रांग माझ्यासाठीच फाटली

द्वारावरच्या लाल दोरीसमोर होस्टने हात आडवा करून मृणालला थांबवलं आणि तिच्या मागे उभी असलेली सानिका ताईची चुलत वहिनी सरळ आत सोडली. “थांबा जरा. फ्रंट लेन फक्त घरच्यांसाठी,” तो म्हणाला. आवाज एवढा मोठा नव्हता, पण आजूबाजूच्या आत्या, मावश्या, मोबाईल उंचावून उभे चुलतभाऊ, सगळ्यांच्या नजरा एकदम तिच्या मनगटावर अडकल्या. तिच्या हातात अजूनही खाली वळवून धरलेला फोन मंद उजेड देत होता; दुसऱ्या हातात तिने आणलेला छोटा गिफ्टबॉक्स आणि दुपारपासून न उघडलेला थंड डबा होता. ती या साखरपुड्याच्या फुलांच्या कमानीखाली पाहुणी नव्हती; गेल्या तीन महिन्यांपासून रुचिरच्या आईच्या आग्रहाने केटरर, निमंत्रण, वयोवृद्धांसाठी बसण्याची मांडणी—सगळं तीच सांभाळत होती. पण समोरच्या दोरीपलीकडचं स्थान आज अचानक तिला परकं ठरवण्यात आलं होतं.

मृणालने गिफ्टबॉक्स काउंटरच्या गर्द कडेला ठेवला. तिथे पावत्यांचा जुडगा, अर्धी वाळलेली जाईची माळ, आणि थंडावलेल्या चहाच्या कपाखाली उठलेलं वर्तुळ होतं. ती मागे सरकली नाही. “घरचे कोण, यादीत नाव पाहून ठरवता का चेहरा पाहून?” तिने शांतपणे विचारलं. प्रश्न होस्टकडे होता, पण तो सरळ सानिका ताईकडे गेला. सानिका ताईने साडीचा पदर खांद्यावर नीट करत ओठ वाकवले. “मृणाल, काम केलंस म्हणून सगळीकडे पुढे उभं राहायचं नसतं. नाते वेगळं, व्यवस्था वेगळी. तू तिकडच्या रांगेत जा.”

एकाच वेळी दोन आत्या जवळ सरकल्या. एकीने कुजबुज लपवण्याचाही प्रयत्न केला नाही. “अगं, नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असलं म्हणजे शिक्का बसतो का? मुलगा काही बोलला आहे का अजून?” दुसरीने मान डोलावली. समोरच्या हॉलमध्ये पहिल्या रांगेजवळचा aisle दिव्यांनी उजळला होता; तिथे बसलेल्यांनाच स्टेजवरच्या देवापुढच्या छोट्या ओवाळणीच्या ताटाला हात लावू देणार होते. दारात थांबवणं पुरेसं नव्हतं; मृणालला मागच्या रांगेत ढकललं तर तिचं स्थान सगळ्या नात्यात मोजलं जाणार होतं.

मृणालला रुचिर दिसला नाही. तो आत स्टेजमागे असणार, असा अंदाज बांधून सानिका ताई अजून मोकळी झाली. “ही आमच्याकडे मदतीला होती, बस्स. सेवा क्षेत्रातली मुलगी आहे, हुशार आहे, म्हणून काम दिलं. त्याचा अर्थ घरच्या मंडळीत नाव येत नाही.” शेवटचं वाक्य तिने जरा उंच आवाजात म्हटलं, जेणेकरून जवळच्या काकूंनाही स्पष्ट ऐकू जावं. होस्टने तत्परतेने दोरी अजून घट्ट पकडली. मागून आलेल्या दोन कॉलेजला जाणाऱ्या मुलींना तो हसून म्हणाला, “या, या, आत्या बोलावतेत,” आणि मृणालसमोरून त्यांना पुढे सोडलं. उघड अपमानाला आता पद्धतीची सही मिळाली होती.

मृणालने फोनचा उजेड बंद केला. “ठीक आहे,” ती म्हणाली, आणि सर्वांना वाटलं ती मागे वळेल. पण ती वळली काउंटरकडे. तिने त्या पावत्यांच्या जुडग्याखालून गेस्ट-लेनची छापील यादी काढली आणि अंगठ्याने सरळ केली. “ही मीच छापून दिली होती. कोणत्या लेनमध्ये ज्येष्ठ, कोणत्या लेनमध्ये कुटुंब, कोणत्या लेनमध्ये आमंत्रित जोडपी. बदल झाला असेल तर नवीन यादी कुणी आणली?” तिचा आवाज अजूनही थंड होता. होस्टच्या बोटांची पकड सैल झाली; कारण बदललेली यादी नव्हतीच. सानिका ताईने लगेच हल्ला बदलला. “यादीत काम करणाऱ्यांची नावंही ठेवतात. त्याचा अर्थ बसण्याचा हक्क होत नाही.”

