ज्या लाईनवर त्यांचा पैसा होता, तीच फिरली

समीरने लाल प्लास्टिकचा मार्ग-टोकन बोर्डावरून उपटून आपल्या खिशात टाकला आणि मुक्ताच्या हातातला झिजलेला दोरखंडाचा पास झटक्यात खाली पाडला. “आजपासून तुझी लाईन बंद,” तो डिस्पॅचच्या अरुंद गल्लीत मोठ्याने म्हणाला. मागे तीन टेम्पो उभे, एक पिकअप अर्धा भरलेला, हमालांची मान वर, ड्रायव्हरांच्या चेहऱ्यावर घाई. मुंबईच्या पूर्व उपनगरातल्या त्या वितरण यार्डात सकाळचा पहिला फेराच पैशाचा असायचा. जो फेरा चुकला, त्याचा दिवस निम्मा मेला.

मुक्ताचा पास जमिनीवर पडून तेलकट धुळीत लोळला. तिच्या गळ्यातल्या जुन्या लॅनयार्डचा कडा चुरगळलेला होता; तोच ती गेली सहा वर्षे वापरत होती. काउंटरच्या कडेला थंड झालेला डब्बा, दोन पावत्या, आणि मागच्या रात्री उशिरा परत आलेली चावी पडली होती. समीरने त्या चावीवर बोट ठेवून हसत म्हटलं, “वेळेवर परत द्यायची सवय नाही, अधिकार हवा मोठा. आणि हो—घरच्यांना सांगून ठेव, इथं नाते सांगून काम मिळत नाही.”

ती एक अर्धा श्वासभर थांबली. “तो मार्ग माझ्या शिफ्टचा आहे.”

“होता,” समीर म्हणाला. “आता शेखर पाटीलच्या सहीशिवाय तुझं काही हलणार नाही. आणि सही कोण आणणार? तू?” त्याने मागच्या ड्रायव्हरकडे वळून हुकूम फेकला, “बाय-लेन क्रमांक दोन उघडा. मुक्ताची मालवाहतूक थांबवा.”

दोन हमालांनी जरा कचरत पाय मागे घेतले. एक जण अजूनही मुक्तेकडे बघत उभा. पण समीरने हात दाखवताच लोखंडी ट्रॉली वळली. पहिल्या फेरीचे पंधरा क्रेट तिथेच पडून राहिले. तेवढ्यात गणेश काका, खात्याच्या खिडकीकडून येत, थबकले. केस पांढरे, कपाळावर घाम, पण नजरेत जुनी ओळख. त्यांना माहीत होतं—मुक्ता आणि समीरचं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं कधीतरी लग्नापर्यंत जाईल असं बोललं गेलं होतं. आणि आज तोच समीर गर्दीत तिचा रस्ता बंद करत होता.

मुक्ताने वाकून पास उचलला, धूळ झटकली, आणि बोर्डावरची रिकामी खिळी पाहिली. “मार्ग-टोकन कुणी हलवू शकतं, माहिती आहे तुला.”

समीर जवळ आला. आवाज खाली, पण ऐकू जाईल इतका. “माहिती आहे. म्हणून हलवलं. तुझे वडील गेले तेव्हा दोन महिने मी तुझ्या आईला थांबवलं, देणी पुढे ढकलली, लोकांना सांभाळलं. विसरू नकोस. उपकाराचं वजन असतं. आता इथली लाईन माझ्या म्हणण्यानं चालते.”

तेवढ्यात मागच्या पिकअपचा ड्रायव्हर भडकला. “साहेब, अकरा वाजताच्या डिलिव्हरीला उशीर होतोय. माल बसलाय.” दुसऱ्या बाजूला एक हमाल उघड्या टपावर बसलेलं क्रेट परत खाली उतरवत होता. थेट नुकसान दिसत होतं: माल थांबलेला, गाडी रोखलेली, पैसे अडकलेले. गणेश काकांनी समीरकडे पाहिलं; समीरने मुद्दाम मोठ्याने म्हटलं, “ज्यांना घरच्या ओळखीवर वाटतं की कुठेही घुसता येतं, त्यांना एकदा रांग दाखवावीच लागते.”

