माझ्यासाठी खोदलेलंच खड्डं

“मृणाल, तिथेच थांब,” किरण वहिनीने जिन्याच्या लँडिंगवर हात आडवा करून आदेश दिला, आणि तिच्या बोटांखालील कडक कागदाची यादी टणक आवाज करत हलली. वरच्या मजल्यावर साखरपुड्याच्या हॉलकडे जाणारे पाहुणे एकेक करून तिच्या नजरेखालून जात होते—काकू, मामा, फुलांच्या टोपल्या घेऊन आलेले मुलगे, छायाचित्रकार—काहींना ती मान हलवून पुढे सोडत होती, काहींना “थांबा, नाव?” म्हणत रोखत होती. पण मृणालला मात्र तिने मध्येच अडकवून ठेवले होते. गळ्यातलं जुनं, चुरगळलेलं ओळखपत्र दोरीला घास लागून पातळ झालेलं; एका हातात पाहुण्यांसाठीचे नारळ-पाकिटं; दुसऱ्या हातात हॉलच्या किल्ल्या, ज्या तिने पहाटेच परत द्यायच्या होत्या, पण अजून तिच्याच मुठीत होत्या.

“वहिनी, वरच्या स्टेजवाल्यांना माईकचा रिसीव्हर हवा आहे,” मृणालने शांतपणे सांगितलं.

“सगळ्यांना काही ना काही हवं असतं,” किरण वहिनीचा आवाज गोड होता, पण त्यात लोखंड होतं. “आज तू आधी माझ्या यादीतून जाशील. नातेवाईक वेगळे, कामवालं वेगळं. लक्षात ठेव.”

ती शेवटची ओळ मुद्दाम मोठ्याने बोलली. खाली पहिल्या मजल्यावरून मामा वर येत होते. वरून निखिलची आत्या उतरत होती. दोघांनी ऐकलं. मृणालने काही उत्तर दिलं नाही. तिच्या गालाचा स्नायू फक्त एकदा हलला.

मुंबईतल्या या भाड्याच्या हॉलचा जिना अरुंद होता; मध्ये लँडिंग, बाजूला सुरक्षा-डेस्क, त्यावर प्लास्टिकचा टेबलक्लॉथ आणि त्यावर किरण वहिनीची यादी. मृणाल मागच्या तीन वर्षांपासून सेवा क्षेत्रात कार्यक्रम व्यवस्थापनाच्या छोट्या कामांत धावत होती. लग्न, मुंज, साखरपुडे—कुठे सजावट, कुठे पाहुण्यांची बसवणूक, कुठे पुरवठादारांना धरून ठेवणं. या घरात मात्र ती कामगारही होती आणि आपलीही होती. निखिलशी तिचं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं; अजून बोलणी बाकी, पण घरात सगळ्यांना ठाऊक. म्हणूनच हा अडथळा जास्त दुखत होता. घरच्यांसमोर तिला “कामवालं” करून उभं करणं ही चूक नव्हती, ती युक्ती होती.

किरण वहिनीने यादीवर निळ्या पेनाने टिकमार्क करत विचारलं, “तुझं नाव कुठे आहे वरच्या ‘फॅमिली’ यादीत? दाखव.”

“मी पाहुणी म्हणून नाही आले. पहाटेपासून मीच सेटअप सांभाळतेय,” मृणाल म्हणाली.

“मग तेच. कामवाल्यांच्या स्तंभात स्वाक्षरी कर.” वहिनीने खाली लाल रेघेने आखलेला भाग पुढे ढकलला. वर “कुटुंब” आणि खाली “पुरवठा/सेवा” अशी दोन स्तंभं होती. मृणालचं नाव खालच्या स्तंभात आधीच लिहिलेलं होतं. बाजूला लहान अक्षरात—“स्टेज प्रवेश नाही.”

मामांनी पायरीवर थांबून पाहिलं. “अगं, मृणाल तर आपलीच—”

“मामा, व्यवस्था मी बघतेय,” किरण वहिनीने त्यांना मधेच थांबवलं. “नंतर गोंधळ झाला तर म्हणता, कुणालाही वर सोडलं. नियम म्हणजे नियम.”

पहिला छोटा धक्का तिथेच परतला. निखिलची आत्या, हातात काचेची मिठाईची डबी घेऊन, यादीत नाव न दाखवता वर निघाली, आणि वहिनी तिला थांबवणार इतक्यात डबीचा तळ घसरला. मृणालने नारळाची पिशवी खाली टाकून एक झेप घेत डबी पकडली. काच आदळायच्या आधी थांबली; मिठाई वाचली. आत्याने हबकून मृणालकडे पाहिलं. किरण वहिनीचा पुढे केलेला हात हवेतच राहिला. दोन पायऱ्या वर उभा असलेला छायाचित्रकार पुटपुटला, “अगदी जवळ होतं.”

