समोरची जागा मीच घेणार म्हटल्यावर

“मृणाल, थांबा जरा.” सुरक्षा रक्षकाने तिच्या गळ्यातल्या ओळखपत्राला दोन बोटांनी धरून मागे ओढलं, आणि त्याच वेळी संदीप राणेने हात वर करून बाकी तिघांना लिफ्टमध्ये सरकायला खूण केली. स्टीलच्या दरवाज्यातल्या धूसर आरशावर बोटांचे जुने डाग होते; त्यात मृणालचा अर्धा चेहरा अडकला होता, आणि संदीपचा पूर्ण हसरा चेहरा स्पष्ट दिसत होता.

“ही वर नाही,” संदीप सहजपणे म्हणाला, जणू एखादं पाण्याचं ग्लास बदलतोय. “प्रेझेंटेशन मी घेणार आहे. तिला सहाय्यक म्हणून नंतर बोलावू.”

लॉबीत अडकलेले सगळे एकाच वेळी तिच्याकडे वळले. देशमुख काका, क्लायंट कंपनीच्या संचालक मंडळातले ज्येष्ठ आणि तिच्या आईच्या मैत्रिणीचे मेहुणे, हातात थंडावलेला चहाचा कागदी कप धरून उभे होते. कपाखालील झाकणावर चहाचा तपकिरी वर्तुळ बसला होता. त्यांच्याजवळ रोहन होता—ज्याच्याबद्दल दोन्ही घरांत नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं म्हणून कुजबुज सुरू होती. आज तो क्लायंटच्या वित्त विभागातून बैठकीला येणार होता; आजच.

मृणालने रक्षकाच्या बोटांतून कार्ड सरकवून परत घेतलं. “माझा प्रवेश का थांबवला?”

संदीपने भुवया उंचावल्या. “कारण वर सी-स्तरची बैठक आहे. आणि कुणी काय बनवलं, काय लिहिलं, ते आत बसून समजावण्याची वेळ नाही. वेळ वाचवतोय.”

पहिल्या लिफ्टचे दरवाजे बंद होताना त्याच्या मागे गेलेले सहकारी आतून न बघितल्यासारखे उभे राहिले. दुसऱ्या लिफ्टसमोर लगेच रांग घट्ट झाली. कुणाच्या डब्याचा वास येत होता; कुणीतरी टेबलावरून उचलून आणलेला स्टीलचा डबा अजून हातात धरूनच उभा होता. मुंबईच्या काचेच्या मनोऱ्यातसुद्धा दुपारची भाजी, घाई, घाम, हे काही अदृश्य होत नाही.

“साहेब म्हणतायत तर काही कारण असेल,” एक कनिष्ठ कर्मचारी कुजबुजला. तो मुद्दाम हळू बोलला, पण लॉबी इतकी घट्ट भरली होती की प्रत्येक शब्द घासून ऐकू येत होता.

मृणाल काही बोलली नाही. तिने टॅबलेट उघडून मेलच्या खिडकीवर बोट ठेवले. विषय ओळीत आजच्या उपाययोजनेचं नाव होतं—तेच नाव ज्यासाठी तिने तीन शनिवार घरी नेलेले डबे न उघडताच परत आणले होते. तिच्या अंगठ्याजवळ जुन्या निळ्या पेनाचा शाईचा डाग अजून होता. ती शाई तिने लपवली नाही; स्क्रीनच वळवून देशमुख काकांच्या दिशेने धरली.

“काका,” ती शांत आवाजात म्हणाली, “या उपाययोजनेवर शेवटची मान्यता कोणाच्या नोंदीने गेली ते पाहाल का?”

संदीपचे हसू अर्ध्या इंचाने कमी झाले. पहिला भेग तिथेच पडला.

तो लगेच सावरला. “नोंदी असतातच. अंतिम मांडणी कोण करतो ते महत्त्वाचं. तिला आकडे माहीत असतील, पण खोली सांभाळणं वेगळं असतं.”

रोहनने प्रथमच सरळ मृणालकडे पाहिलं. त्याने काहीही समर्थन दिलं नाही; तेच अधिक घाणेरडं होतं. घरच्यांसमोर ज्याला तिच्या कामाची स्तुती करायला फार आवडत होतं, तो इथे क्लायंटच्या टायसकट सुरक्षित शांतता निवडत होता. देशमुख काकांनी स्क्रीनकडे डोळे बारीक केले, मग संदीपकडे.

“मांडणी कोण करतो ते महत्त्वाचं,” ते मंदपणे म्हणाले, “पण मालकी कोणाची ते त्याहून महत्त्वाचं.”

