तुझी माफी मला उशिरा भेटली

“मृणाल, गिफ्ट-टेबलवरची यादी तुझ्याकडे आहे ना? दारातला माणूस आधी आत घे,” काकूंनी पातेल्याच्या झाकणासारखा आवाज करत हाक मारली, आणि मृणालने हातातल्या फितीच्या पुड्या खाली न ठेवताच मान वळवली.

दरवाज्याजवळ एक कुरिअरवाला उभा होता. घामाने ओलसर झालेला कॉलर, हातात तपकिरी लिफाफा, आणि मागे हॉलमध्ये लखलखणारे दिवे, फुलांचा वास, प्लास्टिकच्या खुर्च्यांच्या कोपऱ्यांवर सावरून बसलेले नातेवाईक. मृणालच्या बोटांवर अजूनही सकाळच्या लोकलच्या पासचा कडा चोळल्याचा खरखरीत स्पर्श होता. ती दिवसभर या साखरपुड्याच्या मांडवासाठी धावत होती—हॉटेलवाल्याशी बोलणं, केटरिंगचा हिशोब, स्टेजवाल्याला वेळेवर उभं करणं. सेवा क्षेत्रात काम करणाऱ्या माणसाला समारंभ म्हणजे दुसऱ्यांच्या आनंदाची आखणी; स्वतःला उभं राहायला कोपरा मिळाला तर नशिब.

कुरिअरवाल्याने विचारलं, “मृणाल देशमुख?” हॉलमधून दोन-तीन मान एकदम उंचावल्या. रोहनची आई, नीलिमा काकू, लगेच म्हणाल्या, “इथेच आहे. पण आत्ता हात मोकळे नाहीत तिचे, माझ्याकडे दे.” कुरिअरवाल्याने नियमाप्रमाणे डोके हलवले. “स्वाक्षरी तिचीच पाहिजे.”

तो लिफाफा पाहताच मृणालच्या पोटात जुना गार ठोकाच बसला. पाठवणाऱ्याच्या जागी एका जुन्या कॅम्पस फेस्टचं नाव होतं—ती आणि रोहन जिथे पहिल्यांदा एकत्र कामाला उभे राहिले होते ते. इतक्या वर्षांनी? आत्ताच? हॉलच्या कोपऱ्यात उभा असलेला रोहन एक पाऊल पुढे आला, मग तिथेच थांबला. त्याच्या चेहऱ्यावर ओळखीचा झटका चमकून गेला; पण त्याने काहीच बोललं नाही. मृणालने स्वाक्षरी केली, लिफाफा घेतला, आणि सगळ्यांच्या नजरा अंगावर घेत परत गिफ्ट-टेबलकडे आली. तिने तो अजून उघडलाही नाही. फक्त फुलांच्या ट्रेच्या बाजूला अलगद ठेवला.

“तिच्या नावाने काय काय येतंय बघा,” नीलिमा काकू हलक्या हसून म्हणाल्या, जणू काही उडवून. “आमच्याकडे तर ती रोहनची जुनी कॉलेज-मैत्रीण. कामात चांगली आहे म्हणून बोलावलं. नाहीतर इतक्या घरच्या कार्यक्रमात बाहेरच्या लोकांना कोण घेतं?”

बाहेरची. शब्द अगदी सहज फेकला गेला, पण हॉलमध्ये बसलेल्या सगळ्या बायकांच्या बांगड्या जरा हळू वाजल्या. मृणालने खुर्ची शोधली नाही. ती गिफ्ट-टेबलच्या कडेला उभी राहिली. रोहनच्या हातात फोन होता; त्याला एवढंच करायचं होतं—“बाहेरची नाही,” एवढं. पण त्याने फोनचा पडदा बंद केला आणि नजरा दुसरीकडे वळवल्या. त्याच्या शेजारी बसलेली त्याची होणारी सासरची मंडळी मृणालकडे वरखाली पाहत होती—साडी नीट आहे, कामाची पकड आहे, पण स्थान? उपयोगाचं.

