शेवटी काम तिच्याच हातात आलं

पॅलेटचा कोपरा लोखंडी रेलिंगवर आदळला आणि संपूर्ण लोडिंग बे कडाडला. “थांबा, थांबा—कोणीही शटर उघडू नका!” रमेश साळुंखेने डिस्पॅच कन्सोलसमोरची खुर्ची आडवी ओढून बसकण मारली, जणू बेचा रस्ता त्याच्या बापाचा होता. पावसाच्या चिकट वाऱ्याबरोबर ओली कार्डबोर्डची वासकट वास येत होती. तीन ट्रॉलीज अडकल्या होत्या, स्कॅन न झालेल्या पिशव्या पिवळ्या रेषेपलीकडे साचत होत्या, आणि मुक्ता जाधव कन्सोलपासून दोन हात दूर उभी होती—तिच्या रोजच्या जागेवर दुसऱ्याचा कोपर टेकलेला.

कन्सोलजवळ थंड पडलेल्या चहाच्या ग्लासाखाली तपकिरी वर्तुळ उमटलं होतं. तो चहा तिचाच होता; पहिल्या शिफ्टच्या सुरुवातीला तीच घेऊन आली होती. आज सकाळी अकराला दादरला तिच्या मावशीकडचे लोक मुलाकडचं बोलणं काढणार होते, आणि घरातून निघताना आईने एकच सांगितलं होतं—“कामावर गडबड नको. नाव आधीच लोकांच्या तोंडात आहे.” पण मुंबईच्या या ई-कॉमर्स सेवा क्षेत्रात नाव तोंडात यायला फार काही लागत नव्हतं. एकदा बे अडला की ड्रायव्हर, लोडर, सिक्युरिटी, सगळ्यांच्या व्हॉट्सअ‍ॅपवर बातमी पोचत असे.

“मुक्ता, बाजूला उभी राहा,” रमेशने स्क्रीनवर बोटे आपटत म्हटलं, “तुला कोणी विचारलं तर सांग. मी बघतो.”

“बारकोड रांग उलटी घेतलीस,” मुक्ता शांतपणे म्हणाली. “आधी बाहेर जाणारा माल सोड. आत आलेला नंतर.”

त्याने तिच्याकडे न पाहताच हात उगारला. “मी सुपरवायझर आहे. तू फक्त लेनवर उभी रहा.”

तिने एक शब्दही न बोलता त्याची आडवी ठेवलेली खुर्ची सरळ केली, पण बसली नाही. फक्त कन्सोलच्या बाजूच्या छोट्या स्टूलवर ठेवलेला रिलीज हँडसेट त्याच्या हातापासून दोन इंच दूर सरकवून स्वतःच्या बाजूला आणला. रमेशचे डोळे तेव्हाच वर आले. ती पुन्हा मागे झाली; पण हँडसेट आता त्याच्या कोपराखाली नव्हता. पहिला छोटा बदल तिथेच झाला.

रिसिव्हिंग लेनच्या टोकाला शेखर-काका उभे होते—मुक्ताच्या वडिलांचे जुन्या इमारतीतले शेजारी, आता इथे रात्रीची शिफ्ट करायचे. त्यांच्यासमोर पूजा कागदी कव्हरची चरचर आवाज करत चलनाच्या पुड्या चाळत होती. तीच सकाळी मुक्ताला म्हणाली होती, “आज मावशी येणार म्हणे?” तेवढ्यात एक ड्रायव्हर ओरडला, “साहेब, अंधेरीचा ट्रक पंधरा मिनिटं उशिरा निघाला तर कट होईल.” रमेशने त्याला उलट सुनावलं, “तू मला शिकवू नकोस.”

कट होणार तो ड्रायव्हरचा नव्हता. चूक वर नोंदली गेली की सगळी शीट मुक्ताच्या लेनवर येणार, हे तिला ठाऊक होतं. कारण गेल्या महिनाभरापासून रमेश एकच खेळ करत होता—रात्रभर तिच्याकडून सिस्टीम सावरून घ्यायची, सकाळी रिपोर्टमध्ये स्वतःची सही. आणि आज, तिच्या घरच्यांना तिचं “काम स्थिर नाही” असं कोणी सांगू नये म्हणून, त्याने तिलाच कन्सोलपासून हाकललं होतं.