गणेश काकांच्या चेहऱ्यावरचे स्नायू आवळले. हा केवळ कामाचा वाद नव्हता; घरातल्या टेबलावर नेला जाणारा अपमान होता. मुक्ताने त्यांच्याकडे पाहिलं नाही. तिने खिशातून फोन काढला, एका जतन केलेल्या क्रमांकावर बोट ठेवलं, आणि चालतच लोखंडी खांबाजवळ जाऊन उभी राहिली. समीर हसला. “वर कोणालाही लाव. उत्तर तेच येईल.”

फोन लागला. मुक्ताचा आवाज सपाट होता. “रेवा, मला मालक-नोंद वहीतला आजचा मार्ग-वाटप क्रमांक हवा. हो. आत्ता. आणि शेखर सरांना जोड.”

समीरने उडवून दिल्यासारखं हात हलवला, पण त्या क्षणी पहिला लहानसा तडा पडला. रेवा, जी मागच्या कार्यालयात नोंदी पाहायची, ती उगाच कोणासाठी फोन जोडत नसे. मुक्ताने परत बोर्डाकडे जाऊन लाल टोकन नसलेल्या खिळीवर बोट ठेवलं. “हा फेरामार्ग क्रमांक सात. भाडेपट्टीचे कागद अजून सावंत ट्रान्सलिंकच्या नावावर आहेत. तात्पुरती देखरेख वेगळी, मालकी वेगळी.”

“कागद?” समीरने हसून गर्दीकडे पाहिलं. “इथे कागदाने क्रेट चढत नाहीत.”

“चढतात,” गणेश काका कोरड्या आवाजात म्हणाले. “जेव्हा रोखपेटी कोणाला द्यायची ते ठरतं.”

क्षणभर हवेत बदल जाणवला. समीरने त्यांच्याकडे वळून भुवया उंचावल्या. “काका, तुम्ही मध्ये पडू नका. जुनी देणी मी पाहिलीत, तुम्ही नाही.”

गणेश काकांनी प्रत्युत्तर दिलं नाही. पण काउंटरकडची चावी त्यांनी उचलून मुठीत धरली. हमालांचा घोळका अजून हलला नव्हता. एक क्रेट खाली, एक ड्रायव्हर रागाने हॉर्न वाजवायच्या बेतात, आणि समीरचा आवाज जितका मोठा होत होता, तितकी त्याची घाई उघड होत होती.

शेखर पाटीलचा फोन समीरच्या अपेक्षेपेक्षा आधी आला—पण समीरकडे नाही. रेवाने डिस्पॅच बेच्या वरच्या स्पीकरला जोडलेला अंतर्गत कॉल उघडला, आणि किरकिरत्या आवाजात तिचं नाव ऐकू आलं. “मुक्ता सावंत कुठे आहे? मार्ग सात तात्पुरता रोखलेला कोणी?”

समीरने हात पुढे केला. “मला द्या.”

मुक्ताने फोन कानाला लावला नाही; स्पीकरकडचं सगळ्यांना ऐकू येत होतं. शेखरचा आवाज कठोर झाला. “मार्ग सातची मालकी-नोंद आज सकाळी पडताळली. सावंत नाव काढलेलं नाही. समीरकडे फक्त तात्पुरता फेरनियंत्रण अधिकार आहे, तोही मालक-प्रतिनिधी उपस्थित नसताना. मुक्ता तिथे असेल तर टोकन तिच्याकडे परत जाईल. रेवा, नोंद बदला. गणेश काका, रोखखिडकी त्या फेरासाठी तिच्या सहीवर उघडा.”

एखाद्या गाडीचा हँडब्रेक सुटल्यासारखा क्षण सरकला. मागून हमाल निलेश ओरडला, “अरे, सात नंबरची लाईन मुक्ताताईकडे! क्रेट इथं वळवा—लवकर!” दोन ट्रॉली एकदम वळल्या. पिकअपचा ड्रायव्हर जो समीरकडे बघत थांबला होता, त्याने किल्ली फिरवून गाडी मागे घेतली आणि मुक्ताच्या समोरच्या लेनकडे सरकवली. समीरच्या बाजूचे दोन माणसं मध्येच थांबली; एका हमालाने तर हातातलं क्रेट खाली ठेवून दिशा बदलली.

मुक्ताने हात पुढे केला. “टोकन.”

समीर हलला नाही. त्याच्या चेहऱ्यावरचं खात्रीचं आवरण प्रथमच तडकलेलं दिसत होतं. “इथंच उभं राहून तमाशा करू नकोस.”

“टोकन.” यावेळी ती अजून हळू म्हणाली.

