल्याची चिड होती. खाली उभ्या पाहुण्यांनी आपोआप बाजू दिली. निखिल एक पायरी मागे सरकला. ट्रेवाल्या मुलाने हात वर उचलून कप सांभाळले. मुख्य जिना, जो आत्तापर्यंत स्वरासाठी बंद दाखवला गेला होता, एकदम तिच्यासमोर मोकळा झाला.

माधवीताईच्या हातात अजून सूची होती. तिने ती उचलून म्हणायचा प्रयत्न केला, “पण—”

स्वराने तिच्याच शब्दांत, अगदी सपाट आवाजात म्हटलं, “सगळ्यांसाठी नियम एकच. ज्यांना वरची गरज नाही, त्यांनी बाजूच्या मार्गाने थांबावं.” ती टेपचं सुटलं टोक माधवीताईसमोरच्या रेलिंगला परत अडकवत म्हणाली, “तुम्हीच सांगितलं.”

त्या क्षणी वरून दोन पाहुणे उतरू लागले, खालीून फुलवाला वर ढकलू लागला, आणि माधवीताई ज्या अरुंद तोंडाशी उभी होती तिथेच अडकली. तिला मुख्य जिन्यात शिरण्यासाठी आधी ट्रेवाल्याला बाजूला व्हायला सांगावं लागलं, पण तो स्वराला मोकळा मार्ग देण्यासाठी आधीच मागे हटला होता. त्यामुळे माधवीताई स्वतः टेपच्या तोंडाशी, हातात सूची, मागून फुलांचा स्टँड, पुढून उतरणारे पाहुणे—मध्येच पिन झाली. तिची स्वतः आखलेली वाट तिच्याच पायाला गुंडाळली.

स्वरा वर चढू लागली. एक, दोन, तीन पायऱ्या. प्रत्येक पायरीवर एखादा तरी माणूस तिच्यासाठी सरकत होता—रिसेप्शनची मुलगी फोल्डर छातीशी घेऊन भिंतीला चिकटली, कुलकर्णी काका खाली वाकून काचेचं दार उघडून धरू लागले, आणि निखिल, जो अजून मधल्या लँडिंगवर अर्धा अडखळत उभा होता, पूर्ण बाजूला झाला. त्याने स्वराच्या हातातून फाईल घेण्यासाठी हात पुढे केला; तिने दिली नाही. तिच्या बोटांखाली तपकिरी कागद पुन्हा किरकिरला.

वरच्या दारापाशी कुलकर्णी काका तिच्यापर्यंत पोचले. “लवकर,” ते म्हणाले. “क्लायंट वाट बघतोय.” मग त्यांनी खाली पाहत, दबक्या पण स्पष्ट आवाजात जोडले, “माधवीजी, खालील वाहतूक अडवू नका.”

तो आदेश नव्हता, नोंद होती. पण नोंद जास्त धारदार असते. खाली माधवीताई अजून त्या टेपजवळ अडकलेली दिसत होती. तिच्या हातातला सूचीचा कागद वाकून गेला होता. पाहुणे तिच्या शेजारून जाताना खांदा वळवत होते. कुणी तिच्याकडे बघत नव्हतं; तेच मोठं होतं. अधिकार गेला की चेहऱ्याकडे बघायलाही लोक वेळ घालत नाहीत.

स्वरा दारातून आत गेली. सभागृहात प्रकाश थंड होता, स्क्रीनवर तिच्या स्लाइडचा पहिला चौकट अडकून उभा होता. अमित बाजूला हटला. लॅपटॉपचा कर्सर गोठल्यासारखा थबकला होता. स्वराने फाईल टेबलावर ठेवली, स्वतःचा पास नसतानाही आपल्यासाठी राखलेल्या खुर्चीत बसली नाही; थेट पोडियमकडे गेली, यंत्रणा हाताळली, आणि पहिल्या स्लाइडवर क्लिक केलं. खालील लँडिंगवर झालेलं सगळं अजून तिच्या त्वचेवर गरम होतं, पण आवाज सपाट निघाला. “आपण तिसऱ्या घटकापासून सुरू करू. प्रश्न तिथेच आहेत.”

पहिला प्रश्न संपेपर्यंत कोणी खालील गोंधळाचा उल्लेख केला नाही. दुसरा प्रश्न आला तेव्हा कुलकर्णी काका स्वतः नोट्स घेत होते. तिसऱ्यावर ग्राहकाने डोकं हलवलं. काचेच्या दारातून लँडिंगचा तुकडा दिसत होता—माधवीताई अजून वर पोहोचली नव्हती.

सादरीकरण संपल्यावर स्वरा कागद गोळा करत उभी राहिली. निखिल दाराजवळ होता, चेहऱ्यावर उशिरा आलेली तातडी. “स्वरा, एक मिनिट, मी—”

ती त्याच्याजवळ न थांबता बाहेर पडली. जिन्यापाशी येऊन तिने हातातलं सुटलेलं टेपचं टोक पाहिलं. खाली जाणारा मुख्य प्रवाह पुन्हा मोकळा झाला होता. तिने टेपचं उरलेलं ताणलेलं टोक रेलिंगवरून पूर्ण सोडलं आणि ते बाजूच्या वळणात ढकलून दिलं. जिन्याच्या कोपऱ्यावर, जिथे तिला जबरदस्तीने वळवलं होतं, गॅफर टेपचा काळा पट्टा चपलांच्या घासाने पांढरट झाला होता; एक टोक वाकडं उठून हळूच मागे वळत सुटत होतं.