माझ्यासाठी खणलेलंच खड्ड्यात त्याला

“मॅडम, बाजूला व्हा,” काउंटरवरच्या मुलीने फाइल ओढून घेतली आणि मृणालचं नाव अंगठ्याने झाकलं, “समीररावांनी आधीच सूचना दिल्यात. डिस्चार्जवर तुमचा संबंध दाखल नाही.”

मृणालची बोटं अजून काचेच्या काउंटरवर होती. त्या काचेखाली बिलाची पातळ पावती, निळा शिक्का, आणि थंडावून वलय सोडलेला चहाचा कप दिसत होता. मागच्या रांगेत दोन काका, एक वहिनी, आणि समोरूनच आलेली कावेरीताई उभ्या होत्या. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असलं, तरी कागदावर नाव नसलं की मुंबईतील या खाजगी हॉस्पिटलच्या सेवा क्षेत्रात माणूस एका श्वासात परका होत होता.

समीरराव बाजूच्या स्तंभावर टेकून उभा होता. इस्त्री केलेला कुर्ता, हातात कारची किल्ली, चेहऱ्यावर तेच तयार हास्य. “मी सांगितलं होतं ना,” तो मुद्दाम मोठ्या आवाजात म्हणाला, “तिचा प्रवेश फक्त भेटायला. निर्णयाचा हक्क नाही. बिल, डिस्चार्ज, रुग्ण नेणं—हे आमच्या घरच्यांचं.”

रांगेतल्या एका माणसाने मान वाकवून तिच्याकडे पाहिलं. कावेरीताईंच्या नाकपुड्या फुगल्या; पण त्या काही बोलल्या नाहीत. ती गप्प राहिली म्हणूनच मागच्या वर्षी तिच्या लग्नाचा विषय मोडला, तिची नोकरी सुटली, आणि वडिलांच्या उपचारासाठी कर्ज तिच्या नावावर चढलं होतं—ही एकच रेघ तिच्या छातीला आतून खरडून गेली. हाच वास, हाच काउंटर, हाच परवानगीचा अपमान. फक्त यावेळी ती रिकाम्या हाताने आली नव्हती.

ती सरळ म्हणाली, “रुग्णाची संमती फाइलमध्ये आहे. मला कागद दाखवा.”

काउंटरवरील मुलीने पातळ कागदाची घडी करत कोरड्या आवाजात उत्तर दिलं, “तुमच्यासाठी नाही. समीररावांनी ‘रिलीज होल्ड’ लिहून ठेवलंय.”

पहिला तडा तिथेच पडला. मृणालने काचेखालून दिसणाऱ्या नोंदवहीकडे पाहिलं. वरचं पान अर्धवट उघडं होतं. लाल रेषेजवळ काळी शाई पसरलेली. तिला तो डाग ओळखीचा वाटला—समीररावच्या जुन्या पेनच्या टोपणावरचा शाईचा ठिपका. तोच पेन तो अजून खिशात ठेवत होता.

“मग होल्डचा आधार लिहा,” ती म्हणाली, आवाज अजूनही सपाट, “कोणत्या कारणावर?”

समीरराव हसला. “कारण? कारण मी जबाबदार नातेवाईक आहे. आणि हिला बाहेर काढलंत तर मी आत्ताच डिस्चार्ज थांबवतो. डॉक्टरांनाही सांगतो—नाव काढा हिचं. उद्या कोणी विचारलं तर इथे उभी होतीस हेदेखील नोंद राहणार नाही.”

हे तो इतक्या सहजपणे बोलला की मागच्या रांगेतल्या वहिनीने पदर घट्ट पकडला. कावेरीताई एक पाऊल पुढे आल्या, पण त्याने हात उंचावून त्यांनाही थांबवलं. “ताई, तुम्ही मध्ये पडू नका. घरची मान बाकी असते. कोणाला कुठे उभं करायचं ते आम्हाला ठाऊक आहे.”

मृणालच्या मोबाईलचा कंपन तिच्या ओंजळीत हलकेच लागला. ती स्क्रीनकडे पाहिलीही नाही. फक्त एवढं म्हणाली, “तुम्ही थांबवणार असाल तर पूर्ण थांबवा. अर्ध्या शब्दांत नाही.”

काउंटरवरचा सुरक्षा रक्षक तेवढ्यात जवळ सरकला. त्याला रांगेचा विलंब महत्त्वाचा होता; चेहऱ्यावर ड्युटीचा कंटाळा. “साहेब, काय करायचं ते लवकर करा. मागे लोक आहेत.”