स्कॅनरने पुन्हा लाल चमक दिली. चुकीचा बॅच उघडला होता. शटर अर्धवट वर जाऊन अडकलं. आतून फोर्कलिफ्टचा हॉर्न कर्कश्श वाजला. मुक्ता पुढे झाली, तर रमेशने उघडपणे तिच्या मनगटासमोर फाईल आपटली. “हात लावायचा नाही सांगितलं ना? लोकांसमोर हुशारी दाखवू नकोस.”

शेखर-काकांच्या चेहऱ्यावरचा संकोच तिला दिसला. ते तिच्या आईला ओळखत होते. हा अपमान आता फक्त बेचा राहिला नव्हता; हा त्या नातेवाईकांना माहिती असलेल्या नात्यांच्या परिघात शिरला होता. पूजा खाली मान घालून उभी राहिली, पण तिचे डोळे मुक्ताकडेच होते. दोन ड्रायव्हरांनी एकमेकांकडे पाहून ट्रॉली मागे ओढली; अडथळा वाढला. जास्त वेळ गेला की लोकं योग्य व्यक्तीकडे बघायला लागतात. अजून दोन मिनिटं.

रमेशने चुकून बाहेर जाणाऱ्या पॅलेटऐवजी परत आलेल्या मालाचा कोड उघडला, आणि स्क्रीन काळी पडली. “अरे!” त्याच्या तोंडून निघालं. त्याने कळा दाबल्या, शटरने अर्धवट लोखंडी करकर केली आणि शांत बसलं. मागच्या ट्रॉलीने समोरील पिंजऱ्याला धडक दिली. एक मोठा बॉक्स फाटून प्लास्टिकच्या बाटल्या लोळल्या.

मुक्ताने इतकाच वेळ थांबण्याची मर्यादा ठेवली होती. ती सरळ पुढे गेली. “उठ.”

“तू आदेश देणार मला?” रमेशचा आवाज मोठा झाला.

मुक्ताने उत्तर दिलं नाही. तिने त्याच्या खुर्चीच्या पाठीला हात लावून ती एक फूट मागे ढकलली. दुसऱ्या हाताने कन्सोलच्या बाजूचा रीस्टार्ट स्विच उघडला. बोटांच्या टोकांनी तिने प्रथम अडकलेला बॅच बंद केला, नंतर शटर लॉकचा हिरवा बटन दाबला, मग खाली पडलेला हातातील स्कॅनर उचलून योग्य पॅलेटच्या क्यूआरवर नेला. “पूजा, बाहेर जाणारा कागद इथे. निलेश, बाटल्या बाजूला. काका, मागची ट्रॉली धरून ठेवा. कोणीही पुढची रेषा ओलांडू नका.”

ती आज्ञा देत होती, स्पष्टीकरण नाही.

स्कॅनरचा आवाज एकदा स्वच्छ वाजला. स्क्रीनवर बॅच उघडला. शटरने पूर्ण उचल घेतली. फोर्कलिफ्ट आतून सरकला. मुक्ता झटक्यात पहिली ट्रॉली ढकलून पिवळ्या रेषेबाहेर काढते, दुसऱ्या ट्रॉलीचा लॉक पायाने सोडते, तिसऱ्याला हात दाखवून “आता” म्हणते. दोन सेकंदांपूर्वी गोंधळलेले लोडर तिच्या हातांकडे पाहून हलू लागले. लेन जिवंत झाली.

रमेशचे “थांबा” कोरडे पडले. कारण आता प्रत्येक हालचाल दिसत होती—कोणत्या हाताने शटर उघडलं, कोणत्या आवाजावर फोर्कलिफ्ट पुढे आला, कोणाच्या इशाऱ्यावर ट्रॉली सुटली. शेखर-काकांनी पहिल्यांदाच उघडपणे रमेशकडे न बघता मुक्ताला विचारलं, “आता डावीकडचं आधी?” “हो. डावीकडचं, मग बाहेरचं सील.”