संदीपचा हात ताबडतोब पुढे गेला. “सर, वेळ जातोय. वर सगळे थांबलेत. मी सारांश देतो.”

“सारांश?” मृणालने त्याच्याकडे पहिले शब्द फेकले. “ठीक आहे. मग इथेच एक सांगा. या उपाययोजनेत पहिल्या टप्प्यात रोख प्रवाहाचा धोका कमी करण्यासाठी आपण कोणता बदल केला? फक्त नाव नको—तर्क सांगा.”

लॉबीतील गडबड क्षणभर अडखळली. लिफ्टचा घंटानाद झाला, पण कोणी हललं नाही.

संदीपने चष्मा सरकवला. “ते… आपण मिश्र मॉडेल घेतलं. ग्राहकाच्या प्रमाणावर—”

“प्रमाणावर काय?” मृणालचा आवाज अजूनही सपाटच राहिला. “साठा फिरतीचा दर किती गृहित धरला?”

“मृणाल, हे इथे घेण्यासारखं नाही,” तो चिडला. “तुझी ही पद्धत बालिश आहे.”

“नाही,” देशमुख काका सरळ म्हणाले. “योग्य आहे. कारण तूच आत्ताच म्हणालास की वेळ नाही. मग वेळ वाचवू. उत्तर दे.”

संदीपच्या कपाळावर घाम चमकला. गर्दीतून कुणीतरी पाऊल मागे घेतलं. रोहनच्या फोनचा स्क्रीन बंद झाला; तो आता लपवून बघत नव्हता, थेट बघत होता.

“आठवत नाही म्हणजे मालकी नसते असं नाही,” संदीपने हसण्याचा प्रयत्न केला. “टीमचं काम असतं.”

“टीमचं असेल,” मृणाल म्हणाली, “पण खोलीत कोण बोलेल याचा निर्णय तू एकट्याने घेतलास. मग एक उत्तर तरी तुझ्याकडे हवं.”

ती पुढे सरसावली. “सांग. रोख प्रवाहाच्या दाबासाठी आपण आगाऊ वसुलीची पायरी कुठे टाकली?”

त्याने तोंड उघडलं, बंद केलं. दुसऱ्या लिफ्टचे दरवाजे उघडले. रक्षकाने सवयीने संदीपकडे पहिले. यावेळी देशमुख काकांचा आवाज आधी आला.

“पहिले मृणाल.”

रक्षक बाजूला झाला. संदीपने तत्काळ हात पुढे करून अडवण्याचा प्रयत्न केला. “सर, वर संचालक बसलेत. चुकीचा संदेश जाईल. ती आत बसली तर—”

“चुकीचा संदेश आत्तापर्यंत गेला आहे,” देशमुख काका म्हणाले. “ज्याला उत्तर देता येत नाही, तो पुढे जाऊन दुसऱ्याचं काम स्वतःचं म्हणणार होता. आता पहिली ती.”

मृणाल लिफ्टमध्ये शिरली. देशमुख काका तिच्या मागे आले. रोहन क्षणभर थांबला, मग संदीपकडे न बघता आत आला. संदीप दरवाज्याजवळ उभा राहिला, अर्धा बाहेर, अर्धा आत, जणू अजूनही तोच क्रम ठरवू शकेल. पण रक्षकानेच म्हणलं, “साहेब, पुढची लिफ्ट.”

दरवाजे बंद होताना स्टीलच्या आरशात त्याचा चेहरा चिरला गेला—एक भाग रागाचा, एक भाग अविश्वासाचा.

एकोणिसाव्या मजल्यावरचे काचेचे दरवाजे उघडताच स्वागतकक्षापाशी नावांची फलकं ठेवलेली दिसली. पुढच्या रांगेत एक खुर्चीवर “प्रस्तावक – संदीप राणे” अशी चिठ्ठी होती. मृणाल चालता चालता थांबली नाही. तिने ती चिठ्ठी उचलली, दोनदा दुमडली, आणि टेबलाच्या कोपऱ्यावर ठेवली. सभागृहाच्या आत स्क्रीनवर अजून उद्घाटन स्लाईड गोठली होती.

विनया ताई—संचालन प्रमुख—माइकजवळ उभ्या होत्या. “कुठे आहात तुम्ही लोक? ग्राहक बसलेत.”

संदीप मागून धापा टाकत आला. “मॅडम, छोटा उशीर—मी लगेच सुरू करतो.”

मृणाल थेट पुढे गेली. तिच्या खुर्चीकडे नव्हे, व्यासपीठाकडे. तिने आपला टॅबलेट केबलला जोडला. स्क्रीनवरील फाइल बदलली. पहिल्या स्लाईडवर तिचं नाव तळाशी लहान अक्षरांत नव्हतं; तिने ते मधोमध आणलं.