मृणालने डबी परत दिली. “जा आत्या, उशीर होतोय.”

किरण वहिनीने ओठ आवळले. “हिरोगिरी नको. स्वाक्षरी.”

मृणालने पेन घेतलं, पण स्वाक्षरीच्या आधी यादी नीट पाहिली. वरच्या स्तंभात निखिलच्या मामेबहिणीचं नाव तीनदा होतं; खाली पुरवठादारांच्या नावांसमोर काहींना ‘ठीक’, काहींना ‘थांबवावं’ अशी टिपण. तिच्या नावासमोर लाल गोल. ती शब्द न बोलता स्वाक्षरी करून पेन ठेवून वर जाऊ लागली, तर वहिनीने किल्ल्या झटक्यात खेचून घेतल्या.

“या माझ्याकडे. तुला गरज असेल तर माझ्याकडून माग.”

लँडिंगवर उभ्या असलेल्या सुरक्षा-डेस्कवाल्या शेखरने मान खाली घातली. किल्ल्यांचा आवाज प्लास्टिकच्या टेबलावर आदळून थंड पडला. मृणालने फक्त एवढंच म्हणलं, “ठीक.”

वरच्या हॉलमध्ये दिवे लागलेले, पण हवा ताणलेली. स्टेजची फुलं एकीकडे वाकली होती; पुरवठादार पैसे मागत होते; निखिलचा फोन सतत व्हायब्रेट होत होता. “तू खाली अडकली होतीस?” त्याने हळूच विचारलं.

“तुझ्या वहिनीची यादी आहे,” मृणालने खुर्च्यांच्या रांगा सरळ करत उत्तर दिलं. “मला स्टेज प्रवेश नाही म्हणे.”

निखिलचा जबडा घट्ट बसला. “मी बोलतो.”

“आत्ता नको.” मृणालने त्याला रोखलं. “तू वर राहा. तुझा कार्यक्रम आहे. मला काम करू दे.”

तो थांबला. तोच खालीहून किरण वहिनीचा आवाज आला—“मृणाल! केटररचा गोडधोड कमी आहे. खाली ये. आणि ऐक, उशीर झाला तर माझ्या यादीत तसं जाईल.”

ब्लेम, धावपळ, आणि वेळेचा धोका—सगळं तिच्या अंगावर ढकलण्यात वहिनीला हातखंडा होता. खाली उतरताना लिफ्टसमोरच्या स्टीलच्या पॅनलवर जुने पुसट बोटांचे डाग दिसले; त्यात स्वतःचा चेहरा क्षणभर मोडका दिसला. ती थांबली नाही.

खाली आल्यावर वहिनीने तिला तीन वेगवेगळे हुकूम दिले—गोडधोड मोज, वरच्या काकूंना पाणी पोचव, आणि फोटोग्राफरच्या मुलाला बाजूच्या गल्लीतून एक्स्टेन्शन बोर्ड आणून दे. प्रत्येक वेळी यादीवर टिकमार्क. प्रत्येक वेळी मोठ्याने. “बघा, मी काम वाटून देतेय. नंतर कोणी म्हणू नये, कोणी केलं नाही.” नातेवाईकांच्या समोर हे वाटप होत असल्याने आदेश नव्हते, पद दाखवणं होतं.

तिसऱ्या फेरीनंतर खरा अडथळा उलटा लागला. वरून साखरपुड्यासाठी वधूपक्षाचे दोन वयोवृद्ध काका उतरत होते; खाली केटररचे चार माणसं स्टीलच्या डिशा घेऊन चढत होती. लँडिंगवर मध्ये टेबल, बाजूला किरण वहिनी, आणि तिच्या पाठीमागे किल्ल्यांचा गठ्ठा. “थांबा थांबा!” ती ओरडली, आणि मृणालला समोर थांबवत डावीकडची वाट बंद केली. “आधी माझ्या परवानगीशिवाय कोणी वर नाही.”

तेवढ्यात वरून एका काकांचा तोल डळमळला. डिशा घेऊन चढणाऱ्यांना थांबायला जागाच नव्हती. मृणालने एक पाऊल मागे न जाता टेबलाला खांदा दिला, ते सरकवलं, आणि शेखरला चटकन म्हणाली, “उजवीकडचा रस्ता उघड.” शेखरने क्षणाचाही विचार न करता बाजूची दोरी काढली. डिशा घेऊन आलेले माणसं उजवीकडून वर निघाली. काका डावीकडे खाली उतरले. मध्यभागी मात्र किरण वहिनीच अडकली—टेबल तिच्या साडीच्या पदराला अडकलं, डिशांच्या उष्ण वाफेत ती एक पायरीवर खिळली. क्षणभर सगळा जिना तिच्याभोवती वाहू लागला, आणि मृणाल स्थिर उभी राहून फक्त हालचालीला दिशा देत राहिली.