ही पहिली उघडी मान्यता होती, आणि ती खुर्चीवरून नाही, कामातून आली.

पंधरा मिनिटांत अडकलेला ढीग हलू लागला; पण पूर्ण विजय अजून नव्हता. कारण रिलीज हँडसेट अजून टेबलावर पडला होता, आणि अंतिम सुटण्याची परवानगी त्याशिवाय निघत नव्हती. रमेशने घामेजलेल्या तळहाताने तो पुन्हा झटकन उचलला. “सगळं माझ्या देखरेखीखालीच होईल,” तो ओरडला. “ती फक्त लेन चालवते. अंतिम सोड मी देईन.”

तेव्हाच लाल पट्टीचा माल आला—उच्च-मूल्य इलेक्ट्रॉनिक्सचा बंद पिंजरा, ज्यावर चुकीचा वेळ बसला तर संध्याकाळची डिस्पॅच गाडी चुकणार होती. सिक्युरिटीचा माणूस जवळ आला. ड्रायव्हरने रजिस्टरची पानं उलटताना कागदाचा कोरडा आवाज केला. निलेशचा प्रश्न हवेतच थांबला: “कोड कोण टाकणार?”

सगळ्यांचे डोळे मुक्ताकडे वळले. सवयीने. गरजेने. तरीही रमेश हँडसेट हातात घट्ट पकडून उभा राहिला. “मी सांगतो. कोणी तिच्याकडे बघू नका.”

त्याने चुकीचा लेन क्रमांक सांगितला.

सिक्युरिटी थबकला. पिंजरा चुकीच्या उताराकडे फिरू लागला. मुक्ता धावली, दोन्ही हातांनी पिंजऱ्याचा कोपरा पकडून त्याला परत सरळ केलं. चाके लोखंडावर किरकिरली. “थांब!” तिचा आवाज आता बेभरवशाचा नव्हता; तो कापणारा होता. “तो तिसऱ्या बेचा माल नाही. सात नंबर बाहेर. सील कोड आधी.”

रमेश अजूनही मध्येच उभा. “मी सांगतोय ना—”

“तू चुकीचा कोड देतोयस.” ती सरळ त्याच्यापुढे गेली. “आणि हा माल चुकला तर नुकसान माझ्या लेनवर लिहिणार नाहीस.”

तो हसण्याचा प्रयत्न करत म्हणाला, “लोकांसमोर नाटक करू नकोस.”

“लोकांसमोर तू मला बाजूला केलंस,” मुक्ता म्हणाली. “आता लोकांसमोर हात सोड.”

क्षणभर कुणी बोललं नाही; पण शांतता नव्हती. फोर्कलिफ्टचा इंजिनचा गुरगुर, पावसाचे थेंब, कागदाची चरचर, श्वास. सिक्युरिटीने रमेशकडे अनुमतीसाठी पाहिलं. रमेशने हँडसेट अधिक घट्ट धरला. तेवढ्यात स्क्रीनवर चेतावणी चमकली—डिस्पॅच वेळ मर्यादा. आणखी दोन मिनिटं.

मुक्ता पुढे झाली. यावेळी तिने हँडसेटकडे हात नाही नेला. आधी तिने कन्सोलवरचा चुकीचा लेन क्रमांक मिटवला. नंतर बाहेरच्या पिंजऱ्याला सरळ करून सील-टॅग स्वतःसमोर आणला. मग ती रमेशकडे वळली. त्याच्या हातातील हँडसेटवर तिची बोटं चढली. त्याने ओढून घेतला; पण त्याचा मनगट मागे वळला, पकड सैल झाली. हँडसेट त्यांच्या मधे एकदा धडधडला. पूजा दोन पावलं मागे सरकली. शेखर-काकांनी पहिल्यांदा उघड आवाजात म्हटलं, “सोडा तो. वेळ जातोय.”

ते एक वाक्य रमेशच्या चेहऱ्यावर थप्पड झालं. ज्येष्ठ माणूस कोणाला उद्देशून बोलतोय, हे सगळ्यांना दिसलं.

