जिने मला बाजूला केलं, तीच रांग माझ्यासाठी फुटली

“अहो, तुम्ही तिकडून या—हा जिना वधूपक्षासाठी आहे,” द्वारावरच्या व्यवस्थापकाने हात आडवा करून मृणालला थांबवलं, आणि त्याच क्षणी रुचा वहिनीने तिच्या मागून आलेल्या दोन दूरच्या चुलत बहिणींना हसत मुख्य कमानीतून आत नेलं. फुलांच्या कमानीखाली पितळेच्या समया जळत होत्या, शहनाईचा आवाज अंगणात फिरत होता, आणि मृणालच्या हातातल्या कागदी कव्हरचा कोरडा चुरचुर आवाज सगळ्यांना ऐकू येईल इतका मोठा वाटला. सकाळपासून सेवा क्षेत्रातल्या तिच्या दीर्घ पाळीनंतर ती सरळ दादरहून लोकल पकडून आली होती; खांद्यावरच्या पर्सची पट्टी अंगात रुतली होती, कुर्त्याच्या बाह्यांवर बसलेल्या घड्या अजून उठल्या नव्हत्या. तरीही, ज्या घरात गेली तीन वर्षं तिचं आणि अथर्वचं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं सगळ्यांना माहिती होतं, त्याच घराच्या लग्नात तिला “तिकडून” सांगितलं जात होतं.

मृणालने व्यवस्थापकाच्या हाताकडे पाहिलं, मग कमानीच्या आतील पायऱ्यांकडे. पहिल्या उतारावर चांदीच्या अक्षरांची छोटी लटकती पट्टी होती—“यजमान”. ती पहिल्या रेलिंगला बांधलेली. तिच्याखालच्या बाजूला पाहुण्यांसाठी वेगळी दोरी. दर्जा एका कापडाच्या पट्टीवर टांगला होता. मृणालने शांतपणे कागदी कव्हर त्याच्या टेबलावर ठेवलं. टेबलाच्या कडेला साखरेचे पुडे, सेफ्टी पिन, निमंत्रणाची फाटलेली यादी, अर्धा रिकामा पाण्याचा ग्लास आणि चहाचा थंड वर्तुळाकार डाग पडलेला होता. “मग हे आहेरही तिकडच्या रांगेत जमा करा,” ती म्हणाली आणि बाजूला झाली. अपेक्षा अशी होती की ती विनंती करेल. ती मागे हटली, पण गयावया न करता. पहिला छोटा भंग तिथेच पडला; व्यवस्थापकाने कव्हर उचलायला हात पुढे केला, पण त्याच्याकडे नाव विचारण्याइतकीही निश्चिती उरली नाही.

अंगणाच्या कडेला काका-होस्ट उभे होते. रुचा वहिनी त्यांच्याजवळ वाकून काहीतरी सांगत होती. तिचा आवाज पुरेसा खाली होता, पण शब्द बाहेर पडत होते. “आजच्या दिवशी ना, थोडं अंतर ठेवलं तर बरं दिसतं. मुलीच्या बाजूचे लोक खूप बघतात.” मग उघडपणे, जरा मोठ्याने, “मृणाल, तू आधी आतल्या बाजूला बस. वरचे सोफे मोठ्यांसाठी ठेवलायत. नंतर बोलू.”

नंतर. नेहमीचं नंतर. लग्नघरात “नंतर” म्हणजे दिसणार नाही तिथे थांब.

अथर्व पायऱ्यांच्या वरच्या वळणावर दिसला. क्रीम रंगाच्या कुर्त्यात, गळ्यात हलका दुपट्टा, वरून पाहताना तो या घरचा मुलगा, या सोहळ्याचा मध्य. त्याने मृणालकडे पाहिलं; ओळख स्पष्ट होती. पण रुचा वहिनीने तत्परतेने त्याच्याकडे मान वळवली. “अथर्व, जरा आजीला घेऊन जा. फोटोवाल्यांनी बोलावलंय.” त्याचं लक्ष त्याच क्षणी दुसरीकडे ढकललं गेलं. मृणालला कोणीतरी खालच्या प्लास्टिकच्या खुर्चीकडे हात दाखवला. एक कॉलेजातली पोरगी, जी कालपर्यंत या घराचा पत्ता विचारत होती, ती वरच्या पायरीवरून “या ना, इथे” म्हणत मुख्य मंडपात जात होती.

