यादीत खाली असलेलं नाव वर गेलं

“अगं, तिला तिकडे बसवा—प्लॅस्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्यात. आधी सयली उतरेल.”

गाडीचं दार उघडताच पांढऱ्या फुलांच्या कमानीखाली उभ्या असलेल्या दोन मुलांनी आरतीचं ताट सरळ दुसऱ्या बाजूला वळवलं, आणि मृणालच्या हातातली छोट्याशा पिशवीची दोरी बोटात कापल्यासारखी रुतली. ती अजून पायऱ्यांवरून खाली उतरत होती; नऊवारीचा काठ एका सँडलला अडकला होता; दिवसभराच्या धावपळीमुळे खांद्याजवळचा ब्लाउज चुरगळलेला, मनगटावर तिचं कामाचं पातळ ओळखपट्ट्याचं दोरकं अजून वाकडंच होतं. मागच्या सीटवरून सयली हसत उतरली, जणू हिच्याच स्वागतासाठी संपूर्ण drop-off lane अडवून ठेवला होता. बाहेर नातेवाईक, फोटोग्राफर, फुलांच्या ट्रॉली, हॉर्न, शहनाईचा बेसूर तुकडा—सगळ्यांच्या मध्ये मृणालला बाजूला ढकलून ठेवण्याची हालचाल इतकी सवयीची, इतकी उघडी होती, की कुणालाच लाज वाटत नव्हती.

मृणालने एकदाच मानेनं “ठीक” केलं आणि सरळ बाजूच्या प्लॅस्टिक खुर्चीकडे गेली. बसली नाही. खुर्चीच्या कोपऱ्यावर तिने पिशवी ठेऊन मोबाईल तळहातात दाबून धरला. पडद्याचा निळसर उजेड तिच्या बोटांच्या फटीत लपला. तिने वर पाहिलं तेव्हा सयलीच्या कपाळावर कुंकवाचा ठिपका लावला जात होता आणि मामा, जो गेल्या सहा महिन्यांपासून तिच्याशी “घरचीच आहेस” असं म्हणत लग्नाची कामं करून घेत होता, तो हसत सयलीकडे वळला.

ही फक्त स्वागताची ओळ नव्हती. हा हिशेब होता. हॉलची आगाऊ रक्कम उशिरा अडकली तेव्हा मृणालने तिच्या सेवा क्षेत्रातल्या नोकरीतून बचत फोडली होती. अथर्वशी तिचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं म्हणून घरात मान्य झालं होतं—तारीख ठरली नव्हती, पण निर्णय ठरल्यासारखा फिरत होता. आणि आज, मुंबईच्या या मोठ्या लग्नस्थळाबाहेर, सगळ्यांसमोर तिला “नंतर” लावलं जात होतं.

“मृणाल, तू जरा थांब,” सयलीची आई, वैशालीकाकू, हाताच्या बांगड्या खणखणवत तिच्यासमोर आली. “आधी घरची मुलगी. तू तशी… मदतीला आहेसच. गेटवर नावं गोंधळू नयेत.”

“माझं नाव कुठे आहे, काकू?” मृणालचा आवाज फार मोठा नव्हता, पण तिने खुर्चीच्या कोपऱ्यावरून पिशवी उचलली आणि जागेवरून हलली नाही.

काकूने लगेच गेटवरच्या मुलाला हात दाखवला. “ऐक, फर्स्ट एंट्री सयली आणि आमचं कुटुंब. ही नंतर. तिच्याकडे काही पास-वगैरे असतील तर चेक करून घ्या.”

पहिला तडा तिथेच पडला. गेटवरचा मुलगा मृणालकडे गेला, पण तिला रोखायला नाही—तिच्या गळ्यातलं चुरगळलेलं दोरकं पाहून तो थबकला. त्यावर लग्नस्थळाच्या व्यवस्थापन कंपनीचा जुनाच ओळखपट्टा लोंबत होता. गेल्या आठवड्यात हॉल बदलल्यावर समन्वयासाठी खुद्द मालकानेच तिला तात्पुरता प्रवेश दिला होता; कारण अथर्वच्या घरातला कुणीही पेमेंट, पाहुणे, vendor, वेळापत्रक यांचा मागोवा ठेवू शकत नव्हता. मुलाने नजरेनं दुसऱ्या होस्टला इशारा केला. इतकंच. पण आरतीचं ताट सयलीसमोर स्थिर असतानाच दोन कर्मचाऱ्यांची नजर मृणालकडे वळली.

सयलीने ते पकडलं. “अहो, badge आहे म्हणून काय झालं? काम पाहिलं तिने, मालकी नाही. माझ्या स्वागताच्या मध्ये कोणाला आणू नका. फोटो खराब होतात.”

