रांग माझ्यासाठी तुटली

“थांबा, ही वरून नाही जाणार,” सानिका वहिनीने जिन्याच्या पहिल्या वळणावर हात पसरत मृणालचा रस्ता अडवला. तिच्या मनगटावरच्या सोन्याच्या बांगड्या प्रकाशात खणखणल्या, आणि मृणालच्या गळ्यातला चुरगळलेला ओळख-पट्टा तिच्या कुर्त्यावर दाबला गेला. खाली प्लास्टिकच्या खुर्चीचा कोपरा तिच्या मांडीला लागत होता; बाजूच्या टेबलावर ठेवलेला थंड झालेला उपम्याचा डबा अजून उघडाच होता. वरच्या मजल्यावरून माईकवर नावं घेतली जात होती, आणि खाली उभे असलेले नातेवाईक अगदी उघडपणे बघत होते.

“मी रोहनसोबत वरची नोंद तपासायला चाललेय,” मृणालने शांतपणे म्हटलं.

“तू?” सानिका हसली. “तुझं काम खाली अतिथींना दिशा दाखवायचं. वरचा व्हीआयपी प्रवेश घरच्यांसाठी आहे. आणि तू अजून...” ती थोडी थांबली, सगळ्यांना ऐकू जाईल एवढ्याच आवाजात म्हणाली, “तत्पुरती आहेस.”

तो शब्द जिन्याच्या लँडिंगवर धुरासारखा थांबला. दोन काकूंचे डोळे वरखाली झाले. समन्वयक निलेशने हातातली यादी बघितली, पण वर बघायची हिंमत केली नाही. मृणालने एक सेकंद तिच्याकडे पाहिलं, मग सानिकेचा हात बाजूला सारण्याऐवजी स्वतःचा ओळख-पट्टा काढून निलेशकडे दिला.

“ठीक आहे,” ती म्हणाली, “मग ज्याचं नाव वरच्या यादीत आहे, त्यालाच वर बोलवा. माझ्या नावावरून कामं करून घ्यायची नाहीत.”

निलेश दचकला. “मॅडम, पुष्पहार, प्रवेश क्रम, स्वागत—”

“ज्यांना मी तात्पुरती वाटते, त्यांनी कायमच्यांना धावू द्या.”

क्षणभर सानिकेच्या चेहऱ्यावरचं हसू लटकलं. तिच्या मागे उभ्या स्टाफ मुलीने लगेच प्रश्नार्थक नजरेनं निलेशकडे पाहिलं; कारण स्वागत-डेस्कपासून वरच्या मंचापर्यंतचा संपूर्ण क्रम मृणालने मागच्या तीन दिवसांत बसवला होता. मुंबईतल्या सेवा क्षेत्रात सात वर्षं काम करून तिने एक गोष्ट पक्की शिकली होती—काम करणारा मागे सरकला की सजावटीचा डौल आधी ढासळतो.

“नाटक करू नकोस,” सानिका दाताखाली म्हणाली. “रोहनला उशीर होतोय.”

“मग त्याने कोणाला वर हवं ते स्पष्ट बोलावं,” मृणालने उत्तर दिलं आणि बाजूला होऊन त्या प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्यावर बसली. तिने तिच्या फोनजवळ थंड चहाच्या कपाखाली पडलेलं गोल वर्तुळ पाहिलं. थांबण्यातही अपमानाचा आकार असतो; तो वर्तुळासारखा दिसत होता.

रोहन खाली आला तेव्हा वरून शहनाईचा ट्रॅक बदलत होता. ऑफ-व्हाईट कुर्त्यात, चेहऱ्यावर घाई, आणि मागून आई कावेरीताईचा आवाज—“रोहन, पाहुणे आलेत, पटकन.” त्याने एकदा मृणालकडे, एकदा सानिकेकडे पाहिलं. ती ओळखीची ढळढळ त्याच्या नजरेत होती; दोन महिन्यांपूर्वी त्याने मृणालला करार सुचवला होता—घरच्यांना शांत ठेवण्यासाठी, साखरपुड्यापर्यंत दोघांनी नातं मान्य असल्यासारखं वागायचं. बदल्यात तिच्या आईच्या उपचारांचं बिल तो उचलणार होता. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं हवं होतं, पण निवड त्यांना करायची होती. मृणालने त्याला तेव्हाच सांगितलं होतं—“मी खोटी बायको होणार नाही; फक्त ठरल्याप्रमाणे उपस्थित राहीन.” आज तोच करार तिच्या गळ्यात फासासारखा अडकला होता.