गणेश काकांनी पुढचं पाऊल टाकलं. “खिशातून काढ, समीर. माझ्या खिडकीवर कोणाची सही चालेल ते आत्ताच ऐकलंस.” त्यांचा आवाज मोठा नव्हता, पण रांगेतल्या सगळ्यांनी ऐकला. समीरने चिडून लाल प्लास्टिकचं टोकन बाहेर काढलं. हातात देण्याऐवजी बोर्डाच्या कडेवर आपटलं. मुक्ताने ते उचललं, स्वतःच खिळीवर बसवलं, आणि त्याखाली पांढरा पट्टा घातला—मालक-प्रतिनिधी चालू.

बदल एवढाच होता; पण रांग त्यावर हलली.

“क्रमांक सात—पहिली गाडी आत,” ती म्हणाली.

“माझी गाडी आधीपासून उभी आहे,” समीरने झटकन मध्ये येत सांगितलं. “त्या मालावर माझं आगाऊ घेतलेलं आहे.”

मुक्ताने कागद मागितला नाही, वाद घातला नाही. तिने बोर्डाखालील छोटं पितळचं चिन्ह उलटलं. त्यावर लिहिलं होतं: उधारीवरील फेरबदल थांबवा. “आगाऊ घेतलेलं असेल तर नोंद दाखल करून मागणी कर. तोंडी नाही.”

समीर अवाक् झाला. त्याने पहिल्यांदा विनंतीचा सूर लावण्याचा प्रयत्न केला. “मुक्ता, दोन फेऱ्यांचा प्रश्न आहे. आधी हा माल सोड. नंतर पाहू.”

“प्रक्रिया रोखत नाही,” ती म्हणाली. “प्रक्रियेशिवाय काही सुटत नाही.”

त्याच्या मागचा ड्रायव्हर चिडून म्हणाला, “साहेब, मग कागद आणा. आम्ही किती थांबायचं?” समीरने त्याच्याकडे पाहिलं, पण त्या नजरेला आता जुना हुकूम उरला नव्हता. एकेक करून त्याच्या बाजूची माणसं त्याच्याकडून स्पष्टीकरण मागू लागली. ज्यांना सकाळपासून ‘थांबा’ सांगत होता, ते आता त्यालाच अडवत होते.

मुक्ताने वेळ वाया घालवला नाही. “रेवा!” ती ओरडली. मागून उत्तर आलं, “हो!” “शहर दक्षिण फेरी—कुणाला देतोय?” “तुमच्या सहीवर खुली.”

तिने रांगेत उभ्या असलेल्या जावेदकडे बोट केलं. “तुझी पिकअप. क्रेट पंधरा, थेट घाटकोपर-सायन पट्टा. बिल रोखखिडकीवर माझ्या कोडवर.” “आणि माझं?” समीर जवळजवळ धावत तिच्या समोर आला. “तुझं अर्जावर,” ती म्हणाली.

तेवढ्यात शेखर पाटीलचा दुसरा कॉल आला. यावेळी रोखखिडकीजवळचा घंटानाद झाला. नवीन चालक आणि दोन तातडीच्या मुलाखतीला आलेले मुलगे, हातात फाईल्स घेऊन, डिस्पॅच बेसमोर थांबले होते. यार्डात आजच्याच दिवशी दोन नव्या फेऱ्या तात्काळ भरायच्या होत्या. शेखरचा आवाज गणेश काकांच्या रिसीव्हरमधून फुटला, “मुक्ता, नियुक्त चालक थांबलेत? मार्ग सात आणि दक्षिण फेरी लगेच लावा. उशीर नको.”

आता निर्णय पैशावर नव्हे तर ताब्यावर होता. समीरने झटकन पुढे येऊन म्हणायचा प्रयत्न केला, “मी नवीन मुलांना समजावतो. ही माझी बाजू—”

“थांब.” मुक्ताने त्याला शब्दातच थांबवलं. ती रोखखिडकी आणि डिस्पॅच लेन यांच्या मधल्या अरुंद जागेत गेली. काउंटरच्या कडेला चुरगळलेल्या पावत्या, एक स्टेपलर, आणि लोखंडी फ्रेममध्ये ठेवलेले छोटेमोठे पास होते. त्यातला निळा मार्ग-पास तिने उचलला—दक्षिण फेरीचा चालू प्रवेशचिन्ह. तो समीरच्या हाताच्या जवळून नेऊन तिने जावेदच्या तळहातावर ठेवला. “ही फेरी तुझी. गणेश काका, रोख उघडा.”

