जागा नाकारली, तरी ती थांबली

मृणालने मालती काकूंच्या हातातली औषधाची पट्टी फोडून गोळी पाण्याबरोबर तोंडाशी धरली, तोच रुचा वहिनीने स्वयंपाकघरातून वळून उघड्या आवाजात म्हटलं, “बस, मृणाल. आतापर्यंत केलंस ते पुरे. नातेवाईक येतायत. तू जरा बाहेरच थांब.”

हॉलमध्ये आधीच चपलांचा पसारा, टेबलावर अर्धवट दुमडलेली बिलांची पावती, आणि मायक्रोवेव्हजवळ सकाळी आणलेला थंडावलेला डबा पडला होता. मालती काकूंना दुपारी चक्कर आल्यापासून घर उलटलं होतं. अथर्व ऑफिसमधून धावत आला होता, पण डॉक्टर, औषध, तपासणी, काकूंची शुगर—सगळं मृणालने सांभाळलं होतं. तरी रुचा वहिनीचा सूर असा, जणू मृणालने उपकार नाही, मर्यादा ओलांडली होती. दारात आधीच दोन मावश्या उभ्या होत्या; त्यांच्यासमोर “बाहेर थांब” हा शब्द मुद्दाम मोठा ठेवला गेला होता.

मृणालने गोळी मालती काकूंच्या तळहातात ठेवली. “वेळेवर घ्या,” एवढंच म्हणाली. मग तिने पाण्याचा ग्लास बाजूला ठेवला आणि गॅसजवळच्या खिळ्यावर लटकत असलेली घराची दुसरी किल्ली उतरवून फ्रिजवर ठेवली. आवाज छोटा होता, पण रुचा वहिनीने ऐकला. अथर्वनेही. मृणालने कोणाकडे न पाहता आपली मेट्रो कार्डाची झिजलेली कड असलेली पर्स उचलली.

“अगं, रागावतेस कशाला?” रुचा वहिनीने लगेच सूर मऊ केला, पण लोकांसमोरच. “मी फक्त म्हणाले, घरातली माणसं बसू दे आधी.”

मृणालने सरळ उत्तर दिलं, “मी घरातली नाही ना. म्हणून निघते.”

ती बाहेर पडली तेव्हा कॉरिडॉरमधल्या पिवळट दिव्याचा भुणभुण आवाज कानात रेंगाळत होता. मागून अथर्व आला. “मृणाल, थांब.”

ती थांबली नाही. लिफ्ट येईपर्यंत त्याने तिच्या हाताला स्पर्शही केला नाही. फक्त शेजारी उभा राहिला. “तू जाशील तर आईची औषधं—”

“औषधांची वेळ पावतीच्या मागे लिहून ठेवली आहे,” ती म्हणाली. “कोण घरातलं आहे, त्यांना दिसेल.”

लिफ्टचं दार उघडलं. तो आत शिरला नाही. फक्त इतकंच म्हणाला, “उद्या कॉलेजला येऊ नकोस. मी भेटतो.”

पहिलं वाक्य जखम होतं; दुसरं वाक्य मलम. कारण “येऊ नकोस” मध्ये आदेश नव्हता, काळजी होती. आणि दुसऱ्या दिवशी दुपारी, कॉलेजच्या कँटीनबाहेर तो खरंच थांबलेला होता. तिच्यासाठी जागा राखून ठेवलेली नव्हती; पण त्याच्या बॅगेजवळ रिकामी खुर्ची होती आणि बाकीच्या मित्रांनी आपोआप तिकडे हातही लावला नव्हता. तो उठला नाही, बोलून दाखवलं नाही; फक्त हाताने खुर्चीकडे इशारा केला.

मृणाल बसली. अथर्वने तिच्यासमोर चहा ढकलला. “आईने विचारलं, तू फोन का नाही उचलला.”

“मी कामावर होते.”

ती अंधेरीतल्या एका छोट्या ग्राहकसहाय्य केंद्रात काम करत होती—सेवा क्षेत्रातली ती नोकरी, जिथे लोकांचा राग आधी फोनवर पडतो आणि पगार महिन्याच्या शेवटी. कॉलेज, नोकरी, लोकल, मेट्रो, ट्युशन—मृणालचा दिवस तुकड्यांत विखुरलेला असे. अथर्वच्या घरात तिचा वेळ, तिचं धावणं, तिची लक्षात ठेवलेली औषधं चालत; पण नाव मात्र कधीच पूर्ण नव्हतं. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं, हो, पण अशा प्रकारचं की सोयीच्या वेळी “आपली मुलगी” आणि लोकांसमोर “अजून काही ठरलेलं नाही”.