सानिकेने लगेच शब्द टाकला. “मी तिला खालीच ठेवतेय. वर आपली माणसं आधी.”

“आपली?” मृणालने फक्त एक शब्द परत केला.

रोहनने ओठ चावले. “मृणाल, दोन मिनिटं. आधी जरा—”

त्याच्याच वाक्यात निलेश घुसला. “सर, वरच्या रँक बोर्डवर एंट्री क्रम टाकायचा आहे. जोडीने येणाऱ्यांची नावं गोठवायची आहेत. नंतर बदलता येणार नाही.”

लँडिंगवर बसवलेला तो बोर्ड हा सगळ्या सोहळ्याचा केंद्रबिंदू होता—पहिल्या ओळीत प्रमुख कुटुंब, पुढे जोडीने स्वागत, मग आशीर्वादाची रांग. वरच्या भिंतीवर डिजिटल आकडे मोजत होते; कोण कधी येणार, कोणत्या क्रमाने मंचाकडे जाईल. चूक झाली तर हॉटेलवाल्यांपासून पंडितापर्यंत सगळ्यांचा ताल बिघडणार होता.

सानिकेने उत्तर द्यायलाच ओठ उघडले, पण कावेरीताई खाली उतरल्या. त्यांच्या नजरेने आधी सानिकेचा ताठ पोशाख मोजला, मग मृणालच्या हातात नसलेला ओळख-पट्टा पाहिला. “तू बसलीयेस का इथे?” त्यांनी थेट मृणालला विचारलं, पण शब्दांत विचार कमी, दोष जास्त होता.

मृणाल उठली. “कारण मला वर जाऊ नका असं सांगितलं.”

“अगं, मोठ्यांचं बघून घे. आजचा दिवस आहे,” कावेरीताई म्हणाल्या. “राग पुढेही करता येतो.”

मृणालला हसू आलं असतं, जर ते इतकं गलिच्छ नसतं तर. राग तिचा दोष, अपमान त्यांचं शहाणपण. तिने काही न बोलता बाजू घेतली. निलेशने दुसऱ्या स्टाफला इशारा केला. स्वागतासाठी आणलेली फुलांची टोपली तिच्या हातातून काढून एका चुलत बहिणीच्या हातात देण्यात आली. तिथेच साध्या पाहुण्यांच्या चपला काढायच्या जागेजवळ मृणालला उभं केलं गेलं—प्रमुख पाहुण्यांच्या मार्गापासून दोन फूट दूर, पण सगळ्यांच्या नजरेत.

जिन्याच्या दुसऱ्या वळणावरून लोक उतरत-चढत होते. पुरुषांच्या बुटांचा आवाज, साड्यांच्या काठाने घेतलेले अर्धविराम, स्टीलच्या डब्याचा झाकणाला लागलेला टण्. मृणाल बाजूला उभी राहून गर्दीला मार्ग दाखवत राहिली. प्रत्येकवेळी कुणी “वर कुठून?” विचारलं की सानिका पुढे येऊन उत्तर देत होती, जणू मृणाल ऐकूच शकत नाही. तिसऱ्यांदा तर तिने सरळ मृणालच्या खांद्यापुढून हात घालून म्हटलं, “ही नाही सांगणार, तुम्ही माझ्यामागे या.”

रोहन वरखाली करत राहिला. एकदाही तो तिच्याजवळ थांबला नाही. पण चौथ्या फेरीत, वळणावर अडकलेल्या कॅटरिंगवाल्यांच्या ट्रॉलीमुळे जिना गच्च झाला तेव्हा त्याने अचानक वरून हाक मारली, “मृणाल!”