समीरने तिच्या मनगटाला स्पर्श करायला हात पुढे केला; तिने हात एक इंच मागे घेतला, एवढंच. आवाज अजून थंड झाला. “स्पर्श नको. मागणी असेल तर खिडकीतून कर.”

दोन मुलांपैकी उंच मुलगा गोंधळून उभा होता. मुक्ताने त्याच्याकडे न पाहताच सांगितलं, “रेवा, तात्पुरता चालक पास दुसऱ्या नावावर काढ—संतोष पवार. जावेदच्या मागोमाग हीच लाईन. समीरच्या सूचीतील दोन गाड्या थांबवा. कागद पडताळेपर्यंत प्रवेश नाही.”

एका क्षणात दिसणारं नुकसान उघड झालं. समीरच्या बाजूला उभ्या दोन गाड्या बाहेरच थांबल्या. हमालांनी त्यांच्या ट्रॉली अर्ध्या वळवून परत मध्यभागी लावल्या. जावेदची पिकअप मात्र पुढे शिरली; क्रेट एकामागोमाग चढू लागली. रोखखिडकीपाशी गणेश काकांनी पैशाची लहान ट्रे बाहेर ढकलली. “सावंत सही.”

समीरचा आवाज तुटला. “मुक्ता, हे फार होतंय. एक फेरा दे. सकाळपासून लोक माझ्याकडे बघतायत.”

“लोक बघतायत म्हणूनच प्रक्रिया सरळ ठेवतेय,” ती म्हणाली. “तू सकाळी म्हणालास ना—घुसता येत नाही. बरोबर. आता खिडकीपुढे उभं राहायचं. अर्ज, नोंद, मग परवानगी.”

तो पूर्णपणे आतून ढासळलेला दिसत होता, पण अजून हार मानली नव्हती. “मीच तर हे यार्ड दोन वर्षे चालवलं. शेखर सर नसताना—”

“उधार चालवलंस,” गणेश काका मध्येच म्हणाले. “मालकी नाही.”

त्या एका वाक्यानं समीरच्या पाठीचा कणा जणू दाबला गेला. आजूबाजूला कोणी टाळ्या वाजवल्या नाहीत, कोणी उद्गार काढले नाहीत. पण त्याच्या आवाजाची जागा प्रक्रियेनं घेतली. जावेदची गाडी क्रमांक सातमध्ये शिरली. संतोषला तात्पुरता पास मिळाला. समीरच्या ड्रायव्हरांनी त्याच्याकडे नव्हे तर खिडकीकडे पाहायला सुरुवात केली.

“माझा अर्ज कुठे?” समीरने शेवटी खडखडीत घशातून विचारलं.

मुक्ताने काउंटरखालचं फिकट तपकिरी फॉर्मपॅड बाहेर काढलं, एक पान ओढलं, आणि ते खिडकीच्या पातळ फटीतून त्याच्याकडे सरकलं. “इथं. कारण लिही—‘तात्पुरता नियंत्रण अधिकार रद्द झाल्यानंतर प्रवेश मागणी.’ आणि आगाऊ पैशाचा पुरावा जोड.”

तो काही क्षण फॉर्मकडे बघत राहिला. त्याने सकाळी तिचा पास जमिनीवर पाडला होता; आता स्वतः खिडकीसमोर थांबून पान पकडत होता. त्याच्या मागच्या ड्रायव्हरने कुजबुजत विचारलं, “साहेब, भरू का?” समीरने उत्तर दिलं नाही.

मुक्ता रोखखिडकीकडे वळली. गणेश काकांनी मोजलेले सुट्टे आणि पहिल्या फेरीची पावती समोर ठेवली. जावेदने सही केली होती; दक्षिण फेरी चालू झाली होती. काउंटरच्या कडेला तोच थंड डब्बा अजून पडला होता, चावी बाजूला, आणि पैशांची लहान नाण्यांची ट्रे खिडकीच्या ओठावर अर्धी बाहेर आलेली. मुक्ताने पावतीवर आपली सही केली, निळा मार्ग-पास परत आपल्या बाजूच्या हुकावर ठेवला, आणि मालक-प्रतिनिधीची नोंद गणेश काकांसमोर ढकलली. नाण्यांची ट्रे खिडकीच्या ओठावरून सरकत येत होती; तिने ती दोन बोटांनी थांबवली.