माझी रांग कधी बंदच झाली नाही #2

रुचा वहिनीने कार्डांच्या गठ्ठ्यातून पांढरं नावाचं पट्टं उचललं, “मुक्ता” असं लिहिलेलं दुमडलेलं कागदाचं तुकडं टेबलाच्या डाव्या टोकावरून सरकवलं आणि त्या जागी चुलतबहिणीचं नाव ठेवलं, तेव्हाही मुक्ता समोरच्या खुर्चीत बसून पाहुण्यांची बसायची यादी नीट रांगेत लावत होती. टेबलावर फुलवाल्याचे आगाऊ पैसे, मिठाईवाल्याचा हिशेब, आणि साखरपुड्याच्या संध्याकाळीसाठी छापलेली निमंत्रण-नोंद पडली होती. रुचा वहिनीचा आवाज हलका होता, पण हात फार सरावलेला—जणू कुणाची जागा नाहीशी करणं हीही सजावटीचीच एक गोष्ट होती.

“तू तिथं बसायचं नाहीस, मुक्ता,” ती म्हणाली, “इथं घरचे बसणार. तू इकडच्या लहान स्टुलावरून पाहुण्यांची नोंद घे. तुला तेच बरं पडेल.”

मुक्ताच्या हातातलं काळं पेन थांबलं. तिच्या मनगटाजवळ स्क्रीनचा फिकट उजेड पडला; फोन तिने तळहातात खाली धरला होता. समीरचा दोन तासांपूर्वीचा संदेश अजून उघडाच—‘मी ट्रॅफिकमध्ये अडकलोय, तू पाहून घे जरा.’ ती तीन दिवस कॉलेज, लोकल, आणि सेवा क्षेत्रातल्या अर्धवेळ कामातून वेळ काढून या तयारीत झोकून दिली होती. पण समीरच्या नातेवाईकांसमोर तिची जागा अजूनही टेबलावर नव्हे, स्टुलावर मोजली जात होती.

“नोंद इथूनच होणार,” मुक्ता शांतपणे म्हणाली. “स्टुलावरून नाही.”

रुचा वहिनी हसली. “अगं, एवढं मनाला लावून घेऊ नकोस. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं आहे म्हणून घरात वावर देतेय आम्ही. पण प्रत्येक गोष्टीला मर्यादा असते.”

मुक्ताने पेन अलगद बंद केलं, समोरची पाहुण्यांची अर्धवट यादी दुमडून बाजूला ठेवली आणि खुर्चीतून उठली. “ठीक आहे,” ती म्हणाली. “मग नोंदही इथंच थांबते.” तिने टेबलाच्या कोपऱ्यावर ठेवलेली बिलांची फाइल सरळ केली, पण हात मागे घेतला. फुलवाल्याला कोणाला कुठे बसवायचं, कोणत्या काकूंना मधला ओळखीचा गट हवा, कोणाला मधुमेह आहे म्हणून मिठाई कमी ठेवायची—हे सगळं तिच्या डोक्यात होतं. तिने एकही शब्द अधिक खर्च केला नाही.

रुचा वहिनीला पहिल्यांदा गैरसोय जाणवली ती दहा मिनिटांत. फोनवर एकीकडून मावशी विचारत होती, “माझं नाव कोणासोबत आहे?” दुसरीकडून केटरिंगवाला मांडणीचा शेवटचा आकडा मागत होता. टेबलाजवळची खुर्ची रिकामी उभी होती, त्यावर मुक्ता बसत होती म्हणून खुर्चीच्या गादीत छोटासा बसका पडला होता. आता त्या गादीवर रुचा वहिनीने स्वतःचा फोन, पर्स, आणि चष्मा ठेवला; तरी काम पुढे सरकत नव्हतं.

मुक्ता स्वयंपाकघराच्या दाराशी उभी राहून काकूंना कापलेली कोथिंबीर देत होती. ती घरच्यासारखी हात चालवत होती, पण घरच्या नावाने नव्हे. काकूने एकदा तिच्याकडे पाहिलं; त्यांना टेबलावरची उलटापालट दिसली होती. “तू नोंद का सोडलीस?” त्यांनी हळू विचारलं.

“माझी जागा सोडली,” मुक्ता म्हणाली. “काम मग तिथंच थांबलं.”