ती हलली नाही.

“मृणाल, वर ये. आत्ताच.”

सानिकेने लगेच मध्येच म्हटलं, “रोहन, आधी ताईंचं कुटुंब—”

“मी मृणालला बोलावतोय,” रोहनचा आवाज यावेळी जिन्यात घुमला.

तो क्षण इतका लहान होता की कुणी टाळीही वाजवली नाही, पण सगळ्यांचे पाय थांबले. स्विचबॅक लँडिंगवर ट्रॉली अडकलेली, एका बाजूला कावेरीताई, दुसरीकडे पाहुणे, मधे सानिका. मृणालने तिच्या कुर्त्याचा घडी पडलेला खांदा सरळ केला, निलेशकडून आपला ओळख-पट्टा घेतला, आणि पहिल्या पायरीवर पाऊल ठेवलं.

सानिका आडवी झाली. “वर आधी घरचे जातील.”

रोहन खाली दोन पायऱ्या उतरला. तो तिच्यापर्यंत पोचण्याआधी मृणालनेच पुढे चढायला सुरुवात केली. अरुंद वळणावर लोकांना मागे सरकावं लागलं. एका काकांनी भिंतीला पाठ टेकवली. कॅटरिंगवाल्याने ट्रॉली चाकावर उचलून धरली. सानिकेच्या रेशमी साडीचा पल्ला रेलिंगला अडकला आणि तिला अर्धं पाऊल मागे घ्यावं लागलं. मृणाल तिच्या खांद्याला न धडकता, पण तिची जागा कापत वर गेली. वरच्या लँडिंगवर पोचल्यावर निलेशने घाईघाईने दोरी बाजूला केली. त्या क्षणी प्रवेशाचा क्रम बदलला—हाक आधी तिची, पायऱ्या आधी तिच्या, आणि बाकी सगळ्यांना जागा द्यावी लागली.

वरच्या भिंतीवर रँक बोर्ड चमकत होता. पहिल्या ओळीत “कावेरी देशमुख परिवार,” दुसऱ्या ओळीत “सानिका-विशाल स्वागत,” तिसऱ्या रिकाम्या जागेजवळ रोहनचं नाव थांबल्यासारखं झगमगत होतं. त्याने मृणालकडे पाहिलं, पण अजूनही तो शब्द वाचून बोलणार की नजर वाचून, हे ठरवत होता.

मध्यावर मिळालेला रस्ता पुरेसा नव्हता. सानिकेने वर येताच चेहरा सावरला आणि थेट निलेशकडे वळली. “बोर्ड तसाच ठेव. हा फक्त वर येण्यासाठी होतं. प्रत्यक्ष स्वागत मी आणि विशाल करणार. तिला बाजूला बसा.”

तिने मृणालच्या कोपराला हात लावला. हलकासा नाही—जागा सोडायला भाग पाडणारा दाब. “चला, खालील रांगेत बसा. तुम्हाला समजत नाही का मर्यादा?”

मृणालने तिचा हात मनगटावरून काढून टाकला. खाली उभे असलेले दोन मामे वर पाहत होते; एका मामीने ओठांवरचा पानाचा रंग दाबून धरला. इथे मागे गेली तर पुढच्या प्रत्येक समारंभात हीच जागा तिच्या नशिबात लिहिली जाणार होती—दिसेल, पण मोजली जाणार नाही.

“मर्यादा मला ठरवून देऊ नका,” मृणाल म्हणाली. “करार असेल, तर ज्याने केला त्याने इथे बोलावं. नाहीतर मी आत्ता निघते, आणि तुमचं स्वागत, तुमचा बोर्ड, तुमचा क्रम—ज्याला हवं त्याने सांभाळा.”

सानिका फुत्कारली. “धमकी देतेयस?”

“नाही. जागा रिकामी करतेय.”