किरण वहिनीचा चेहरा बदलला. आसपासचे दोन पुरवठादार तिच्याकडे न पाहता पुढे गेले. मामा पायरीवर उभे राहून म्हणाले, “मृणाल, नीट सांभाळलं गं.”

तो क्षण छोटा होता, पण स्पष्ट होता. जो रस्ता तिला अडकवण्यासाठी वापरला गेला होता, त्याच रस्त्याने वहिनीला मध्ये अडकवून तिच्याशिवाय काम पुढे गेलं.

याच अपमानाने किरण वहिनी अधिक धारदार झाली. थोड्याच वेळात तिने सुरक्षा-डेस्कवर यादी पुन्हा पसरली, लाल पेन काढलं, आणि आवाज मुद्दाम उंचावला. “आता अंतिम नोंद. वर स्टेजवर अंगठीच्या वेळी फक्त यादीतली कुटुंबीय मंडळी. बाकी कुणी नाही. विशेषतः—” ती थांबली, नावावर टिचकी मारली, “मृणाल. हिला स्टेजजवळ जाऊ देऊ नका. हिने काम पूर्ण झाल्यावर खालीच थांबायचं.”

शेखरने मान वर केली. “पण मॅडम, रिसेप्शन ट्रे—”

“माझी सही आहे.” तिने यादीकडे बोट दाखवलं. खालच्या बाजूला आधीच्या नोंदीखाली तिने नवी ओळ लिहिली—“स्टेज वर्ज्य. कुटुंबीय प्रवेश नको.” आणि मोठी सही केली.

हीच ती पायरी जास्त झाली.

वरून निखिल खाली येत होता. त्याच्या मागे त्याची आई. दोघांनी शेवटची ओळ ऐकली. आईच्या चेहऱ्यावरचा गोंधळ लपला नाही. “काय लिहिलंस तू?” ती म्हणाली.

किरण वहिनी लगेच वळली. “काकू, कार्यक्रमाच्या शिस्तीसाठी—”

मृणाल पुढे आली. ती अजूनही ओरडली नाही. तिने शेखरकडे हात पुढे केला. “यादी.”

किरण वहिनीने लगेच कागद दुमडण्याचा प्रयत्न केला. मृणालने तिच्या हातावर हात ठेवला नाही; तिने फक्त दुसऱ्या बाजूने कागदाचा कोपरा पकडून सरळ केला. निळ्या, काळ्या, लाल खुणांनी भरलेली यादी उघडी पडली. वर “कुटुंब” स्तंभात काही नावांना दुरुस्त्या, खालच्या “पुरवठा/सेवा”मध्ये वेगवेगळे हुकूम. तिच्या नावासमोर आधीचा लाल गोल, मग ‘स्टेज प्रवेश नाही’, आणि आत्ताच लिहिलेली नवी ओळ—“कुटुंबीय प्रवेश नको.”

मृणालने कागद उचलून निखिलच्या आईसमोर धरला नाही; तो सुरक्षा-डेस्कवरच सपाट ठेवला. सगळ्यांना वाचता येईल इतपत. मग शांत स्वरात म्हणाली, “वहिनी, तुमच्या यादीप्रमाणे दोन वेगळ्या अटी आहेत. खाली मी सेवा क्षेत्रात काम करते म्हणून माझं नाव इथे टाकलं. ठीक. पण इथेच तुम्ही आत्ता ‘कुटुंबीय प्रवेश नको’ लिहिलं. म्हणजे मी कामासाठी वर जाऊ नये आणि घरची म्हणूनही वर जाऊ नये. मग अंगठीच्या ट्रेवर नाव कुणाचं आहे?”

तिने दुसऱ्या कागदाचा छोटा तुकडा बाहेर काढला—स्टेज व्यवस्थेची सकाळची नोंद. त्यावर किरण वहिनीच्या स्वतःच्या अक्षरात—“अंगठी ट्रे: मृणाल.” त्याखाली वेळ.

शेखरने नकळत पुढे झुकून पाहिलं. निखिलची आई एक पायरी खाली उतरली. निखिलचा फोन हातातच थांबला.

किरण वहिनीने चिडून म्हटलं, “त्या वेळी गरज होती. आता बदललं.”

