जिला बाहेर ठेवलं, तीच वर निघाली

“अगं, थांब तिकडेच—कर्मचाऱ्यांचा प्रवेश मागच्या बाजूने आहे,” मनीषाताईंनी हात पुढे करून सईला कंपाऊंडच्या कमानीतच अडवलं. सईच्या हातात नोंदणीची फाईल, पाहुण्यांच्या नावांची वही, दोन गाठोड्यासारख्या झालेल्या फुलांच्या माळा, आणि मानेला घासून चुरगळलेली ओळखपत्राची दोरी होती. सकाळपासून तीच सगळं उचलून फिरत होती; तरी दारात उभ्या नातेवाईकांसमोर मनीषाताईंनी तिच्याकडच्या उशिरा परत केलेल्या किल्लीकडे बोट दाखवलं. “ही आधी दे. आणि समोर नको उभं राहूस. आज घरचे आणि क्लायंट दोघे आहेत.”

गेटजवळ उभ्या कावेरीकाकूंनी ओठ मिटत नजर वळवली. दोन क्लायंट कुटुंबं गाडीतून उतरून आत बघत होती. रोहन, पांढऱ्या कुर्त्यात, आतल्या पडवीत माईकवाल्याशी बोलत होता; त्याने सईकडे पाहिलं, पण मनीषाताई त्याच्यापूर्वीच आवाज चढवला. “तिचं काम फक्त व्यवस्था. नाव घेऊन बोलवायचं काही नाही.” सईने एक शब्दही न बोलता किल्ली तिच्या तळहातावर ठेवली, मग फाईल मात्र मागे घेतली. “किल्ली घेतली. फाईल मीच ठेवते,” ती शांतपणे म्हणाली. त्या एका वाक्याने दारातला मुलगा, जो नोंदणीच्या टेबलाजवळ पाणी ठेवत होता, थोडा थांबला. खोबऱ्याच्या पाण्याच्या ग्लासावरून त्याचा हात घसरला.

अंगणात लाल-पांढऱ्या कापडी छपराखाली खुर्च्या लावलेल्या, पुढे छोटासा मंच, आणि बाजूला नोंदणीचं टेबल. हे केवळ साखरपुड्याचं नव्हतं; रोहनच्या कुटुंबाच्या सेवा क्षेत्रातल्या नव्या शाखेच्या उद्घाटनासोबत “घरच्यांसमोर ओळख” असा डावही होता. सई गेल्या सहा महिन्यांपासून ग्राहकांच्या तक्रारी, वेळापत्रक, पुरवठादार, सगळं सांभाळत होती. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं, पण नाव कुठे, स्थान कुठे—हे ठरवायचं हक्क मनीषाताई स्वतःकडे ठेवत होत्या.

सई मागच्या कॉरिडॉरकडे वळली. ट्यूबलाइटचा किरकिरता गूंज, भिंतीला टेकलेली थंड झालेली डब्याची पाटी, तिचा सकाळचा न खाल्लेला पोहेचा डबा. तिने फाईल उघडून पाहुण्यांची क्रमवारी पुन्हा तपासली. नोंदणीमधला मुलगा धापा टाकत आला. “ताई, मुख्य टेबलावरच्या नावाच्या चिठ्ठ्या कुठे ठेवल्यात? मनीषाताई म्हणतायत त्यांच्याकडे नाहीत.” सईने वर पाहिलं. “मी त्यांना काल रात्री दिल्या होत्या. निळ्या लिफाफ्यात.” मुलगा ओशाळला. “आता समोर सगळे उभे आहेत.”

ती परत अंगणात आली तेव्हा पहिला ताण दिसत होता. आलेले पाहुणे उभे, कोणाला कुठे बसायचं कळेना; दोन ज्येष्ठ क्लायंटना पुढच्या रांगेत जागा न मिळाल्याने त्यांचे मुलगे चिडचिड करत होते. मनीषाताई मंचाजवळ उभ्या राहून नोंदणीच्या मुलाला झापत होत्या. “काही काम नीट नाही. सगळं मीच बघू का?” आणि लगेच कावेरीकाकूंकडे वळून, “आजकाल मदत करायला लोक येतात, पण मालकी घेत बसतात.”

सईने पुढे येऊन वही उघडली. “जोशीकाका आणि कुलकर्णी मॅडम पहिल्या रांगेत. त्यांची गाडी येताना मी बोललं होतं.” मनीषाताईंनी तिरस्काराने हसत तिच्या हातातून वही ओढून घेतली. “तू मागे हो. रोहनच्या चुलतबहिणीला बोलावलंय मी. ती पाहील.” पुढच्याच क्षणी चुलतबहिणीने पहिल्या रांगेत चुकीचं कुटुंब बसवलं. जोशीकाका उभेच राहिले. त्यांचा चेहरा कडक झाला; बाजूला उभे असलेले दोन संभाव्य भागीदार एकमेकांत कुजबुजू लागले. मंचावरची फुलांची माळ वाकडी लोंबत होती. जुन्या वॉटरडिस्पेंसरचा नळ गळत होता. मनीषाताईंच्या नीटनेटक्या नियंत्रणात पहिली भेग उघडी दिसू लागली.