काकूंनी काही बोललं नाही. त्यांचा चेहरा थकलेला होता; घरभाडं, सोन्याचे दर, साखरपुड्यात कोणाला किती मान द्यायचा याच्या आकड्यांनी गेल्या महिनाभरातच त्यांच्या आवाजाचा कडवटपणा वाढवला होता. पण त्यांनी कापडी पिशवीतून घराची वरच्या मजल्याची किल्ली काढून मुक्ताच्या तळहातावर ठेवली. “वरच्या कपाटात नावाचे आणखी पट्टे आहेत. कुणाला द्यायचे ते तू ठरव,” त्या म्हणाल्या.

तो छोटासा अपवाद होता—टेबलावरून ढकललेली जागा नसली तरी निर्णयाचा धागा तिच्याकडे परत येत होता. रुचा वहिनीने ते पाहिलं. “काकू, ती का वर जाईल? मी पाठवते नेहा—”

“नेहाला कोण कोण आहे माहीत नाही,” काकूने छाटून टाकलं.

लिफ्टच्या स्टीलच्या दरवाजावर जुने पुसट डाग होते. मुक्ता वर जाताना स्वतःचं चेहरं त्यात तुटक दिसताना पाहत राहिली—नाकाजवळ घाम, गालावर सुकलेली केसांची बट, आणि डोळ्यात एक कोरडं स्थैर्य. किल्लीने वरच्या कपाटाचं कुलूप उघडताना तिला जाणवलं, विश्वास बहुतेक प्रेमासारखा मोठ्या वाक्यात नाही, अशा छोट्या वस्तूत पडतो—उशिरा हातात आलेल्या किल्लीसारखा.

संध्याकाळी समीर आला तेव्हा घरात सगळ्यांच्या चपला दारात ढिगाने होत्या. त्याच्या शर्टाच्या खिशातून मेट्रो कार्डाचा झिजलेला कडा बाहेर डोकावत होता. तो थेट टेबलाकडे गेला, अर्धवट यादी, गोंधळलेले फोन, चुकीच्या जागी ठेवलेले नावपट्टे, आणि रुचा वहिनीचा चिडचिडा चेहरा एकदम पाहिला. मग त्याची नजर मुक्तावर गेली. ती हॉलच्या कोपऱ्यातील छोट्या साईड डेस्कजवळ उभी होती; तिच्या हातात वरच्या कपाटाची किल्ली होती.

“हे अजून झालं नाही?” समीरचा स्वर खालीच राहिला.

रुचा वहिनीने सवयीने उत्तर दिलं, “तुझी मैत्रीण फार मनाला लावून घेते. साधं स्टुलावर बस म्हणलं तर—”

मुक्ताने किल्ली समीरच्या समोर टेबलावर न ठेवता थेट रुचा वहिनीच्या हातात दिली. धातू तिच्या बांगड्यांना लागून किरकिरली. “ही घ्या,” ती म्हणाली. “वरचं कपाट, नावाचे पट्टे, राखीव पाकिटं, सगळं. कोण कुठे बसणार, कोणाला कसं संबोधायचं—तुमचं घर, तुमची मांडणी. मी उगाच मर्यादा ओलांडू नये.”

समीर काही बोलणार इतक्यात मुक्ता मागे झाली. त्या कृतीने खोलीतली उभी असलेली सोय उघडी पडली. किल्ली परत देणं म्हणजे मदत काढून घेणं नव्हतं; प्रवेशाचा अधिकारच परत ठेवणं होतं. रुचा वहिनीच्या हातात अचानक कामाचं वजन पडलं. तिने क्षणभर किल्ली धरून ठेवली, पण कोणत्या कपाटात कोणते पट्टे, कोणत्या काकांच्या नावात मधलं आदराचं ‘राव’ टाकायचं, कोणाला ‘मावशी’ ऐवजी ‘काकू’ म्हणलं तर दुखावणार—हे तिला ठाऊक नव्हतं.

त्या रात्री मुक्ता निघाली. दाराबाहेरच्या अरुंद गॅलरीत पिवळा ट्यूबलाईट थरथरत होता. समीर तिच्या मागे आला. “मुक्ता, ऐक. उद्या सकाळी लवकर ये. वहिनी थोडं जास्त बोलल्या, पण—”

“पण जागा तरी स्टुलावरच?” मुक्ताने विचारलं.