“हो ना,” वैशालीकाकू लगेच म्हणाल्या, “नातं-वातं काही असलं तरी मर्यादा असतात. मुलीचा दिवस आहे. तिने बाजूला राहिलेलंच बरं.”

आता अपमानाला शब्द मिळाले होते: मर्यादा, मुलीचा दिवस, बाजूला. मृणालने मोबाईलची स्क्रीन बंद केली. “माझं काम संपलं आहे, काकू,” ती शांतपणे म्हणाली. “म्हणूनच मी उभी आहे. बाजूला नाही.”

मामांनी भुवई उंचावली. “इथे वाद नको. अथर्व अजून आला नाही. जोपर्यंत तो नाही, तोपर्यंत तुझं कुठलंही—”

त्यांचं वाक्य अर्ध्यावर थांबलं. कारण gate host, काळा कोट, कानात वायर, हातात अतिथी-टॅब्लेट, गर्दीतून घाईने धावत आला आणि थेट मृणालसमोर थांबला.

“मृणालताई?” त्याचा आवाज आता स्पष्ट ऐकू गेला. “क्षमस्व, आपल्याला बाहेर थांबवण्यात चूक झाली. सरांनी सांगितलं आहे—मुख्य कुटुंबाच्या प्रवेशाची नोंद आपल्याकडून होईल. कृपया इकडे या.”

त्या एका “ताई”नं lane ची हवा बदलली. मुलांनी आरतीचं ताट खाली घेतलं. host तिच्याकडे वळताना खांदा सयलीच्या दिशेनं नव्हे, मृणालच्या दिशेनं झुकला. त्याने बाजूचा लाल दोर उचलून तिच्यासाठी जागा केली. प्लॅस्टिक खुर्चीचा कोपरा, ज्यावर तिला थांबवून ठेवायचं होतं, अचानक मागे पडला; पुढची जागा तिच्यासाठी रिकामी झाली.

सयलीचा चेहरा एकदम कठीण झाला. “एक मिनिट,” ती सरसावून पुढे आली, “तुम्हाला कोण म्हणालं? bride side आम्ही. पहिली नोंद आमचीच.”

host ने टॅब्लेट तिच्याकडेही केला नाही. “मॅडम, अंतिम निर्देश मालकांकडून आहेत. पेमेंट होल्ड आणि विशेष प्रवेश क्रम मृणालताईकडे आहे. कृपया एक क्षण.”

“काय विशेष?” मामांचा आवाज जरा कडक झाला. “आम्ही कुटुंब आहोत.”

“म्हणूनच, सर.” host ची नम्रता आता धारदार होती. “कुटुंबासाठी राखीव मार्ग उघडण्यासाठी त्यांच्याकडची पुष्टी हवी आहे.”

तेवढ्यात दुसरी गाडी थांबली. अथर्व उतरला. पांढऱ्या कुर्त्यावर घाईची घडी पडलेली, चेहऱ्यावर मुंबईच्या संध्याकाळी वाहतुकीचा थकवा, आणि डोळे थेट मृणालवर. सयलीच्या बाजूला न जाता तो तिच्यासमोर येऊन थांबला. “मी फोन करत होतो,” तो म्हणाला. “तू उचलला नाहीस.”

“इथे हात मोकळा नव्हता,” मृणाल म्हणाली. “तुझ्या घरच्यांनी केला सगळा क्रम.”

मामांनी मध्ये पडत म्हणलं, “अथर्व, आधी सयलीला आत घे. मग—”

“मामा,” अथर्वनं पहिल्यांदा त्यांच्याकडे सरळ पाहिलं, “सयलीचा इथे संबंध काय? पाहुणी? की…?” प्रश्न अर्धवटच ठेवला, पण तो पुरेसा होता. कारण गेल्या महिन्याभरापासून घरात एक दुसरीच चाल सुरू होती—मृणालची शांत कामसू उपस्थिती वापरून, शेवटच्या क्षणी सयलीसारखी ‘जास्त शोभून दिसणारी’ मुलगी पुढे आणण्याची. खुलं काही बोललं नव्हतं; फक्त भेटी, फोटो, कुजबूज, दबाव. आज त्यांनी ती कुजबूज उंबरठ्यावर आणली होती.

वैशालीकाकूने लगेच चेहरा वाचवायचा प्रयत्न केला. “अरे, मुलीला मान देत होतो. एवढ्यावरून—”

“मान?” मृणालने पहिल्यांदा त्यांचं वाक्य कापलं. “मला प्लॅस्टिक खुर्चीत बसवून? गेटवर नाव थांबवून? ‘ही नंतर’ म्हणून?”

अथर्वच्या जबड्याला ताण आला. त्याने host कडे वळून विचारलं, “नोंदणीची अधिकृत व्यक्ती?”