“मृणाल, पाण्याच्या बाटल्या कमी पडतायत,” रोहनने शेवटी जे काही बोललं, ते तिच्याशी नातं जोडणारं नव्हतं, काम लावणारं होतं.

ती पुढे झाली, ट्रेमधल्या बाटल्या उचलल्या. एकेकाला देता देता तिला त्या सगळ्या वर्षांचा राग नाही, वजन जाणवत होतं. कॉलेजमध्ये दोघं समान उभे होते. स्पर्धेत, गुणात, इव्हेंट्समध्ये. नंतर रोहनला पुढे जाण्यासाठी घरचा पाठिंबा मिळाला; तिला मिळाली आजारी आई, वडिलांचं थांबलेलं दुकान, आणि रात्रीची मेट्रो पकडत इव्हेंट लॉजिस्टिक्सची नोकरी. तरीही त्यांचं नातं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं म्हणून दोन्ही घरांत हळू आवाजात फिरलं होतं. फक्त शेवटच्या क्षणी रोहनने ते कधीच मोठ्याने मान्य केलं नाही.

टेबलवरच्या चहाच्या कपाजवळ पातळ तपकिरी वर्तुळ पडलं होतं. चहा थंडावला होता. मृणालने बाटल्यांचा खोका खाली ठेवला, तेवढ्यात मागून निलय धापा टाकत आला. निलय त्यांच्या कॉलेजमधला, आता पुण्यातून विशेष आला होता. त्याच्या हातात निळी फाइल, गळ्यात आयडी कार्ड.

“सॉरी, ट्रॅफिकमध्ये अडलो,” तो म्हणाला; मग सभोवताली पाहून थेट रोहनकडे. “तुझ्या काकूंनी मला गेटवर थांबवलं. म्हणाल्या, समारंभात कामवाल्यांना आत नको. मी म्हटलं, मी कामवाला नाही; मृणालने बोलावलंय, मुख्य करार तिच्या नावावर आहे.”

“कसला करार?” नीलिमा काकूंचा आवाज उंचावला.

निलयने फाइल उघडली. पहिल्याच पानावर हॉटेल, खानपान, सजावट, पाहुणे-वाहतूक—सगळ्या हिशोबाखाली एकच नाव होतं: ‘समन्वय प्रमुख – मृणाल देशमुख.’ खाली आगाऊ रकमेची नोंद. त्या रकमेजवळ मृणालच्या डिजिटल स्वाक्षरीची छाप. “आजचा कार्यक्रम शेवटच्या क्षणी वाचलाय तो तिच्यामुळे,” निलय शांतपणे म्हणाला. “रोहनने मला काल रात्री फोन करून सांगितलं होतं, ‘घरच्यांना सांगू नकोस, फक्त काम करून दे. तिचं नाव पुढे नको.’ पण हॉटेलचं पेमेंट तिच्या खात्यातून गेलंय. मला मूळ पावती घेऊन यायला सांगितलं म्हणून आलो.”

हॉलमध्ये कोणी मोठ्याने काही म्हणालं नाही; पण तीन गोष्टी एकदम घडल्या. रोहनच्या होणाऱ्या सासऱ्यांनी त्याच्याकडून पाहुण्यांची यादी घेतली नाही. मावशीने हातातला लाडवांचा डबा हवेतच थांबवला. आणि नीलिमा काकूंनी, ज्या आत्तापर्यंत मृणालला पाण्याच्या बाटल्या उचलायला सांगत होत्या, फाइलकडे हात पुढे केला, पण निलयने ती थेट मृणालकडे दिली.

रोहनचा चेहरा करडा झाला. “निलय, हे इथे बोलायचं नव्हतं.”