तो गप्प झाला. खाली पार्किंगमध्ये बाइक्सच्या मध्ये कुत्रं झोपलं होतं. इमारतीच्या समोरच्या भाड्याच्या चाळीसारख्या इमारतीच्या बाल्कनीत कपडे वाऱ्यात हलत होते; बाजूला नव्या टॉवरच्या काचेवर दिवे चमकत होते. मुंबई नेहमीच लोकांना एकमेकांच्या अगदी जवळ ठेवत होती आणि मान मात्र वेगवेगळ्या मजल्यांवर वाटत होती.

समीर हळू म्हणाला, “उद्या ये. आपण बघू.”

“मी ‘बघू’साठी येणार नाही,” मुक्ता म्हणाली. “माझं नाव असेल तिथे येईन. नसेल तर नाही.” तिने आपलं मेट्रो कार्ड पर्समध्ये ढकललं. “उशिरा बोलावून, खाली बसवून, काम वरून करून घ्यायचं असेल तर दुसऱ्याला बोलवा.”

दुसऱ्या दिवशी दुपारपर्यंत तिचा फोन दोनदा वाजला, मग थांबला, मग पुन्हा. रुचा वहिनीचा आवाज यावेळी मवाळ केला होता. “मुक्ता, ये ना. राग धरू नकोस. पाहुणे वाढलेत. तू बस नकोस टेबलावर, फक्त येऊन नावं एकदा पाहून जा. तुझं अक्षर चांगलं आहे.”

मुक्ताने फोन कानापासून दूर धरला. तळहातातला स्क्रीनचा उजेड पुन्हा खालीच राहिला. “माझं अक्षर हवंय, मी नको?” ती म्हणाली.

“तसंच नाही म्हणत मी.”

“मग जसं आहे तसं ठेवा,” मुक्ता म्हणाली आणि फोन ठेवला.

साखरपुड्याच्या दिवशी संध्याकाळच्या आधी काकूंचाच संदेश आला—फक्त दोन शब्द: ‘ये. आत्ता.’ त्याखाली हॉलचा फोटो होता. गोल टेबलांची मांडणी तयार, मागे फुलांचा कमान, आणि प्रवेशाजवळच्या नोंद-टेबलावर पांढऱ्या पट्ट्यांची रांग. फोटो लहान होता, तरी एक पट्टा स्पष्ट दिसत होता—‘मुक्ता’. ती नावांची रांग अजून उघडी होती.

मुक्ता गेली तेव्हा घर आणि सभागृह यांच्यातली सीमारेषाच उरली नव्हती. हॉलच्या बाहेर चप्पलांचा अंबाडा, आत एसीचा थंड वास, कोपऱ्यात मुलं धावत, आणि मोठ्यांच्या चेहऱ्यावर समारंभ सुरू होण्याच्या आधीचा ताण. साईड डेस्कजवळ रुचा वहिनी उभ्या होत्या. त्यांनी लगेच एक रिकामी फोल्डिंग खुर्ची ओढली. “तू इथे बस, बाजूला. वेळ नाही आता.”

मुक्ता थांबली. तिचा दृष्टीक्षेप नोंद-टेबलावर गेला. तिथे तीन खुर्च्या होत्या—मध्ये काकूंची, उजवीकडे समीरची, डावीकडे नावपट्टीसमोर रिकामी जागा. पट्टीवर तिचं नाव अजून होतं. रुचा वहिनीने ते पाहून पुढे हात केला. “अगं, लोकं बघतायत. ते नाव मी नंतर—”

“हात लावू नकोस,” काकूंचा आवाज टेबलामागून आला.

ते वाक्य मोठं नव्हतं, पण ते घराच्या मालकीच्या बाजूने आलं होतं. काकू स्वतः खुर्चीवरून उठल्या नाहीत. त्यांनी फक्त आपल्यासमोरची मिठाईची यादी बंद केली, मुक्ताच्या नावाचा पट्टा सरळ केला, आणि डाव्या बाजूची खुर्ची हलकेच बाहेर ओढून ठेवली. “मुक्ता इथे बसणार,” त्या म्हणाल्या. “नोंद तिच्याकडे आहे. उरलेले सगळे तुमच्या तुमच्या जागा सांभाळा.”