रोहन खाली उतरला. “मनीषाताई, पाहुणे अडकलेत.” “सगळं सुरळीत आहे,” त्या म्हणाल्या, पण त्याच वेळी नोंदणीमधल्या मुलाने घाबरत विचारलं, “मॅडम, स्वागतभाषणानंतर कोणाचं नाव आधी घ्यायचं?” मनीषाताईंनी सईकडे न पाहताच उत्तर दिलं, “ज्यांना मी सांगीन त्यांचं.”

जोशीकाका सरळ सईकडे वळले. “मुली, माझं आमंत्रणावर वेळ सातची आहे. बसायचं कुठे?” अंगण थबकलं नाही; ते त्याहून वाईट झालं—सगळ्यांचे चेहरे एकदम तिच्याकडे वळले. सईने वही उघडून जागा दाखवली. जोशीकाका तिकडे वळले, पण चुलतबहिण अजूनही आडवी उभी. सईने तिला बाजूला सरकायला सांगितलं. ती सरकली. एवढंच. लोकांनी निर्देश कुणाचा पाळला, हे सगळ्यांच्या लक्षात आलं.

मनीषाताई लगेच पुढे आल्या. “तुला खूपच घाई झालीय का? कुणी विचारलं कीच बोलायचं.” सईने डोळे सरळ त्यांच्या डोळ्यांत रोवले. “ठीक आहे. मग एकच विचारेन.” तिचा आवाज ना मोठा ना थरथरता. “मंचावर उद्घाटनानंतर ग्राहक आभार कुणी मानायचे—ज्यांना ग्राहकांची नावं, तक्रारी, नवी शाखेची नोंद, आणि आजच्या तीन करारांची क्रमवारी माहिती आहे, ते? की ज्यांना निळा लिफाफा कुठे ठेवला तेही आठवत नाही?”

प्रश्न हवेत फेकला गेला आणि थेट मनीषाताईंच्या गळ्यात अडकला. कावेरीकाकूंनी हातातली आरतीची ताटली खाली धरली. रोहनचा माईकवाल्याशी चाललेला संवाद अर्ध्यात थांबला. नोंदणीमधल्या मुलाने नकळत वही पुन्हा सईकडे ढकलली. मनीषाताई काही बोलल्या, पण पहिलं वाक्यच फुटकळ बाहेर पडलं. “ते… मी… म्हणजे…” त्यांच्या मागे उभ्या चुलतबहिणीने स्वतःहून दोन पावलं मागे घेतली.

आता हालचाल अंगणात उघडपणे दिसू लागली. जोशीकाका थेट सईजवळ आले. कुलकर्णी मॅडमने आपलं पर्सचं हँडल खुर्चीवर ठेवून जागा धरली आणि विचारलं, “माझं सत्र कधी?” नोंदणीच्या टेबलाजवळचा मुलगा मनीषाताईंऐवजी सईला पेन मागू लागला. दोन नातेवाईक जे आत्तापर्यंत मनीषाताईंच्या भोवती मान डोलावत होते, ते मंचाच्या पायऱ्यांजवळून सटकून सईच्या बाजूला उभे राहिले. रोहनची नजर इकडून तिकडे हेलकावली; कोण सुरक्षित दिसतंय, हे तो मोजत होता.

मनीषाताईंनी शेवटचा प्रयत्न केला. त्यांनी माईक उचलला. “सगळ्यांनी लक्ष द्या. घरातली ज्येष्ठ म्हणून, आणि या कार्यक्रमाची—” सई त्यांच्यापर्यंत सरळ गेली. धावत नाही, घाई नाही. तिने त्यांच्या हातातली पाहुण्यांची वही मागितली नाही; नोंदणीच्या टेबलावरची स्वतःची फाईल उचलली आणि माईकजवळ उभी राहिली. “एक मिनिट.” हा शब्द तिने माईकशिवाय म्हटला, पण पुरेसा होता; मनीषाताईंचं पुढचं वाक्य अडकलं.

रोहन पायऱ्यांवरून खाली आला. “सई, आता नको…” ती त्याच्याकडे वळलीही नाही. “आता हाच वेळ आहे.” मग तिने माईक हातात घेतला. तिच्या चुरगळलेल्या ओळखपत्राची दोरी कुर्त्याच्या गळ्याजवळ हलली; सकाळपासून दारात थांबवलेल्या हातानेच तिने सार्वजनिक जागा पकडली.