अथर्वने खिशातून दुमडलेली छोटी चिठ्ठी काढली. “आईने दिली. दुपारच्या गोळ्यांची नवी यादी. तिला तुझ्या अक्षरातलीच सवय झाली आहे.”

मृणालने चिठ्ठी घेतली नाही. “सवयी बदलतात.”

त्याने तिच्याकडे पाहिलं. उत्तर सुचलं नाही. मग हळू आवाजात म्हणाला, “रुचा वहिनीचं बोलणं चुकीचं होतं.”

“तुझं शांत राहणंही.”

त्याच्या हाताची बोटं कपाभोवती घट्ट झाली. बचावासाठी शब्द नव्हते; ते मृणालला पहिल्यांदाच उपयोगी वाटलं. तिने चिठ्ठी उचलली नाही, पण तो उठताना ती रिकामी खुर्ची मागे कोणी खेचली नाही. तिच्यासाठी जागा ठेवली गेली, हा पहिला बदल होता.

त्या आठवड्यात मालती काकू घरी सावरत होत्या. तरी एक नवीन प्रकार सुरू झाला. रुचा वहिनीने स्वयंपाकघरातले डबे मांडताना खालच्या रॅकमधला एक कोपरा रिकामा केला. आधी तिथे मृणालचा छोटा स्टीलचा डबा, चहाची बारीक पुडी आणि तिचा निळ्या झाकणाचा कप ठेवला जायचा—ती उशिरा येऊन काकूंसाठी उपमा, दलिया, सूप करायची म्हणून. आता त्या जागी तिने आपल्या माहेरच्या बहीणीसाठी आणलेली काचेची बाटली ठेवली आणि मालती काकूंना ऐकू जाईल एवढ्या आवाजात म्हणाली, “जरा नीट मांडणी ठेवली पाहिजे. येण्या-जाणाऱ्यांसाठी कायम जागा धरून ठेवता येत नाही.”

मृणाल त्या वेळी दारात उभी होती. हातात फळांची पिशवी, पावती अर्धी दुमडलेली, आणि चेहरा निर्विकार. मालती काकू पलंगावरून बाहेर पाहत होत्या. अथर्व बाथरूममधून टॉवेल खांद्यावर घेऊन आला. कुणीच तिला “आत ये” म्हटलं नाही.

रुचा वहिनीने मुद्दाम खिळ्यावरची छोटी किल्ली उचलली. “ही आता मी ठेवते. कोण कधी येणार, आधी विचारूनच.”

तेवढ्यात मालती काकूंनी खाकरत विचारलं, “मृणाल आली आहे?”

रुचा वहिनीने उत्तर देण्याआधी मृणालने फळांची पिशवी खाली ठेवली. “काकू, मी दारातच आहे.”

“मग आत ये ना.”

रुचा वहिनीचा चेहरा क्षणभर पडला. पण तिने लगेच दुसरी वार केली. “आत येऊ दे. पण सवय लागते मग. लोक काय म्हणतील? अजून ठरलं तरी नाही काही.”

हेच खरं होतं—दर्जा, नाव, मान, आणि त्यामागचा घराचा दरवाजा. मृणाल आत गेली नाही. तिने पिशवी उचलली, काकूंच्या बेडजवळ न नेता सेंटर टेबलावर ठेवली आणि शांतपणे म्हणाली, “तुमची मांडणी बदलली आहे. मग मीही वेळ बदलते. औषधांचं तक्तं तुम्हाला हवं असेल तर पाठवते. पण दररोज येणं नाही.”

अथर्वने एक पाऊल पुढे टाकलं. “मृणाल—”

“नको.” ती वळली. “उपयोगी असताना बोलवायचं, आणि नंतर जागा आवरायची, हे मला जमत नाही.”

ती गेल्यावर कॉरिडॉरच्या दिव्याची भुणभुण पुन्हा पाठीशी लागली. पण यावेळी तिच्या मागे दरवाजा धाडकन बंद झाला नाही. मालती काकूंचा आवाज आतून आला, थकलेला पण सरळ, “रुचा, त्या रॅकमधली तिची जागा रिकामी ठेव.”

मृणाल थांबली नाही; तरी ते वाक्य तिला लिफ्टसमोर येऊन गाठलं.

दोन दिवसांनी अथर्वचा फोन आला नाही; थेट मालती काकूंचा आला. आवाज कमकुवत होता. “मृणाल, साखर पुन्हा खाली गेली. हा मुलगा मिटिंगमध्ये, रुचा मंदिरात गेली आहे, आणि मला तुझं दलिया आठवतंय.”