“मृणालताई, सर. आगाऊ रक्कम त्यांच्या खात्यातून आली आहे. emergency contact आणि access list वरही त्यांचंच नाव आहे.” host ने टॅब्लेट फिरवला. स्क्रीनवर तेजस्वी चौकटीत नाव होतं—मृणाल देशमुख. खाली इतर प्रवेशांचे क्रम.

तो प्रकाश सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर वेगळाच पडला. सयलीने एक पाऊल पुढे टाकून टॅब्लेट हातात घेण्याचा प्रयत्न केला. “मला दाखवा. हे बदलता येतं. कुणीतरी चुकीनं—”

host मागे झाला. “स्पर्श करू नका, मॅडम.”

तीच ती उघडी झेप होती ज्यानं तिचं नुकसान पक्कं केलं. फोटोग्राफरचा फ्लॅश चमकला. मामांनी तडक host ला सांगितलं, “अरे, आम्ही म्हणतोय ना, आधी ही मुलगी—”

“सर,” host चा आवाज आता कठोर झाला, “रांग मोडू नका. सुरक्षा थांबेल.”

तिसरा कर्मचारी पुढे आला. त्याने दोर पुन्हा सरकवून सयली आणि तिच्या आईला थोडं मागे केलं. हा सूक्ष्म धक्का सार्वजनिक होता. सयलीच्या कडेवरील हिरव्या काचबांगड्या एकमेकींवर आपटल्या; तिचं हसू गळून पडलं. आसपासचे दोन काका, जे आत्तापर्यंत कुणी कुठे उभं आहे यावर टिप्पणी करत होते, अचानक पाय मागे घेत थांबले. कुणी काही बोललं नाही; पण जागा बदलली होती.

अथर्व मृणालकडे एक पाऊल झुकला. “मी उशीर केला,” तो हळू म्हणाला.

“तू उशीर केलास,” ती म्हणाली, “पण मी आता मागे उभी राहणार नाही.”

host ने दोन्ही हात जोडले. “मृणालताई, कृपया. मालकांनी स्पष्ट सांगितलं आहे—first-right escort आपल्यासाठी. आपण पुढे आलात की gate lane उघडतो.”

मामांनी शेवटचा प्रयत्न केला. “मृणाल, नाटक करू नकोस. आत गेल्यावर बोलू. घरची गोष्ट आहे.”

ती त्यांच्याकडे वळली. चेहऱ्यावर ओरड नव्हती, फक्त ताठ निर्णय. “घरची गोष्ट बाहेर आणली तुम्ही. आता प्रवेशही बाहेरच ठरेल.”

हे म्हणत तिने पिशवी डाव्या खांद्यावर घट्ट अडकवली आणि प्लॅस्टिक खुर्चीच्या कोपऱ्याजवळ पडलेला तिचा फोन उचलला. मग सरळ पुढे झाली. host ने लाल दोर पूर्ण उचलून तिला lane मध्ये घेतलं. अथर्व तिच्या अर्ध्या पावलाने मागे राहिला; जाणीवपूर्वक. त्या एका मोजक्या अंतराने कोण पुढे, कोण सोबत, कोण मागे—सगळं वाचता येत होतं.

गेटकडे जाणारा अरुंद मार्ग पांढऱ्या दिव्यांनी धुतल्यासारखा चमकत होता. उजव्या बाजूला स्वागताचं फुलांचं ताट अजून स्थिर, डावीकडे पाहुण्यांची रांग अडवलेली. host ने चालता चालता सुरक्षा कर्मचाऱ्याला इशारा केला. “मुख्य प्रवेश—hold. मृणालताई first pass.” आवाज फार मोठा नव्हता, पण त्यात आदेशाचं वजन होतं. मागे सयलीच्या आईचा अडखळलेला, संतापलेला “हे काय चाललंय?” असा तुकडा आला; त्यावर सुरक्षा रक्षकाने फक्त हात पुढे केला. “थांबा.”

मृणाल थांबली नाही. gate lane च्या सुरुवातीला उभ्या असलेल्या छोट्या podium वर host ने एक सपाट, पांढरं gate token ठेवलं होतं. त्याने ते उचललं, क्षणभर नजर तिच्याकडे करून, दोन्ही हातांनी तिला दिलं—जणू नाव नव्हे, हक्क हातात ठेवत होता.

“आपला मार्ग.”

तिने token घेतलं. बोटांमध्ये थंड प्लास्टिक बसलं. मागून येणाऱ्या नजरा तिच्या पाठीवर टोचत होत्या, पण यावेळी त्या ढकलत नव्हत्या. स्कॅनरसमोर ती उभी राहिली. मशीनच्या काळ्या पृष्ठभागात स्वतःचा चेहरा तिला एका क्षणासाठी दिसला—कामाचा थकवा, चुरगळलेला खांदा, ओठांवर ताठ शांतता. तिने token पुढे नेलं.

स्कॅनरने हिरवा प्रकाश सोडला.