जिला हरलेली मानलं, तीच माईकवर

“उठ तिकडून. हा बाक पेशंटच्या नातेवाईकांसाठी आहे, स्टाफ उभंच राहतो,” मधुरा काकूंनी सायलीच्या हातातून फाईलींचा गठ्ठा सरकवत म्हणताच, सायलीच्या गळ्यातलं झिजलेलं ओळखपत्र छातीवर आपटलं. ती आधीच दोन पाण्याच्या बाटल्या, मानपत्रांची यादी, आणि दुपारचं थंड पडलेलं डब्याचं डबकं झालेलं डबं सांभाळत उभी होती. कॉरिडॉरमध्ये ट्यूबलाइटचा गुणगुण आवाज, फुलांच्या हारांचा उग्र वास, आणि कार्यक्रमासाठी आलेल्या नातेवाईकांची गर्दी. मुंबईतल्या या खासगी हॉस्पिटल ट्रस्टच्या प्रतीक्षाविभागात आज शिष्यवृत्ती-सन्मान सोहळा होता; ज्याचं नाव माईकवर जाईल, त्यालाच पुढच्या वर्षीच्या प्रशिक्षण आणि बढतीच्या दारात प्रवेश मिळणार होता.

सायलीने काही उत्तर दिलं नाही. तिने फक्त बाजूला सरकत फाईली घट्ट पकडल्या आणि मधुरा काकूंनी ढकललेला प्लास्टिकचा स्टूल पायाने परत भिंतीला टेकवला. इतक्यात रिसेप्शनकडची मुलगी हबकून आली. “मॅडम, मुख्य यादी दिसत नाही.”

सायलीने क्षणाचाही विलंब न करता डाव्या हाताने फाईल उघडली, उजव्या खांद्यावरून घसरत आलेलं ओळखपत्र सरसावलं आणि म्हणाली, “निळ्या कागदाखाली ठेवली होती. दे.” तिच्या आवाजात विनंती नव्हती; काम होतं. बाकावर बसलेल्या दोन मावशांनी एकमेकींकडे पाहिलं. मधुरा काकूंच्या चेहऱ्यावरची खात्री एकदा लवलवली—पहिला बारीक तडा.

रोहन दारातून आत आला तेव्हा त्याच्या आईभोवती आधीच लहानसा गोतावळा जमला होता. निलेश काका, दोन काकू, आणि रोहनचे मामा—सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर तोच अर्थ: सायली कामाची आहे, पण पुढे बसायची नाही. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं इतपत मान्य; घरच्या नावावर शिक्का? अजून नाही. रोहनने सायलीकडे पाहिलं, मग आईकडे. “आई, तिच्याशिवाय मंचाची क्रमवारी—”

“तू मध्ये बोलू नकोस,” मधुरा काकूंनी हात उगारला. “कार्यक्रमात घरचंही पाहावं लागतं. प्रत्येक गोष्ट डेस्कवर काम करणाऱ्यांनी ठरवायची नसते.”

त्यांनी समोरच्या पहिल्या रांगेतला खुर्चीवरचा ‘समन्वयक’चा कागद उचलून आपल्या पुतणी प्राजक्ताच्या मांडीवर ठेवला. मग माईक स्टँडजवळ उभ्या स्वयंसेवक मुलाला सांगितलं, “घोषणा प्राजक्ता करेल. आवाज छान आहे तिचा. लोकांसमोर कोण दिसतं, हे महत्त्वाचं असतं.” ते वाक्य इतक्या मुद्दाम मोठ्याने बोललं गेलं की बाकांवर बसलेले सगळे नातेवाईक वळून सायलीकडे पाहू लागले. जणू तिचं उभं राहणंसुद्धा मर्यादा ओलांडणं होतं.

सायलीने प्राजक्ताच्या हातात कार्यक्रम क्रमपत्रिका ठेवली. प्राजक्ताने कागद उलटसुलट पाहिला आणि कुजबुजली, “मावशी, हे सगळं मराठीत आहे, मध्ये विभागांचे नाव... मी चुकले तर?”