जखमेवर मीठ चोळल्यासारखं वाक्य होतं. “तुझं दलिया.” नाव नाही, हक्क नाही—काम. मृणालने डोळे मिटले. ग्राहकसहाय्य केंद्रात तिच्या शिफ्टचा शेवटचा तास चालू होता; समोर स्क्रीनवर तक्रारींची रांग होती. “काकू, जवळच्या शेजाऱ्यांना बोलवा.”

“त्यांना तुझ्यासारखं माहीत नाही.”

“मग वहिनींना फोन करा.”

काकू शांत झाल्या. त्या शांततेत त्यांच्या श्वासाचा आवाज होता. “राग धरू नकोस.”

मृणालने उत्तर देण्याआधी सुपरवायझरने मागून खांद्यावर हलका टकटक केला. पुढचा कॉल घ्यायचा होता. ती दोन क्षण तशीच बसली. मग म्हणाली, “मी रेसिपी मेसेज करते. येणार नाही.”

तिने फोन ठेवला. हात थरथरत होते, पण चेहरा स्थिर होता. त्या रात्री तिने खरंच फक्त रेसिपी पाठवली. त्याखाली औषधांची वेळही. बस्स.

पुढच्या रविवारी घरात छोटी सत्यनारायणाची पूजा होती. मालती काकू बऱ्या वाटत असल्याने नातेवाईक बोलावले गेले होते. मृणालला निमंत्रण नव्हतं; तरी अथर्वने मागच्या रात्री छोटा संदेश पाठवला—“आई विचारते आहे.” मृणालने उत्तर दिलं नाही. सकाळी मात्र मालती काकूंच्या शेजारच्या वयस्कर शालिनी काकूंनी फोन केला. “बाळ, प्रसादासाठी साखरमुक्त शिरा कुणाला जमत नाहीये. येशील तर ये. नाही आलंस तरी ठीक.”

“ठीक” या शब्दात विनंती लपली होती; दबाव नव्हता. म्हणून मृणाल गेली. दादरच्या जुन्या इमारतीच्या जिन्यात चढताना तिच्या पर्समधल्या मेट्रो कार्डाची कड बोटाला लागली. वर कॉरिडॉरमध्ये तोच दिव्याचा भुणभुण आवाज. दार उघडं होतं. आत पूजा, लोक, अगरबत्ती, स्टीलच्या ताटल्या, आणि स्वयंपाकघराकडे धावपळ.

रुचा वहिनीने तिला पाहताच चेहऱ्यावर आश्चर्य आणि चिड दोन्ही आणले. “अगं, अचानक? ठीक आहे, शिरा करायचा असेल तर कर. पण नंतर थांबायची गरज नाही. आणि हो—” तिने स्वयंपाकघरातल्या रॅककडे पाहिलं—“आजपासून ती खालची जागा नेहासाठी ठेवते आहे. माहेरची मुलगी दोन आठवडे राहणार आहे.”

तेवढ्यात दोन मावश्या वळून पाहू लागल्या. अथर्व हॉलमधल्या पितळेच्या समईजवळ उभा होता. मालती काकू गादीला टेकून बसल्या होत्या; त्यांच्या चेहऱ्यावरच्या रेषा आजारीपणामुळे खोल झाल्या होत्या. स्वयंपाकघरात रॅकच्या एका ओळीत स्टीलचे डबे चकचकत मांडलेले होते. मध्ये एकच रिकामा चौकोन—मृणालच्या हाताला सवय असलेली जागा.

रुचा वहिनीने नेहाला आत ओढलं. “ही बाटली इथे ठेव. आणि तो कपही. जागा उगीच रिकामी ठेवण्यात अर्थ नाही.”

नेहा संकोचून उभी राहिली. तिला घरातला सगळा ताण कळत होता, पण ती सुरक्षित बाजूला उभी होती. तिने बाटली पुढे केली. मृणालच्या घशात काहीतरी उभं राहिलं. इथवर तिला वापरणं वेगळं; तिची जागा दुसऱ्याला देणं वेगळं. ती एक पाऊल मागे सरकली.

अथर्वने अचानक समईजवळची फुलांची टोपली खाली ठेवली आणि सरळ स्वयंपाकघरात आला. कोणी बोलण्याआधी त्याने नेहाच्या हातातून बाटली घेतली, बाजूच्या वरच्या रॅकमध्ये ठेवली, आणि खालच्या रिकाम्या चौकोनाकडे पाहत म्हणाला, “ही जागा तशीच राहू दे.”

रुचा वहिनी हसल्यासारखी झाली. “कशासाठी? ती येते का रोज?”

“रोज येते म्हणून नाही,” तो म्हणाला. आवाज उंच नव्हता; म्हणूनच सगळ्यांनी ऐकला. “तिची आहे म्हणून.”