मृणाल बसली नाही. तिने अंगणाच्या कोपऱ्यातील स्टीलच्या पाणपोईजवळ उभी राहून गर्दी पाहिली. ज्यांना माहित होतं ते मुद्दाम नजरा चुकवत होते; ज्यांना माहित नव्हतं ते नात्याचे अंदाज बांधत होते. दोन मावशा कुजबुजल्या—“हीच का ती मुंबईतली?” दुसरीने ओठ दाबले. सार्वजनिक अवमानाचं वजन नेहमी आवाजापेक्षा नजरेत जड असतं.

काही मिनिटांनी काका-होस्टच्या हातातली यादी खाली सटकली. वाऱ्याने दोन कार्डं जिन्याच्या पायथ्याशी उडाली. व्यवस्थापक पळत गेला, पण चपलांच्या रांगेत अडकला. मृणाल आधी वाकली. तिने कार्डं उचलून काकांच्या हातात दिली. त्यातलं वरचं कार्ड पाहून काका चिडले, “अरे, ‘माधव-शैलजा पाटणकर’ वर बसायचं होतं. खाली कोणी ठेवलं हे?” रुचा वहिनी उत्तर द्यायच्या आत मृणालने दुसरं कार्डही उलटं करून सरळ केलं. “हा क्रम चुकलाय, काका. वरच्या लँडिंगवर उजवीकडची दोन खुर्ची ज्येष्ठांसाठी, डावीकडची यजमानांच्या निकटच्या लोकांसाठी. नाहीतर फोटोत गोंधळ होईल.”

ती सहज बोलली, पण आजूबाजूच्या तिघांनी एकाच वेळी तिच्याकडे पाहिलं. कारण तिला मांडणी माहीत होती. कारण ती बाहेरची नव्हती.

काकांनी क्षणभर रुचा वहिनीकडे पाहिलं. मग एकदम मृणालकडे. “तुला मांडणी माहित आहे?”

“काल रात्री अथर्वने पाठवलेली यादी मीच नीट लावली,” मृणाल म्हणाली. “काकूंच्या गुडघ्यांमुळे वर-खालीचा क्रम बदलला होता. तुम्ही फोनवर होतात.”

रुचा वहिनीचा चेहरा एका क्षणासाठी पातळ झाला. ती लगेच हसली. “अगं, कामाला मदत केली म्हणजे घरचीच झालीस असं नाही ना? लग्नात नियम पाळावे लागतात.”

“म्हणूनच तर सांगते,” मृणालचं उत्तर सपाट होतं, “नियम दिसतातही.”

काका काही बोलणार इतक्यात त्यांच्या जवळचा सहाय्यक मुलगा फुलांचे ट्रे घेऊन अडखळला. समईकडची गर्दी सरकली. व्यवस्थापक सरसावून रुचा वहिनीच्या दिशेने मार्ग मोकळा करू लागला. पण काकांनी हाताने त्याला थांबवलं आणि सरळ मृणालकडे वळले. “तू ये. आधी वरचं लँडिंग मला दाखव.” त्यांनी चाल बदलली, शरीराचा कोन बदलला, आणि अंगणाने ते लगेच वाचलं. आतापर्यंत बाजूला ठेवलेली मुलगी अचानक मार्गदर्शक झाली. व्यवस्थापकाने दोरी उचलली; ती रुचा वहिनीसाठी नव्हे, मृणालसाठी.

ती वर चढताना रुचा वहिनी खालीच उभी राहिली. हा फार मोठा विजय नव्हता; फक्त मार्गाचा पहिला वळसा बदलला होता. पण अंगणातल्या नजरा बदलल्या. ज्या मावशीने “मुंबईतली” म्हणून ओठ वाकवले होते तिने आता सरळ उभं राहून पल्लू नीट केला.