“हो, लिहितो,” समीररावने खिशातून पेन काढलं. त्याने नोंदवही खेचून घेतली. पेनचा जुना डाग त्याच्या बोटांवर चढला. “लिहा,” तो काउंटरमुलीला म्हणाला, “रुग्ण सोडताना ही व्यक्ती उपस्थित राहणार नाही. वाहन प्रवेश मागच्या ड्रॉप-ऑफमार्गे फक्त अधिकृत नातेवाईकाला. दुसऱ्या कोणाचाही हस्तक्षेप नको.” मग त्याने स्वतःच पान वळवून सही मारली. पेन जरा अडखळलं; त्याने चिडून अधिक दाब दिला. कागदाखालील पुढच्या पानावरही ठसा उमटला.

कागदाची कोरडी खसखस झाली. सुरक्षा रक्षकाने नजर टाकून नोंद घेतली. मृणालने ती सही, ती रेष, आणि “मागच्या ड्रॉप-ऑफमार्गे” हा शब्द शांतपणे पाहून घेतला. मग ती मागे सरली. इतकंच. विनवणी नाही, वाद नाही.

समीररावचा आत्मविश्वास तिथेच अजून फुगला. “आता समजलं? इथे नुसतं नाव पुरत नाही. उभं राहायची जागासुद्धा दिली जाते.” तो मुद्दाम रांगेकडे वळून म्हणाला, “काही लोकांना मर्यादा दाखवाव्या लागतात.”

मृणालने तेव्हाच पहिल्यांदा मोबाईल उचलला. “सिस्टर, रुग्णाच्या फाइलमधल्या पर्यायी जबाबदार व्यक्तीशी मला जोडा,” ती म्हणाली. दोन सेकंद थांबली. “हो. प्रशासन प्रमुखांशी. सांगा—मृणाल देशमुख. काल रात्रीच्या मंजुरीबाबत.”

काउंटरमुलीच्या चेहऱ्यावरचा कंटाळा हलका सरकला. समीररावच्या कपाळावरची रेष अजून हलली नव्हती. त्याला माहीत नव्हतं की गेल्या तीन महिन्यांपासून या हॉस्पिटलच्या नवीन व्यवस्थापनासाठी बाह्य लेखापरीक्षण करणाऱ्या सल्लागार गटात मृणाल करारावर काम करत होती. कायमची नोकरी नव्हती; पण आज सकाळीच तिने अंतिम तफावत पकडून एक वरिष्ठाला थेट अहवाल पाठवला होता. आणि त्या अहवालामुळेच प्रशासन प्रमुख तिचा कॉल उचलणार होते.

ती काचेला टेकून फारच हलक्या आवाजात बोलली, “हो सर. समोरच्या डिस्चार्ज काउंटरवर अनधिकृत ‘रिलीज होल्ड’ नोंदवलं गेलंय. रुग्णाच्या संमतीविरुद्ध. हो, होल्ड लिहिणाऱ्याने मार्गही स्वतः चिन्हांकित केला आहे. पान क्रमांक सतरावर. तुम्ही फ्रंट डेस्कला सांगा.”

लाइनवरून फक्त एकच छोटं उत्तर आलं. “थांबा.”

तेवढ्यात हॉलमधल्या दिव्यांचा मंद गूंज जास्त स्पष्ट ऐकू आला. शेजारच्या कॉरिडॉरमधून ट्रॉलीचा आवाज गेला. रांगेतला माणूस खाकरला. समीररावने नाक उडवलं. “फोन करून कोणी कुणी होत नाही.”

काउंटरवरील फोन वाजला.

मुलगी दचकली, रिसीव्हर उचलला, दोनदा “हो मॅडम” म्हणाली, मग तिचा आवाज लगेच बदलला. तिने नोंदवही समोर ओढून घेतली, मृणालकडून फाइल घेतली, आणि समीररावकडे वळून म्हटलं, “समीरराव, कृपया बाजूला व्हा. ही नोंद सध्या अमान्य ठरवली आहे. पुढची प्रक्रिया मृणालताईंशी होईल.”

समीरराव हसणंच विसरला. “काय? कुणी अमान्य ठरवलं? मी जबाबदार—”

“आपण आत्ता थांबा,” सुरक्षा रक्षकानेही सुर बदलून म्हटलं. आधीचा ‘साहेब’ गळून पडला होता. “आदेश आला आहे. काउंटर अडवू नका.”