रुचा वहिनीच्या चेहऱ्यावरचं नीट लावलेलं स्मित एका क्षणासाठी सैल पडलं. मागे उभ्या दोन आत्या थांबल्या; त्यापैकी एकीने चुकीच्या टेबलावर ठेवलेलं स्वतःचं नाव पाहून उलट फिरली. समीर समोरून आला, पण तो काही पुढे आला नाही. त्याने फक्त दुसऱ्या टोकाची खुर्ची उचलून मोकळी जागा वाढवली. शब्द कुणी मागितले नव्हते; त्यामुळे कुणी दिलेही नाहीत.

मुक्ता पुढे गेली, पण बसली नाही. “उशीरा बोलावून शर्ती बदलत नाहीत,” ती शांत म्हणाली.

काकूंच्या बोटांनी टेबलावर दोनदा टकटक केलं. “शर्ती नाहीत,” त्या म्हणाल्या. “जागा आहे.”

मुक्ताच्या छातीत एक कठीण गाठ हलली. हा विजय नव्हता; कोणी तिच्या कष्टांची पोचपावती मोजत नव्हतं. पण जागा काढून घेण्याचा अधिकार ज्या हाताने परत रोखला, तो हात पहिल्यांदा तिला तात्पुरती मदत म्हणून नव्हे तर बसणारी व्यक्ती म्हणून धरत होता. तिने पिशवी खांद्यावरून खाली घेतली, नोंद-टेबलाच्या डाव्या खुर्चीजवळ ठेवली आणि बसली. तिच्यासमोर पहिल्या पाहुण्याने नाव सांगितलं. तिने नोंद वही उघडली. तिच्या अक्षरातली पहिली ओळ सरळ, स्थिर उतरली.

गोंधळ लगेच थांबला नाही; पण आता तो तिच्याभोवती फिरत नव्हता—तिच्या जागेला चुकवून मांडला जात होता. कुणाला उशिरा आलेल्या मामांसाठी खुर्ची वाढवावी लागली, कुणाला वेगळ्या टेबलावर बसावं लागलं, कुणी पुटपुटलंही. तरी ‘मुक्ता’चा पट्टा कुणी हलवला नाही. एकदा रुचा वहिनीने फुलांच्या ट्रेचा कोपरा ठेवताना तो पट्टा वाकवला, तर मुक्ताने ट्रे बाजूला सारून तो पुन्हा सरळ केला. तिने वर पाहिलं नाही. तिला परवानगी मागायची नव्हती.

समारंभ सुरू व्हायच्या आधीची धावपळ शेवटच्या टप्प्यात आली तेव्हा समीर तिच्या खुर्चीच्या मागे क्षणभर थांबला. त्याचा हात पाठीमागच्या लोखंडी कडेला टेकला, स्पर्श जवळजवळ न होण्याइतका. “जेवणानंतर निघू नकोस,” तो हळू म्हणाला.

मुक्ताने वहीतलं पान उलटलं. “मी माझी बॅग जिथे ठेवेन, तिथून ठरवेन,” ती म्हणाली.

नोंद-टेबलाच्या बाजूला भिंतीवर पितळेच्या हुकांची एक ओळ होती. प्रत्येक हुकावर छोटा पांढरा टॅग—‘काकू’, ‘समीर’, ‘अतिथी’, ‘पावत्या’. खालच्या टोकाला, जुन्या घासलेल्या खुणेजवळ, एक रिकामा हुक होता; काळ्या स्केचपेनने लिहिलेलं नाव अर्धवट पुसलं गेलं होतं—‘मुक्ता’. कदाचित मागच्या आठवड्यात कुणीतरी लिहिलं, मग काढायचं ठरवलं, पण पूर्ण पुसलं नाही.

कार्यक्रमात जाण्याआधी मुक्ताने आपली पिशवी उचलली, त्या रिकाम्या हुकाकडे हात नेला, टॅग सरळ केला आणि बॅग त्यावर टांगली. घासलेल्या खुणेवर तिचं नाव पुन्हा पूर्ण दिसू लागलं. ती दोन बोटांनी तो टॅग दाबून स्थिर करून निघाली; हुक भिंतीवर तसाच तिच्या नावाने चिन्हांकित राहिला.