मधुरा काकूंनी तिच्याकडून कागद झटकन घेतला. “सायली, तू मागे उभी राहा. कोणी विचारलं तर फाईल दे. बोलायचं नाही.” त्याच क्षणी त्यांनी सायलीच्या हातातला छोटीशी किल्लींची रिंगही मागितली. “मंचामागचं कपाट मी उघडते. उशिरा परत केलेल्या किल्ल्या हातात धरून फिरू नकोस.”

सायलीने किल्ल्या त्यांच्या तळहातावर ठेवल्या. त्या आवाजाने—धातूचा छोटा टणत्कार—रांगेत बसलेल्या लोकांची मान पुन्हा वळली. मधुरा काकूंनी किल्ल्या साडीत घट्ट दाबून घेतल्या, जणू प्रवेशाचं हक्कपत्रच हिसकावलं.

कार्यक्रम सुरू व्हायच्या आधीच गोंधळ झाला. ट्रस्टचे विश्वस्त अजून आले नव्हते; पण बाहेरून पत्रकार, रुग्णांच्या नातेवाईकांचे लोक, आणि प्रशिक्षणासाठी अर्ज केलेल्या मुलींचे पालक आधीच बाकांवर गर्दी करून बसले होते. हॉलच्या उघड्या तोंडाशी हा प्रतीक्षाकक्ष असल्याने जे काही होत होतं, ते सगळ्यांच्या नजरेत. रिसेप्शनचा प्रिंटर अडखळत होता. अचानक एक तरुण प्रशासकीय अधिकारी धावत आला आणि मोठ्याने म्हणाला, “कोणाकडे अंतिम मान्यता पत्र आहे? ट्रस्टच्या अध्यक्षांची सही असलेलं? त्याशिवाय शिष्यवृत्तीची घोषणा होणार नाही.”

मधुरा काकूंनी तडक उत्तर दिलं, “माझ्याकडे यादी आहे. चालू द्या.”

“यादी नाही, मान्यता पत्र,” तो म्हणाला. “आजचं नवीन. ई-मेल प्रिंट.”

प्राजक्ता घाबरून मागे सरकली. रोहनने सायलीकडे पाहिलं. सायलीने काही न बोलता स्वतःच्या फाईलच्या मधून दुमडलेला प्रिंटआऊट बाहेर काढला. तिने तो दिला नाही. तिने फक्त वरचा कोपरा सरळ करून पाहिला; त्यावर ट्रस्टचं चिन्ह आणि खाली ठळक ओळ. मधुरा काकू पुढे झेपावल्या. “दे इकडे.”

पण तोपर्यंत रिसेप्शनवरील मुलगी, जी आधीपासून सायलीकडून सूचना घेत होती, मोठ्याने वाचू लागली, कारण अधिकारी म्हणाला होता, “उघड वाचा, सगळ्यांसमोर स्पष्ट करा.” कॉरिडॉरमधल्या गुणगुणणाऱ्या आवाजावर तिचा कापरा पण स्पष्ट सूर चढला—“आजच्या शिष्यवृत्ती-सन्मान सोहळ्याचं सूत्रसंचालन आणि प्रशिक्षण निवड जाहीर करण्याचा अधिकार कार्यकारी समन्वयक सायली जाधव यांना देण्यात येत आहे...”

बाकावर बसलेल्या लोकांची देहबोली एका धक्क्यात बदलली. निलेश काका अर्धवट उठलेलेच थबकले. प्राजक्ताच्या मांडीवरचा कागद निसटून खाली पडला. रोहनची आई जणू काही ऐकलंच नाही अशा चेहऱ्याने हात पुढे ठेवून उभी राहिली, पण तिच्या मनगटातला ताण दिसत होता. अधिकारी पुढे म्हणाला, “खाली अध्यक्षांची सही आहे. आणि—” त्याने दुसरी ओळ बोटाने दाखवली—“कार्यक्रमाची नोंदणी, निवड गुणांकन पत्रक, आणि पुढील सहा महिन्यांच्या प्रशिक्षण प्रवेशाची जबाबदारीही.”