“मग बदला पूर्ण करा.” मृणालचा आवाज अजूनही सपाटच. “या यादीत जिथे ‘मृणाल—अंगठी ट्रे’ काम दिलं आहे, तिथे काट मारून दुसरं नाव लिहा. किंवा ‘कुटुंबीय प्रवेश नको’ काढा. दोन्ही ठेवणार असाल, तर कार्यक्रम तुमच्या सहीनेच थांबेल. कारण ट्रे खाली आहे, अंगठी वर आहे, आणि तुमच्या लाल रेघेनुसार मी मध्येच थांबते.”

शब्दांपेक्षा भौतिक स्थिती जास्त भेदक होती. ट्रे खरोखर खाली डेस्कच्या मागे ठेवलेला होता. वरून शहनाईचा ट्रॅक सुरू झाला. वेळ निघत होती. जिना पुन्हा भरू लागला. दोन काकू पायऱ्यांवर थांबल्या. छायाचित्रकारचा मुलगा तारा हातात घेऊन अडकला. आणि किरण वहिनी, जिन्याच्या मधल्या लँडिंगवर, स्वतःच्या सहीने बंद केलेल्या रस्त्याच्या मध्ये उभी राहिली.

तिने संतापाने पेन उचललं. “दे इकडे.” कागद स्वतःकडे ओढून तिने नवी खुण करायचा प्रयत्न केला—मृणालचं नाव खालच्या स्तंभातून काटून टाकण्यासाठी. पण मग वरच्या नोंदीतलं “अंगठी ट्रे” उघड दिसू लागलं. खाली काट मारली तर वर काम रद्द. वर ठेवलं तर खालील बंदी खोटी. तिच्या हातातला पेन हवेत थरथरला.

मृणालने तिला वेळ दिला नाही. “शेखर,” ती म्हणाली, “यादीत ज्याच्यावर सही आहे त्यानेच ट्रे नेला पाहिजे, नाही का? नाहीतर नंतर हरवलं तर जबाबदारी कोणाची?”

शेखरने या वेळी थेट वहिनीकडे पाहिलं. तो छोटा माणूस होता, पण डेस्कची जबाबदारी त्याची. “हो, मॅडम. सहीप्रमाणेच.”

निखिलची आई आणखी एक पायरी खाली आली. “किरण, साखरपुडा थांबवणार आहेस का?”

किरण वहिनीने एक झपाट्याने निर्णय घेतला—जुनी ओळ झाकून नव्या टिकमार्कने निभावून नेण्याचा. तिने लाल पेनाने “कुटुंबीय प्रवेश नको” च्या शेजारी छोटेसे वर्तुळ काढत काहीतरी खरडायचा प्रयत्न केला. मृणालने ताबडतोब निळं पेन उचललं आणि त्या खरडलेल्या शब्दाखाली स्पष्ट, ठाम टिकमार्क फिरवून दुसरी नोंद केली—“अंगठी ट्रे जबाबदारी: मृणाल, पूर्वसहीप्रमाणे.” खाली तारीख. वेळ. आणि शेखरकडून घेतलेलं लहानसं डेस्क-मोहर दाबलं.

ते इतकं सरळ होतं की कोणी थांबवू शकलं नाही. वहीणीची लाल बंदी निळ्या स्पष्ट नोंदीखाली वाचायलाच विस्कटली. कोणती आज्ञा शेवटची, कोणती बरोबर, कोणाची जबाबदारी—सगळं तिच्या जुन्या कमांडच्या विरुद्ध फिरलं. आणि कारण हे सगळं तिच्याच यादीवर होतं, ती “मी सांगितलं नव्हतं” असं म्हणण्याची जागाच उरली नाही.

मृणालने ट्रे उचलला. मग किरण वहिनीच्या हातातून किल्ल्यांचा गठ्ठा अलगद घेतला, त्यातील स्टेजरूमची किल्ली वेगळी काढली, उरलेला गठ्ठा परत सुरक्षा-डेस्कवर ठेवला. “ज्याचं काम त्याच्याकडे,” ती म्हणाली. “माझ्यावर दोन्ही बंदी ठेवायची असेल, तर पुढच्या वेळेला आधी ठरवा—मी घरची की फक्त धावपळीची.”

ती वळली, ट्रे स्थिर धरून पायऱ्या चढली, आणि लोक आपोआप बाजूला सरकले.

लँडिंगलगतच्या चेकलिस्ट-डेस्कवर यादी सपाट पडली होती. लाल रेघांमधून निळी नोंद सरळ गेलेली; जुनी बंदी खरडल्यासारखी दिसत होती. मृणालच्या हाताने वळवलेले टिकमार्क कागदावर दिशा बदलून बसले होते, आणि त्या वळलेल्या खुणांखाली किरण वहिनीची सही आता आज्ञा नव्हे, अडकलेला मागचा आवाज वाटत होती.