हॉलमधून अगरबत्तीचा धूर हळूहळू स्वयंपाकघरात येत होता. कुणीच टाळी वाजवली नाही, कुणीच उद्गार काढले नाहीत. पण रुचा वहिनीने लगेच दुसरा डाव टाकला. “मग तिलाच विचार. ठेवायची असेल तर आपलं सामान तीच ठेवेल. आम्ही थांबून नाही बसणार.”

सगळ्यांची नजर मृणालकडे वळली. हा तो क्षण होता जिथे तिने शिरा करून, हसून, जुनी दुखापत गिळून घेतली असती तर जागा परत कामाच्या बदल्यात मिळाली असती. मृणालने तसं केलं नाही. ती हळूच पुढे गेली, गॅस बंद केला, चमचा बाजूला ठेवला आणि आपल्या पिशवीतून निळ्या झाकणाचा कप बाहेर काढला. कप तिने त्या रिकाम्या चौकोनात ठेवला नाही. हातातच धरून अथर्वकडे पाहिलं.

“माझी जागा ठेवायची असेल,” ती शांतपणे म्हणाली, “तर माझं येणं मागणीनं नाही ठरणार. मला दारात थांबवून, मग गरज पडली की आत बोलावायचं—ते संपलं.”

अथर्वचा चेहरा घट्ट झाला. त्याने नजरेनं रुचा वहिनीकडे पाहिलं, मग दरवाज्याकडे. पुढच्या क्षणी तो स्वयंपाकघरातून बाहेर गेला, फ्रिजवरची किल्ल्यांची प्लेट उचलून परत आला, आणि दुसरी किल्ली मृणालसमोर काउंटरवर ठेवली. “दाराबद्दलचा निर्णय झालाय,” तो म्हणाला. “बाकी तू ठरव.”

रुचा वहिनीने तिरस्काराने सुस्कारा टाकला. “लोकांसमोर नाटक नको.”

मृणालने तिच्याकडे पाहिलंही नाही. तिने किल्ली उचलली नाही. प्रथम ती रिकाम्या चौकोनापाशी गेली, हाताने तिथला धुळीचा बारीक वलय पुसला—जणू जागा कोणी चोरून घेतली नव्हती, फक्त वाट पाहत उभी होती. मग निळा कप तिथे ठेवला. कपाच्या शेजारी तिने आपल्या पिशवीतून छोटा स्टीलचा डबा काढला—त्यात साखरमुक्त शिरा होता—आणि तोही ठेवला. शेवटी किल्ली उचलून डब्याच्या मागच्या खिळ्यावर टांगली.

“मी प्रसाद करून जाते,” ती म्हणाली. “दररोज नाही. पण दारात उभं ठेवणार असाल तर येणारही नाही.”

इतकंच. ना हक्काचा आवाज, ना ओझरती हसू. फक्त रेषा काढल्यासारखं सरळ वाक्य.

शिरा चढला. तुपाचा मंद वास अगरबत्तीबरोबर मिसळला. बाहेर मंत्र सुरू झाले. रुचा वहिनी काही वेळ स्वयंपाकघरातच उभी राहिली, पण तिने रॅकला हात लावला नाही. नेहा शांतपणे वरच्या रॅकमधून आपली बाटली काढून दुसरीकडे सरकली. अथर्वने काही बोललं नाही; तो फक्त स्टोव्हजवळ जास्तीत जास्त लोक न शिरू देता उभा राहिला. मालती काकूंना प्रसाद द्यायला मृणाल बाहेर गेली तेव्हा काकूंनी तिच्या मनगटाला दोन क्षण धरून ठेवले; त्यात माफी नव्हती, मागणीही नव्हती—फक्त सोडू नको असा थकलेला स्पर्श होता.

पूजा आटोपेपर्यंत मृणालने आपला आवाज कमीच ठेवला. निघताना तिने कोणालाही निरोपाचा मोठा शब्द दिला नाही. फक्त पर्स खांद्यावर घेतली, फ्रिजजवळ थांबली, सकाळपासून पडलेली अर्धवट दुमडलेली किराण्याची पावती सरळ करून बाजूला ठेवली, आणि स्वयंपाकघराकडे एकदा पाहिलं.

रॅकमधल्या स्टीलच्या डब्यांची ओळ पुन्हा पूर्ण भरली होती. मध्ये तिच्या बाजूचा एक मोजून ठेवलेला मोकळा चौकोन तसाच होता—निळ्या कपाच्या पुढे, छोट्या डब्याच्या शेजारी, आणखी एका स्टीलच्या डब्यासाठी जागा राखून. मृणालने आपल्या थंडावलेल्या डब्याची पट्टी पिशवीतून काढली, तो डबा त्या उघड्या जागेसमोर हळूच ठेवला, पण आत सरकवला नाही. तो चौकोन मोकळाच राहिला.