रांगेत बसलेल्या एका वृद्धाने तत्क्षणी सायलीकडे पाहून धोतर सरसावलं; तोच थोड्यावेळापूर्वी तिच्या उभं राहण्यावर हसत होता. आता त्याने बाकावर जागा करायला गुडघे आत घेतले. कुणी बसायला सांगितलं नाही. सायली बसलीही नाही.

मधुरा काकूंनी क्षणात चेहरा सावरला. “अगं, मला आधीच माहिती होतं. मी तर फक्त प्रक्रिया नीट ठेवत होते. इतक्या लोकांसमोर गोंधळ नको म्हणून—” त्यांनी प्रिंटआऊटकडे हात लांबवला, “दे, मी जाहीर करते. तू मागचं बाकी बघ.”

सायलीने कागद त्यांच्या हातात जाऊ दिला नाही. “किल्ल्या.” आवाज सपाट.

मधुरा काकूंनी क्षणभर ढोंगी हसू ठेवण्याचा प्रयत्न केला, मग साडीच्या घडीतून किल्लींची रिंग काढून तिच्या हातावर ठेवली. त्या टणत्काराचा सूर यावेळी वेगळाच होता—उशिरा परत आलेल्या वस्तूचा नाही, परत गेलेल्या ताब्याचा.

समोरच्या छोट्या मंचावर अध्यक्षांची खुर्ची अजून रिकामी होती, पण ट्रस्टचे दोन विश्वस्त आले होते. लोकांची मान एकामागोमाग एक वळत होती. प्रसंग हातातून जाऊ लागल्याचं मधुरा काकूंना जाणवलं. त्यांनी झपकन माईक उचलला. “सर्वांनी शांत बसा. घोषणा मी—”

माईकचा तळ सायलीच्या हाताने आधीच पकडला होता. झटापटीइतका मोठा प्रसंग नव्हता; पण सगळ्यांच्या डोळ्यासमोर दोन हात एकाच वस्तूवर आले. मधुरा काकूंनी हळू आवाजात दात खाऊन म्हटलं, “सायली, नंतर बोलू. घरचेही बसलेत.”

“म्हणूनच आता,” सायली म्हणाली.

रोहन दोन पावलं पुढे आला, पण तिने त्याच्याकडे पाहिलंही नाही. ती स्टेजच्या पुढच्या टोकाला चढली. प्लायवुडच्या फळकुटाखालील वायर किरकिरल्या. समोर बाकांवर, भिंतीलगत, दारात अडकलेली गर्दी—नातेवाईक, कर्मचारी, प्रशिक्षणासाठी आलेल्या मुली, आणि विश्वस्त. मधुरा काकू अजूनही माईकच्या तारेला धरून होत्या. मग विश्वस्तांपैकी एकाने स्पष्ट आवाजात विचारलं, “कार्यकारी समन्वयक कोण?”

सायलीने त्यांच्याकडे न पाहता माईक स्वतःकडे ओढला. किर्र असा तीव्र फीडबॅक हॉलभर पसरला. दोन मुलांनी कान झाकले. ती एक क्षणही मागे सरकली नाही.

“मी,” ती म्हणाली. आवाज पहिल्या धक्क्यानंतर स्थिर झाला. “मी सायली जाधव. आजच्या शिष्यवृत्ती-सन्मान सोहळ्याची कार्यकारी समन्वयक, निवडपत्रकाची जबाबदार अधिकारी, आणि पुढच्या सहा महिन्यांच्या प्रशिक्षण प्रवेशावर अंतिम सहीसाठी अध्यक्षांकडे नाव पाठवणारी व्यक्ती. घोषणा मी करणार.”