संदीपचा हात केबलकडे झेपावला. “हे काय चाललंय?”

मृणाल त्याच्याकडे वळलीच नाही. “विनया ताई,” ती स्पष्टपणे म्हणाली, इतक्या आवाजात की मागच्या रांगेत बसलेलेही ऐकतील, “या उपाययोजनेची रचना, धोका-हिशेब, आणि ग्राहकासमोरील उत्तरदायित्व माझं आहे. माझं काम असेल, तर मीच बोलणार. दुसऱ्याने उभं राहून श्रेय घेत बसायचं असेल, तर त्याला आधी याचं एक उत्तर तरी देता आलं पाहिजे.”

खोलीत कुणीतरी पाण्याचा ग्लास नीट ठेवताना काच टकरली. संदीपने लगेच हसून हलकं करण्याचा प्रयत्न केला. “ड्रामा नको करू. टीममध्ये—”

“टीमच्या नावाखाली चोरटा बदल नाही,” मृणालने त्याच्याकडे वळून पहिल्यांदाच धार लावली. “खाली मला थांबवलंस. नाव तुझं पुढच्या खुर्चीवर ठेवलंस. आता इथे सरळ सांग—आगाऊ वसुलीचा टप्पा आपण कोणत्या ग्राहक-गटावर आधी लावला?”

त्याचं मौन यावेळी बंद दरवाज्यासारखं जड पडलं नाही; ते त्याच्या विरोधात उघडं राहिलं. विनया ताईंची नजर फाइलवरून त्याच्यावर गेली, परत मृणालकडे आली. देशमुख काका मागच्या बाजूला न बसता साईडला उभेच राहिले. ते दृश्यच पुरेसं होतं.

“संदीप,” विनया ताई म्हणाल्या, “तू खालीच हे स्पष्ट करायला हवं होतंस का?”

“मॅडम, मी फक्त बैठक वाचवत होतो—”

“बैठक वाचवायची असेल तर ज्याला काम कळतं तो बोलतो.” त्यांनी माइककडे हात केला, पण मृणालच्या दिशेने. “मृणाल, सुरू करा.”

तेवढ्यावरही संदीप मागे हटला नाही. “मॅडम, ग्राहकांसमोर अंतर्गत गोष्टी—”

मृणालने थेट माइक पकडला. तिचा आवाज आता धातूसारखा स्वच्छ झाला. “अंतर्गत गोष्ट इतकीच की चुकीच्या नावावर ही मांडणी होणार नाही. या कामाची मालकी माझी आहे. त्यामुळे या सादरीकरणाची जागा मी घेत आहे.”

ती बसली नाही. पहिली स्लाईड बदलली. दुसरीवर तक्ते आले. ती आकडे बोलू लागली तसे खोलीचा श्वास वेगळ्या लयीने लागला. प्रश्न आले, तिने तत्क्षणी पकडले. देशमुख काकांनी एक मुद्दा काढला; तिने त्याच्या पुढची ओळ तयार ठेवली होती. रोहनने वित्तीय जोखीम विचारली; तिने त्याच्याकडे न बघता आकडे उत्तर दिले, जणू त्याचं स्थान आता फक्त प्रश्न विचारणाऱ्याचं राहिलं होतं. संदीप पुढच्या बाजूला उभाच राहिला, मग हळूहळू मागे सरकला. त्याने एकदा बोलण्याचा प्रयत्न केला, पण विनया ताईंनी हातानेच थांबवलं—बसण्याची खूण नव्हे, गप्प राहण्याची.

मृणालने शेवटची स्लाईड लावली. “पहिल्या नव्वद दिवसांत यश मोजण्याची जबाबदारी मी घेते. अंमलबजावणीच्या चर्चेसाठी पुढचं सत्र माझ्याबरोबर ठरवा.” ती स्क्रीनपासून दूर झाली, एक पाऊल पुढे आली, आणि समोरच्या रांगेकडे पाहिलं. “ज्याचं काम, त्याचाच आवाज. आजपासून इतकंच नोंदीत राहू द्या.”

तिने माइक खाली ठेवला आणि पुढच्या रांगेत ‘प्रस्तावक’ म्हणून राखून ठेवलेली खुर्ची सरकवून बाजूला केली. तिची दुमडलेली चिठ्ठी अजून टेबलाच्या कोपऱ्यावर पडली होती. समोरच्या रांगेत मधोमध एक जागा रिकामी राहिली; संदीपसाठी राखून ठेवलेली खुर्ची तशीच रिकामी उभी होती.