रांगेत कुणी टाळी वाजवली नाही, कुणी हुंकार दिला नाही. पण कावेरीताईंनी पहिल्यांदा समीररावकडे न पाहता मृणालकडे पाहिलं. तो एक क्षण पुरेसा होता. काउंटरमुलीने मृणालचं नाव मोठ्याने वाचलं, “मृणाल देशमुख, रुग्णाच्या पर्यायी अधिकृत व्यक्ती म्हणून नोंद निश्चित.” मग ती समीररावकडे पाहून म्हणाली, “आपण लावलेली मार्ग-नोंद कायम राहील. ती बदलण्याचा अधिकार आपल्याला नाही.”

हे ऐकून त्याचा हात किल्लीवर घट्ट झाला. “मीच रुग्ण घेऊन जाणार. कार खाली आहे.”

“रुग्ण नेणाऱ्या वाहनाला प्रशासनाने मार्ग दिला आहे,” मृणाल म्हणाली. “जसा तुम्ही लिहून दिलात तसाच.”

तो तिच्याजवळ झुकला. “खेळ समजू नकोस. बाहेर पडल्यावर—”

“इथेच बोला,” ती म्हणाली. “मागे लोक आहेत.”

आता त्याला आवाज खाली घ्यावा लागला. तोच त्याचा पहिला घसरणारा पायरीचा आवाज होता. काउंटरमुलीने कागद तिला दिले. कागदांची पातळ खसखस पुन्हा झाली. सुरक्षा रक्षकाला वरून कॉल आला; त्याने फक्त “हो, मागचा ड्रॉप-ऑफ” असं उत्तर दिलं.

पाच मिनिटांनी रुग्णालयाच्या बाहेरच्या उतारावर, ड्रॉप-ऑफ टर्नकडे जाताना, दिवसभराचा धुरकट उन्हाळी प्रकाश काचेवर चिकटला होता. अॅम्ब्युलन्स बाजूला उभी, स्ट्रेचरवाला तयार, मशीनचा मंद आवाज मागच्या दारातून येत होता. मृणालने स्वाक्षरी केलेले सुटकेचे कागद सुरक्षा डेस्कवर दिले. प्रशासनाने पाठवलेला छोटा रुग्णवाहक व्हॅन मुख्य प्रवेशद्वारासमोर थांबला होता. रुग्ण त्यात जाईल, हे ठरलं होतं.

समीररावला मात्र त्याच्या कारसकट मागच्या वळणाने बाहेर जाण्याची परवानगी होती—त्याने स्वतः नोंदवलेला मार्ग. त्याला वाटलं, निदान गाडी काढून तो चेहरा वाचवेल. त्याने झटक्यात कार स्टार्ट केली, उतार घेतला, आणि ड्रॉप-ऑफ टर्नकडे स्टीयरिंग वळवलं.

त्या वळणावर रस्ता अरुंद होत होता. दोन्ही बाजूला पिवळे लोखंडी खांब. मधोमध साखळी खाली सैल सोडलेली दिसत होती; प्रवेश नोंदीशी जोडलेली. पुढच्या गार्डकडे वायरलेसवर आधीच संदेश पोचला होता. रुग्णवाहक व्हॅनला मुख्य बाजू मोकळी ठेवायची; मागचा मार्ग, समीररावच्या सहीनुसार, ‘अधिकृत नातेवाईक वाहन’ येईपर्यंत नियंत्रणाखाली.

त्याने वेगाने नाक घातलं तशी पुढचा गार्ड हुक खेचून सरकला. लोखंडी कडीने झटका घेतला. एका क्षणात ती साखळी वर उसळली आणि त्याच्या कारच्या बोनटसमोर ताणून उभी राहिली.

चाकांचा किरकिरा आवाज झाला. कार झटका खाऊन अर्ध्या अंगाने वाकडी थांबली. पुढचा नंबरप्लेटचा कोपरा साखळीला घासला. इंजिन अजून घरघर करत होतं; पण मार्ग बंद झाला होता—त्याच्याच नोंदलेल्या मार्गावर, त्याच्याच सहीच्या अधिकाराखाली.

मृणालने काउंटरमधून सुटकेची पावती घेतली, ती दुमडून पर्समध्ये ठेवली, आणि एकदाही मागे न पाहता उतार ओलांडला. हॉस्पिटलच्या ड्रॉप-ऑफ टर्नवर ताणलेली बोलार्डची साखळी त्याच्या कारसमोर कडाकन ताठ उभी होती.