वरच्या लँडिंगवर जाईपर्यंत मृणालने खुर्च्यांचा क्रम, वयोमानानुसार जागा, कॅमेऱ्याचा कोन आणि उतरतानाचा मार्ग दोन वाक्यांत सांगितला. काका ऐकत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा त्रास कमी होत गेला; रुचा वहिनीच्या चेहऱ्यावरचा ताबा.

मग खाली शहनाईतला सूर बदलला आणि सोबतच प्रसंगही. अथर्व वर आला. त्याने मृणालकडे एक सरळ, सार्वजनिक नजरेने पाहिलं—चुकून नव्हे, निवडून. पण रुचा वहिनीही लगेच आली. तिचा श्वास जरा वेगात होता. “काका, सगळं ठीक आहे. मी बघते. मृणालला खाली बसू द्या. वरच्या जिन्यावर उभं राहिलं की लोक वेगवेगळं बोलतात. अजून काही ठरलेलं नाही.”

हेच तिचं शेवटचं हत्यार होतं—नात्याला मदतीच्या नावावर हलकं करणं, मृणालला तात्पुरती, अडचणीची, अस्पष्ट बनवणं. “अजून काही ठरलेलं नाही” हे वाक्य अशा घरांत नात्याला दाराबाहेर उभं ठेवतं.

मृणालने अथर्वकडे पाहिलं नाही. ती थेट काकांना म्हणाली, “मी खालीच जाईन. पण मग एक गोष्ट आत्ता स्पष्ट करा. जर मी घरातली नसले तर माझ्याकडून काल रात्री यजमानांची बसायची योजना का करून घेतली? आणि जर घरातली आहे, तर मला पाहुण्यांच्या रांगेत का उभं केलं?” तिने आवाज उंचावला नाही; म्हणूनच लँडिंगखालचं अंगण अधिक जागं झालं. “खासगीत काही समजावणं नको. जिथे रांग तोडली, तिथेच दुरुस्त करा.”

अथर्व एक पाऊल पुढे आला. रुचा वहिनीने लगेच त्याचा हात धरायचा प्रयत्न केला, पण तो सुटला. तिच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदाच उघड भीती चमकली—कारण इथून पुढे गोष्ट कुजबुजेत राहणार नव्हती.

काकांनी व्यवस्थापकाला वर बोलावलं. खालील टेबलावरून त्याने “यजमान” लिहिलेली केशरी रेशमी पट्टी आणि दोन स्थानकार्डं आणली. रुचा वहिनी लगेच मध्ये आली. “अहो, इतकं सार्वजनिक करण्याची गरज नाही. मुलीच्या मंडळींसमोर—”

“गरज आहे,” मृणालने तिला अडवलं. “कारण अपमानही तसाच केला.”

हवेचा वास त्या क्षणी बदलल्यासारखा वाटला—उटण्याचा, फुलांचा, आणि जळत्या तुपाचा. खाली फोटोवाला अर्धवट वाकलेला तसाच थांबला. दोन आजोबा, जे थोड्यावेळापूर्वी जागेच्या भांडणावरून कुरकुरत होते, त्यांनी संभाषण थांबवलं. काकांच्या हातातली केशरी पट्टी हलत होती.

रुचा वहिनी शेवटचा डाव खेळली. तिचा स्वर गोड झाला, जवळजवळ विनवणीचा. “मृणाल, ये ना दोन मिनिटं बाजूला. आपण बोलून घेऊ. आजचा दिवस आहे. लोकांसमोर नको.”

मृणालच्या ओठांवर क्षीण स्मितही आलं नाही. “दोन मिनिटं बाजूला जाऊन मी परत कडेलाच उभी राहीन. नाही. इथे.”

अथर्वने तेव्हा पहिल्यांदा स्पष्ट बोललं. “काका, ती खाली बसणार नाही.” एवढंच. मोठं प्रेमघोषणाही नव्हतं, भावुक शब्दही नव्हते. पण त्या वाक्याने रुचा वहिनीची उधारची सत्ता सटकली. तरी अंतिम हालचाल तिच्या किंवा त्याच्या शब्दांनी नव्हे, मृणालच्या अटीनेच व्हायची होती.