मधुरा काकूंचा हात माईकवरून सुटला. ती सुटणारी बोटं जास्त बोलकी होती. त्यांच्या चेहऱ्यावरून रंग खाली गेला; जेवढ्या लोकांसमोर त्यांनी तिला मागे ढकललं होतं, तेवढ्याच लोकांसमोर त्यांचा अधिकार उधळला गेला. त्यांनी काहीतरी बोलायला ओठ उघडले, पण शब्द बाहेर आले नाहीत.

सायलीने क्रमपत्रिका घेतली, ती प्राजक्ताच्या मांडीवरून खाली पडलेलीच उचलली, सरळ केली, आणि पहिलं नाव जाहीर केलं. मग दुसरं. प्रत्येक नावासोबत ती विभाग, गुणांकन, आणि प्रशिक्षणाची जागा स्पष्ट म्हणत गेली. मध्येच तिने थांबून मंचामागच्या सहाय्यकाला सांगितलं, “दुसऱ्या रांगेतल्या दोन्ही खुर्च्या प्रशिक्षणार्थींच्या पालकांसाठी पुढे आणा. पहिली रांग विश्वस्त आणि निवडलेल्यांसाठी.” आदेशात अडखळणं नव्हतं; अंमलबजावणीत उशीर झाला नाही.

रोहनची आई अजून स्वतःला सावरू पाहत म्हणाली, “सायली, आधी विश्वस्तांचं स्वागत—”

सायलीने थेट माईकमध्येच उत्तर दिलं, तिच्याकडे न वळता. “स्वागत झालं. काम आधी.” मग तिने नोंदणी टेबलकडे बोट दाखवलं. “मधुरा ताई, कृपया उरलेल्या पुष्पगुच्छांची मोजदाद करून स्वागत टेबलावर ठेवा. सूत्रसंचालनाच्या यादीत तुमचं नाव नाही.”

ते वाक्य चापटेसारखं बसलं. ‘काकू’ नाही. ‘मधुरा ताई.’ नात्याचा आधार काढून टाकून कामाच्या ओळीत उभं करणारी थंड, सार्वजनिक मोजणी. बाकांवर बसलेल्यांनी ते ऐकलं, समजलं, आणि लगेच आपापल्या नजरा खाली घेतल्या. मधुरा काकूंनी पाय हलवला, पण मंचाकडे एक पाऊलही टाकू शकल्या नाहीत.

विश्वस्तांनी आता उघडच सायलीकडे लक्ष दिलं. त्यांपैकी एकाने दुसऱ्याच्या कानात काहीतरी म्हटलं; मग नोंदणी अधिकाऱ्याला हाताने इशारा केला. तो अधिकारी तडक टेबलाजवळ आला आणि निवडपत्रक सायलीसमोर उघडून ठेवला. आधी ज्यांना वाटत होतं की ती फक्त फाईल उचलणारी मुलगी आहे, त्यांच्यासमोर आता कागद तिच्या बाजूला फिरवले जात होते.

तिने पुढचं नाव घेतलं आणि मग शेवटचं. थोडा विराम. कॉरिडॉरच्या ट्यूबलाइटचा गुणगुण पुन्हा कानावर आला. तिच्या तळहातात किल्लींची रिंग अजून होती; थंड धातू घामानं ओली. तिने ती टेबलावर ठेवली नाही. माईक हातात ठेवूनच तिने शेवटची ओळ वाचली.

“आणि पुढील प्रशिक्षण प्रवेशासाठी शिफारस केलेलं अंतिम नाव—नर्सिंग प्रशासन विभागातून—सायली जाधव. हे नाव मी स्वतः पाठवत आहे. नोंदीत टाका.”

माईकने पुन्हा किर्र असा छोटा प्रतिध्वनी सोडला. सायलीने तो खाली केला नाही. ती स्टेजच्या अगदी पुढच्या कडेला उभी राहिली, झिजलेलं ओळखपत्र अजूनही गळ्यात, किल्ल्या मुठीत, आणि म्हणाली, “नोंद पूर्ण करा. पुढची घोषणा माझ्या आवाजाशिवाय होणार नाही.” माईकमधला फीडबॅक हळूहळू मरत गेला.