रमेशने अजून जोर लावला, पण तो हातात नियंत्रणासाठी लढत होता; मुक्ता कामासाठी. तिने अंग न वाया घालवता त्याचा अंगठा हँडसेटच्या ट्रिगरवरून बाजूला ढकलला, दुसऱ्या हाताने हँडसेटच्या मानेत पकड घेतली आणि एक झटका देऊन तो स्वतःकडे आणला. लगेच मागे हटली नाही. ती जागेवरच उभी राहिली, हँडसेट स्पष्टपणे तिच्या तळहातात दिसेल इतका उंच.

“सात नंबर बाहेर. सील तपासा. शटर पूर्ण उघडा. पिंजरा सरळ सोडा,” ती म्हणाली.

आदेशाला तात्काळ उत्तर मिळालं. सिक्युरिटीने टॅग तपासला. निलेशने शटर चढवलं. फोर्कलिफ्टचा काटा योग्य उंचीवर गेला. पिंजरा रेषा ओलांडून निसटला. डिस्पॅच लेनवरचा लाल दिवा हिरवा झाला.

रमेशने काहीतरी बोलायला तोंड उघडलं, पण त्याच क्षणी कन्सोलवर त्याचा आधीचा चुकीचा नोंदवलेला क्रम स्क्रीनवर चमकला—सगळ्यांसमोर. त्याने हात पुढे केला, “मला दे, मी—”

मुक्ताने नजरेनंही त्याला जागा दिली नाही. हँडसेट कमरेजवळ घट्ट ठेवून तिने पुढचा कोड स्वतः घातला. “पुढची ट्रॉली. रांग सरकवा,” एवढंच.

अस्सल अपमान तोच होता—तिला थांबवण्यासाठी उभारलेली त्याची उंची एका क्षणात कामाच्या वेगापेक्षा कमी पडली. ड्रायव्हरने सहीचा कागद थेट मुक्तासमोर धरला. पूजा चलनाची पुडी तिच्या डाव्या हाताजवळ सरकवून उभी राहिली. रमेश अजून तिथेच होता, पण बे त्याच्याभोवती न हलता तिच्या आदेशावर हलत होता. अधिकार कागदावर बदलायला वेळ लागतो; लेनवर तो एका क्षणात मालक ओळखतो.

उरलेले पॅलेट्स बाहेर गेले तेव्हा बेतली हवा थोडी मोकळी झाली, पण मुक्ता थांबली नाही. तिने कन्सोलची खुर्ची पुन्हा समोर खेचली, यावेळी स्वतः बसली. न बसण्याचा अपमान सकाळी झाला होता; बसण्याचा अर्थ संध्याकाळपर्यंत टिकणार होता. तिने रजिस्टर आपल्या बाजूला ओढलं, चुकीची नोंद काट मारून दुरुस्त केली, आणि रिलीज हँडसेट खुर्चीच्या उजव्या हातावर टेकवला. रमेशला उभं राहूनच मागे सरकावं लागलं, कारण तिच्या बसण्याने त्याच्यासाठी समोर जागाच उरली नव्हती.

बाहेरच्या काचेपलीकडून लिफ्टच्या स्टीलच्या दरवाजावरचे बोटांचे जुने डाग चमकले. मुक्ताच्या खिशातला फोन एकदा उजळला—आईचा संदेश. तिने स्क्रीन तळहातात झाकून फक्त एक शब्द पाठवला: “उशीर.” मग फोन उलटा ठेवला. घरचे काय विचार करतील, हा प्रश्न अजून होता; पण कोणाच्या अहवालावर तिचं नाव वाकडं जाणार, हा प्रश्न उरला नव्हता.

लोडिंग बेच्या बाजूच्या बॅकस्टेज क्रॉसलेनमध्ये ती दोन पावलं सरकली. पावसाचा गार वास अजून होता, भिंतीला टेकलेली रिकामी ट्रॉली हलक्या आवाजात थरथरत होती. रिलीज हँडसेट तिच्या पकडीत स्थिर होता. तिने रेडिओचं बटण एकदा दाबलं. “सात नंबर सुटला. पुढचं आत घ्या.” रेडिओने एक कोरडा क्लिक केला, किरकिरती स्थिरता दोन श्वासांएवढी थरथरली, आणि मग ती साफ झाली.