ती व्यवस्थापकाकडे वळली. “आत्ता जी दोरी पाहुण्यांसाठी ठेवली आहे, ती उजव्या बाजूला करा. आणि ही पट्टी”—तिने काकांच्या हातातल्या “यजमान” पट्टीकडे बोट दाखवलं—“पहिल्या रेलिंगवर इथून बांधा.” ती स्वतः एक पाऊल वर चढली, जिथून आधी रुचा वहिनी ये-जा नियंत्रित करत उभी होती. “इथून पुढे वर चढणाऱ्यांना माझ्याजवळून घ्या. ज्येष्ठांना आधी, मग घरचे.”

व्यवस्थापकाने काकांकडे पाहिलं. काकांनी मान हलवली.

ते दृश्य उघड, वाचण्यासारखं, निर्दयीपणे स्पष्ट होतं. दोरी खरंच हलली. पाहुण्यांची रांग डावीकडून उजवीकडे वळवली गेली. केशरी “यजमान” पट्टी पहिल्या रेलिंगवरून सोडवून मृणालच्या बाजूच्या रेलिंगला बांधली गेली. आधी जिथून रुचा वहिनी लोकांना वर नेत होती ती जागा रिकामी पडली; तिच्या पुढे एक स्थानकार्ड ठेवलं गेलं—“आतल्या मंडळींसाठी प्रतीक्षा”. तिच्या चेहऱ्यावरचा रंग उतरला. ती काही बोलायला तोंड उघडत होती, पण तिच्याकडे कोणी सूचना मागत नव्हतं. व्यवस्थापक थेट मृणालच्या नजरेतून पुढची माणसं सोडत होता. काकूंचा हात धरून एक मुलगा वर आला; मृणाल बाजूला सरकून त्यांना आधी मार्ग देत होती. मग काका स्वतः अथर्वला खाली न पाठवता मृणालच्या डाव्या खांद्यामागे उभे राहिले. शरीरांची नवी मांडणी शब्दांपेक्षा मोठी होती.

रुचा वहिनीने अथर्वकडे मदतीने पाहिलं. तो तिच्याकडे गेला नाही. त्याने खालील एका वृद्ध जोडप्याला हाताने वर येण्याचा इशारा केला, आणि त्या इशाऱ्याची रेषा मृणालजवळून गेली. इतक्यात एक मावशी, जी याआधी तिच्याकडे संशयाने पाहत होती, वर येताना सहज म्हणाली, “जरा धर गं पल्लू.” विनंतीतल्या आपलेपणानेच सार्वजनिक वाचन पूर्ण झालं. मृणालने पल्लू अडकू न देता बाजूला केला. रुचा वहिनी जागच्या जागी उभी होती; तिच्या हातात काही उरलं नव्हतं—ना रांग, ना आवाज, ना कोणाला कुठे उभं करायचा अधिकार.

खाली कुणीतरी आहेराचं कागदी कव्हर पुन्हा टेबलावर सरकवलं. त्या कोरड्या आवाजाने मृणालला पहिल्या क्षणाची आठवण करून दिली. फरक इतकाच, आता टेबलाच्या कडेला तोच चहाचा वर्तुळाकार डाग होता, पण यादी तिच्या कोपराजवळ येऊन स्थिरावली होती. काकांनी नावं पुकारायला सुरुवात केली, आणि प्रत्येक नावापूर्वी माणूस कुणाकडे पाहतोय हे अंगण वाचत होतं.

रुचा वहिनी अजून एकदा जवळ आली, आवाज खाली ठेवून. “तू हे लक्षात ठेव, सार्वजनिकपणे मिळालेलं सगळं टिकत नाही.”

मृणालने तिच्याकडे न बघताच उत्तर दिलं, “कडेला ढकललेली जागा टिकत नाही. उघड केलेला क्रम टिकतो.”

तिने व्यवस्थापकाच्या हातातून केशरी पट्टीचा सैल टोक घेतला, गाठ अजून घट्ट ओढून बांधली, आणि पहिल्या लँडिंगवर आपल्या बाजूला ती पट्टी स्थिर सोडली. जिन्याच्या वळणावर “यजमान” लिहिलेलं कापड तिच्या खांद्याजवळ न हलता लटकत राहिलं.