मागच्या बाजूला कुणीतरी “रुचिर कुठे आहे?” असं विचारलं आणि लगेचच aisle कडे एक हलचल झाली. स्टेजपाशी उभा असलेला समारंभ व्यवस्थापक घाईने पुढे आला. होस्टच्या कानात कोणीतरी काहीतरी कुजबुजलं. मग अनपेक्षितपणे त्याने दोरी सोडून सरळ उभं राहून म्हटलं, “मृणालताई… एक मिनिट, कृपया इथून या.” ‘ताई’ हा शब्द हवेतच कडक झाला. क्षणभर आधी ज्याच्यासाठी ती नाव नसलेली अडथळा होती, त्याच्याच आवाजात अचानक आदर उतरला होता. तो स्वतः बाजूला झाला, आणि aisle च्या कडेला उभा राहून तिला आत येण्यासाठी हात दाखवू लागला.

सानिका ताईने भुवया उंचावल्या. “कशासाठी?” तिच्या आवाजातला हुकूम तुटला होता, पण सवयीनं अजून टोक होतं. होस्टने तिच्याकडे न पाहताच उत्तर दिलं, “रुचिरसरांनी सांगितलं आहे. मृणालताईला फ्रंट लेनमध्ये आणा.” ‘सर’ आणि ‘ताई’ या दोन संबोधनांनी दाराजवळच्या सगळ्या नजरा एकदम बाजू बदलल्या. दोन मिनिटांपूर्वी जी दोरी तिच्या छातीसमोर अडथळा होती, तीच आता तिच्या पुढच्या वाटेचा तुकडा बनत होती. मृणाल हलली नाही; तिने फक्त सानिका ताईकडे पाहिलं. सानिका ताईला पहिल्यांदाच होस्टच्या मागे जायची जागा शोधावी लागली.

रुचिर स्वतः aisle च्या टोकाशी दिसला तेव्हा गोंधळाला शब्द मिळाले. क्रीम कुर्त्यावर हलका गुलाल लागला होता; बहुतेक कुणाच्या ओवाळणीचा रंग. त्याने हसून प्रसंग पुसला नाही. सरळ, सगळ्यांना ऐकू जाईल इतक्या आवाजात तो म्हणाला, “थांबा. फ्रंट लेन कोणासाठी धरायची, हे मी एकदाच सांगतो. मृणालसाठी. ती बाहेर थांबवली असेल तर चुकीचं झालं.” स्टेजपाशी उभ्या त्याच्या आईचा चेहरा कडक झाला, पण तो थांबला नाही. “ही माझ्यासाठी आलेली पाहुणी नाही. माझ्या घरच्यांना माहिती असलेलं नातं आहे. लग्न ठरवायचं असेल तर हिच्याशी. त्यामुळे जागा, ओवाळणी, आणि प्रवेश—पहिलं स्थान हिचं.”

वातावरणाचे शब्द नको होते; बदल डोळ्यांनी दिसत होता. एक काका, जो आत्तापर्यंत सानिका ताईच्या कानाशी उभा होता, लगेच अर्धं पाऊल मागे गेला. समोरच्या पहिल्या रांगेतल्या दोन मुलींनी आपल्या पर्स उचलून मांडीवर घेतल्या, जणू जागा लगेच बदलावी लागेल हे त्यांना कळलं. सानिका ताईचा चेहरा एका क्षणात फिकट आणि मग चिडून लाल झाला. “असं लोकांसमोर?” ती रुचिरला फुत्कारली. “घरात बोलायचं होतं.” रुचिरची नजर तिच्यावर थांबलीही नाही. “घरात सांगितलं होतं. लोकांसमोर थांबवणं कुणी निवडलं, तेही सगळ्यांनी पाहिलं.”

आता दाराजवळची दोरी, गेस्ट यादी, पहिल्या रांगेतली जागा—सगळं जिवंत झालं होतं. समारंभ व्यवस्थापकाने हवालदिल होऊन पुढची जागा साफ करायला सुरुवात केली, पण मृणालने त्याच्याकडून काही घेतलं नाही. ती स्वतः काउंटरकडे गेली. छापील यादी पुन्हा हातात घेतली. लाल खोडरबराच्या रेघांनी कुणीतरी केलेली अनधिकृत खूण तिने अंगठ्याने चोळून पुसली. मग शांतपणे पहिल्या लेनसमोर ठेवलेली लहान पाटी उचलली—‘जवळचे कुटुंब’—आणि aisle च्या अगदी टोकाला, स्वतःच्या उभ्या राहण्याच्या जागेजवळ आणून ठेवली. दृश्य इतकं साधं होतं की त्यातच दणका होता. स्थान हललं, म्हणजे वाचला जाणारा दर्जा हलला.