“जोशीकाका, कुलकर्णी मॅडम, आणि इथे आलेल्या सगळ्या पाहुण्यांनो,” ती म्हणाली, “आजचा कार्यक्रम ज्यांच्या नावावर फिरतोय, त्या नव्या शाखेचं रोजचं काम मी सांभाळते. नोंदणी, ग्राहक, तक्रारी, वेळा, पुरवठा—सगळी जबाबदारी माझ्याकडे आहे. म्हणून पुढची आसनव्यवस्था, करारपत्रांची हाक, आणि मंचावर कोण आधी येईल हे मी सांगते.”

हे बोलून ती थांबली नाही. थांबली असती तर मनीषाताई मध्ये घुसल्या असत्या. सईने पहिलंच नाव घेतलं. “जोशीकाका, कृपया पहिल्या रांगेत.” मग दुसरं. “कुलकर्णी मॅडम, तुमची फाईल माझ्याकडे तयार आहे.” मग तिसरं, जे जास्त खोल गेलं. “आणि वैयक्तिक ओळख—माझं नाव सई देशमुख. या घरासोबत आणि या कामासोबत मी लपवून उभं राहणार नाही.”

मंचाखाली रोहन थिजला. मनीषाताईंच्या हातातला आरंभीचा भाषणाचा कागद खाली घसरून पायरीवर पडला. त्यांनी झटकन म्हणायचा प्रयत्न केला, “हे ठरलेलं नव्हतं—” पण त्याच क्षणी जोशीकाका सरळ मंचापुढे येऊन म्हणाले, “मग ठरवणारी कोण, हे आता कळलं.” त्या एका वाक्याने अंगणातली रेषाच वळली.

मनीषाताईंनी माईक परत हिसकावण्याचा हात पुढे केला. सईने त्यांना माईक दिलाच नाही; उलट नोंदणीची वही टेबलावरून उचलून आपल्या बाजूला ठेवली. “किल्ली तुम्ही घेतलीत,” ती स्पष्ट म्हणाली, इतक्या आवाजात की पहिल्या तीन रांगा ऐकतील, “पण नोंद, नावं, आणि निर्णय माझ्याकडेच राहतील. ज्यांना बोलवायचं, त्यांचं नाव मी घेईन.”

दृश्य तिथेच कठोरपणे तुटलं. नोंदणीचा मुलगा टेबल मनीषाताईंच्या बाजूपासून हळूच फिरवून सईकडे सरकवू लागला. कावेरीकाकूंनी पहिल्यांदाच सईकडे सरळ पाहिलं; त्यांच्या चेहऱ्यावर मान्यतेपेक्षा सुरक्षिततेची गणितं होती. रोहनने पुढे येऊन काहीतरी सांधण्याच्या सुरात, “सई, आपण नंतर बोलू—” असं म्हणत हात उचलला.

सईने आता त्याच्याकडे पाहिलं. समोर, सगळ्यांसमोर. “नंतर काही नाही. इथून पुढे मी ‘व्यवस्था करणारी मुलगी’ म्हणून उभी राहणार नाही. नाव घ्यायचं असेल तर पूर्ण घ्या. नाहीतर वाट मोकळी ठेवा.” तिचा आवाज स्थिर होता; त्यात विनवणी नव्हती, रागाचा थरथराही नव्हता. त्या स्थिरपणानेच रोहनचा उचललेला हात हवेतच अनाठायी दिसू लागला.

एक सेकंद. दोन. मग लोकांनी कोणाकडे जायचं ते स्वतः ठरवलं. पहिली स्वाक्षरीची फाईल सईकडे आली. मग दुसरी. मंचाजवळचा माईकवाला रोहनकडे न बघता तिच्याकडे वेळ विचारू लागला. मनीषाताई बाजूला झाल्या नाहीत; पण त्या तिथे उभ्या असूनही मध्यभागी राहिल्या नाहीत. त्यांचा चेहरा घट्ट झाला, ओठ कोरडे, हातातला कागद वाकून चुरगळला. सार्वजनिक चेहऱ्याची घडी समोरच मोडत होती आणि कुणी ती उचलायला धावलं नाही.

सईने शेवटचा निर्णय तसाच उघडपणे केला. “साखरपुड्याची घोषणा कार्यक्रमानंतर. आधी काम. आणि पुढच्या सर्व ग्राहक बैठका माझ्या नावाने नोंदवा.” तिने फाईल उघडून पहिल्या पानावर स्वतःचं नाव बोटाने दाखवलं, मग माईक स्टँडवर परत बसवला. “ज्यांना माझ्याशी बोलायचं आहे, इथे या.”

कापडी छपराच्या कडेखालचं सावट त्या वेळी थोडं सरकलं. पुन्हा ढग आला, आणि अंगणातला प्रकाश हळूहळू मागे गेला. उंबऱ्यापासून मंचापर्यंत पसरलेली सावली परत एकसंध झाली. सईने नोंदणीची वही आपल्या समोर ठेवली, चुरगळलेली दोरी सरळ केली, आणि छपराच्या कडेखालच्या त्या परत येणाऱ्या सावलीत म्हणाली, “मुख्य प्रवेश इथूनच आहे.”