“मग कुठे बोलायचं?” निलयने कुरकुर केली नाही; फक्त दुसरं पान उघडलं. तिथे जुनं मेल प्रिंटआउट होतं. कॉलेज फेस्टनंतरचं. मोठ्या कंपनीच्या प्रशिक्षणासाठी दोन नावं निवडली गेली होती—मृणाल देशमुख आणि रोहन आपटे. बाजूला हाताने लिहिलेली नोंद: ‘एकच उमेदवार घेता येईल. घरून सांगितल्याप्रमाणे रोहनची निवड निश्चित.’ खाली रोहनचा त्या वेळचा छोटासा संदेश छापलेला: “तुझ्याशी नंतर बोलतो. आत्ता घरी हेच योग्य आहे.”

मृणालने तो कागद स्वतःच्या डोळ्यांनी अनेक वर्षांनी पहिल्यांदा पाहिला. कुरिअरच्या लिफाफ्यात त्याची प्रमाणित प्रत होती. कॅम्पस फेस्टच्या जुन्या समन्वयकाने निवृत्तीपूर्वी कागदपत्रं पाठवली असावीत. त्या एकाच पानाने हॉलमधला खोटा समतोल उचलून फेकला. ही गोष्ट प्रेमकहाणीची नव्हती; निवडीची होती. रोहनने एकेकाळी तिचा हात सोडला नव्हता—तिचं नावच मागे ठेवलं होतं.

नीलिमा काकूंनी पहिल्यांदा मृणालकडे सरळ पाहिलं. “तू आधी का नाही सांगितलंस?”

मृणालने फाइल बंद केली. “ज्यांना माहीत असायला हवं होतं, त्यांना तेव्हाच माहीत होतं.”

रोहन पुढे आला. “मी तसं—” “हो,” ती म्हणाली, आवाज न वाढवता. “तू तसंच केलंस.”

मग बदल अगदी उघडपणे झाला. हॉलच्या दारात उभ्या असलेल्या मुलाला नीलिमा काकूंनी सांगितलं, “कोण येणार, कोणाला स्टेजवर घ्यायचं, मृणालला विचार.” गिफ्ट-रजिस्टर तिच्या बाजूला सरकलं. किल्ल्यांचा जुडगा रोहनच्या हातातून काढून मावशीने तिच्या तळहातावर ठेवला. “हॉटेलवाल्याला वरच्या खोलीचा दरवाजा उघडायला सांग,” मावशी म्हणाली, आवाजात पहिल्यांदा मान.

संरचना बदलली होती; हक्क तिच्या बाजूला सरकत होता. पण ज्या क्षणी हे सगळं तिला मिळालं, त्याच क्षणी आत कुठेतरी एक दार पूर्ण बंद झालं. रोहन तिला आता वेगळी जागा देऊ पाहत होता—तेच उशिरा. त्याने हलक्या आवाजात विचारलं, “दोन मिनिटं बोलशील?” “सामान वर पोचवायचं आहे,” ती म्हणाली. “मृणाल, प्लीज.” ती थांबली, पण वळली नाही. “इथे मला पाण्याच्या बाटल्या उचलायला हरकत नव्हती. फक्त नाव उचलायला तुला नेहमी उशीर झाला.”

वरच्या खोलीत भेटवस्तूंचे बॉक्स, फुलांच्या सुगंधात मिसळलेला कार्डबोर्डचा कोरडा वास, आणि एका कोपऱ्यात फोल्डिंग टेबलवर नोंदवही. मृणालने किल्ल्या ठेवून रजिस्टर उघडलं. खाली हॉलमधला ढोलक मंद ऐकू येत होता. तिचा फोन शांत होता. मग एकामागून एक दोनदा कंप आला. स्क्रीनवर रोहनचं नाव. ती कॉलकडे बघत राहिली. उचलला नाही.