सानिका ताईने लगेच शेवटचा बचाव केला. ती पुढे सरसावून होस्टला म्हणाली, “दोरी तशीच ठेव. आधी वधूपक्षाची मंडळी.” तिचा आवाज उंच गेला, पण हात हवेतच राहिले; कारण मृणालने त्या आधीच दोरीचा पितळी हुक आपल्या बाजूने काढून घेतला होता. दोरीचा टोक तिच्या तळहातात आला. दार, aisle, पहिली रांग—सगळ्यांच्या मध्ये जी रेषा होती, तिचा मालकपणा एका क्षणात बदलला.

रुचिर थेट तिच्यापाशी आला आणि सार्वजनिकरीत्या थांबला. आग्रह, समजावणं, लाडिकपणा—काही नाही. फक्त स्पष्ट शब्द. “मृणाल, पहिलं स्थान तू ठरव.” एवढ्यावर हॉलमधली हालचाल अडकली. वृद्ध काकूने ओवाळणीचं ताट हवेतच थांबवलं. होस्टने मान खाली घातली. सानिका ताईचं तोंड उघडंच राहिलं; कारण आता निर्णयाचा मालक तो नव्हता, ती नव्हती—मृणाल होती. मागे थंड झालेल्या चहाच्या कपाभोवतीचं वर्तुळ काउंटरवर अजून दिसत होतं, आणि त्या क्षणापेक्षा जास्त थंड कोणाचीच छाती नव्हती.

मृणालने रुचिरकडे पाहिलं, मग सानिका ताईकडे. “जे लोक मला बाहेरची म्हणत होते,” ती स्पष्ट म्हणाली, “ते माझ्या मागे उभे राहतील.” तिने पहिल्या रांगेतल्या दोन जागांकडे हात दाखवला. “आत्या इथे. काका इथे. ज्येष्ठ आधी.” मग सानिका ताईकडे न बघताच होस्टला आदेश दिला, “ही दोरी माझ्या उजव्या बाजूला बांधा. रांग इथून सुरू होईल.” होस्ट धावत आला. पण तिनेच त्याच्या हातातून पितळी हुक घेतला, aisle च्या पुढच्या स्टँडला स्वतः बसवला, आणि मागचा स्टँड अर्धा फूट बाहेर सरकवला. त्यामुळे उघडलेली फट सरळ तिच्यासमोर रुंद झाली; सानिका ताई आणि तिच्या मागचे लोक नव्या रेषेपलीकडे अडकले.

तो फक्त प्रवेश नव्हता; ती शिक्षा होती. सानिका ताईने बाजूने शिरण्याचा प्रयत्न केला, पण तिच्याच मांडलेल्या लेनमुळे तिला आता मागे वळून दुसऱ्या अरुंद रांगेत जावं लागणार होतं. दोन काकूंनी आपोआप मृणालने दाखवलेल्या जागा घेतल्या. समारंभ व्यवस्थापकाने पाटी नव्या ठिकाणी सरकवून उभी केली. सानिका ताईने पुन्हा आवाज चढवायचा प्रयत्न केला, “मृणाल, इतकं करू नकोस—” मृणालने तिला पहिल्यांदाच थेट तोडलं. “मी काही नवीन करत नाहीये. तुम्ही चुकून हलवलेली रांग फक्त परत लावत आहे.”

रुचिर जवळच उभा होता, पण तिने त्याचा हात धरला नाही. आधी तिने ओवाळणीचं ताट पुढे घेतलेल्या आत्याला मान दिली, मग स्वतः aisle च्या अग्रभागी उभी राहिली. तिच्या उजवीकडची दोरी आता संरक्षणासारखी नव्हती; ती हुकुमासारखी होती. काउंटरवरचा तिचा थंड डबा तसाच पडला होता, जणू येताना तिच्यासाठी वेळच नव्हता; पण आता वेळ थांबलेला सगळ्यांसाठी होता. “रुचिर,” ती न वळता म्हणाली, “तू माझ्या मागे ये.”

ती पुढे पाऊल टाकताच तिने स्वतःच्या हाताने दोरी बाजूला झटकली. queue head जवळ लाल दोरीचा वक्र मोठा होऊन बाहेर फेकला गेला, आणि ती रुंद फट तिच्यासमोर उघडी राहिली.