दुसऱ्या मिनिटाला दरवाज्यावर हलका ठोका पडला. “आत येऊ?” त्याचा आवाज. तिने कडी लावली नव्हती. दरवाजा अर्धा उघडून तो आत आला. हातात पांढरा लिफाफा. वर लाल फित. घाईघाईत बांधलेली, थोडी वाकडी. “हे घे,” तो म्हणाला. “मी तुझ्यासाठी—खूप आधी द्यायला हवं होतं. त्या प्रशिक्षण केंद्रातली माझी शिफारस, नंतरची भरपाई, आणि...” त्याने श्वास रोखला. “मी परदेशातली पोस्टिंग सोडली आहे. हे सगळं परत सुरू करू शकतो आपण. आईलाही—” मृणालने त्याच्याकडे सरळ पाहिलं. “आईला आता समजलं, म्हणून?” “नाही. मला समजलं.” “तुला तेव्हा समजलं होतं. फक्त निवड वेगळी केलीस.”

त्याच्या हातातला लिफाफा पुढे राहिला. त्याची बोटं थरथरत होती; पण ती थरथर तिला उशिराची वाटली, खरी नाही. हॉलमधून कोणी वर येईल, कोणीतरी पाहील, हा दबाव त्याच्या खांद्यांत दिसत होता. त्याला अजूनही दृश्य सांभाळायचं होतं. तिला मात्र एकच गोष्ट स्वच्छ दिसत होती—तो पुन्हा एकदा तिला एखाद्या कागदात परत माववू पाहत होता. शिफारस, भरपाई, शक्यता. जणू हरवलेलं नाव एखाद्या सीलबंद लिफाफ्यात ठेवून दिलं की संबंधही परत मिळतो.

फोन पुन्हा वाजला. यावेळी त्याच्या दुसऱ्या हातातला. खाली कोणी तरी त्याला हाक मारत असावं. त्याने स्क्रीनकडे न पाहताच बाजूला केला. “एक मिनिट दे. एवढंच. तू म्हणशील तसं करेन.” मृणाल हसली नाही. रागही दाखवला नाही. “तसं करायचं असतं तेव्हा माणूस आधी करतो.” “मी चुकलो.” “हो. आणि त्या चुकीत तू एकटाच वर गेलास.”

ती दरवाज्याकडे गेली. त्याला धक्का दिला नाही, विनंतीही केली नाही. फक्त इतक्या जवळ उभी राहिली की त्याला बाजूला व्हावंच लागलं. तो हलला. तिच्या जाताना त्याने लिफाफा तिच्या हाताजवळ आणला. “घे. उघडून तरी बघ.” ती थांबली. काही क्षण त्याच्या हातातल्या त्या पांढऱ्या कोपऱ्याकडे पाहत राहिली. मग खाली गिफ्ट-टेबलवर जागा करून तिने इतर भेटवस्तूंच्या मध्ये तो लिफाफा ठेवला—ना घेतला, ना परत ढकलला. फक्त ठेवला. तिचा फोन त्याच वेळी पुन्हा चमकला; रोहन कॉल करत होता, समोर उभा असतानाही. तिने स्क्रीन काळी होऊ दिली.

खाली जायला वळताना ती म्हणाली, “कार्यक्रमाचा हिशोब उद्या पाठवेन. बाकी काही बाकी नाही.” ती जिना उतरली. पावलांत दिवसभराच्या धावपळीचा कडकपणा होता, पण घाई नव्हती. हॉलमध्ये कोणीतरी तिचं नाव विचारत होतं, कामासाठी. यावेळी तिने उत्तर दिलं.

गिफ्ट-टेबलच्या कडेला पांढरा लिफाफा न उघडताच पडला होता. लाल फित जिथे बांधली होती तिथे चुरगळून सपाट झाली होती; कोणाच्या बोटांनी क्षणभर उचलावी म्हणून केलेला वळण बसलाच नाही. टेबलावरच्या थंडावलेल्या चहाच्या वर्तुळाजवळ ती फित न हलता तशीच पडून राहिली.