ती वळणार इतक्यात रोहनने तिचा मार्ग अडवला नाही; तो सरळ रँक बोर्डपाशी गेला. बोर्ड भिंतीवरच्या स्टँडला बसवलेला होता; प्रत्येक नावासमोर चुंबकीय पट्ट्या, बाजूला क्रमांक. त्याने प्रथम स्वतःचं नाव उचललं. मग “सानिका-विशाल स्वागत”ची पट्टी काढून एक ओळ खाली सरकवली. चुंबक स्टीलवर घासल्याचा कोरडा आवाज आला. सानिकेचा चेहरा पांढरा पडला.

“रोहन!” कावेरीताईंचा आवाज चिरला.

त्याने ऐकलं नाही. रिकाम्या तिसऱ्या जागेत त्याने नवी पट्टी बसवली—“रोहन - मृणाल”. क्रमांकाच्या छोट्या टॅबला वरच्या दुसऱ्या ओळीत खसकन अडकवलं. मग निलेशकडे वळून म्हणाला, “स्वागत प्रवेश माझ्यासोबत मृणाल करेल. बोर्डवर गोठवा.”

निलेशचा हात थरथरला, पण त्याने कन्सोलवर बटण दाबलं. भिंतीवरील डिजिटल आकडे एकदा लुकलुकले. खाली असलेला “३” वर गेला; “२”च्या जागी रोहन-मृणाल स्थिर झाले. “सानिका-विशाल” खाली ढकलले गेले. बदल सगळ्यांसमोर, उघडपणे, परत न येण्यासारखा झाला.

सानिकेने एक पाऊल पुढे टाकलं. “हे मी मान्य करणार नाही. घरात माझं—”

“घरात?” रोहनचा आवाज आता जास्त शांत होता, म्हणूनच जास्त धारदार. “तू समन्वय सांभाळलास म्हणून नावं ठरवणार नाहीस. ज्याच्यासोबत मी सार्वजनिकरित्या उभा राहणार आहे, तिचं नाव मी ठरवतो. आणि आजपासून तिच्याशी ‘तात्पुरती’ म्हणून कोणी बोलणार नाही.”

कावेरीताई पुढे सरकल्या. “रोहन, लोक बघतायत.”

“म्हणूनच.” त्याने नजरा हटवल्या नाहीत.

सानिकेचा डौल तिथेच मोडला. ती निलेशकडे वळली, जणू अजून कुणीतरी तिचं आदेश पाळेल. “बोर्ड अनफ्रीझ करा.”

निलेश हललाच नाही. कारण आता त्याचा धोका उलटा झाला होता; चुकीच्या नावाने सोहळा बिघडण्यापेक्षा, मालकाच्या मुलाच्या उघड आदेशाला विरोध करणं त्याला महाग पडलं असतं. स्टाफ मुलींनी आपोआप स्वागत-दोरीचा उजवा भाग उघडला. सानिकेच्या हातातली फुलांची टोपली दुसऱ्या मुलीने घेतली आणि मृणालकडे दिली. ते हस्तांतरण जास्त जोरात नव्हतं, पण त्यात संपूर्ण अपमानाचा आवाज होता—आधी ज्याच्याकडून काढून घेतलं, तेच आता परत देणं.

मृणालने टोपली घेतली नाही. तिने आधी स्वतःचा ओळख-पट्टा गळ्यात घातला. मग सानिकेकडे सरळ पाहत म्हणाली, “मी खालील रांगेत बसणार नाही. आणि माझ्या हाताला पुन्हा लावू नका.”

मगच तिने टोपली उचलली.

खाली प्रवेशासाठी शहनाईचा सुर बदलला. रोहन तिच्या डावीकडे उभा राहिला, पण तिला पुढे ढकललं नाही; तो अर्धं पाऊल मागेच थांबला. निर्णय त्याने घेतला होता, शेवटची जागा तिने स्वतः घ्यायची होती. मृणालने स्वागत-दोरीच्या उघडलेल्या फटीतून पहिलं पाऊल पुढे टाकलं. सानिकेला बाजूला व्हावंच लागलं. तिच्या साडीचा पल्ला परत रेलिंगला अडकला, यावेळी सोडवायला कोणी धावलं नाही.

“गोठवा,” मृणालने निलेशला सांगितलं.

भिंतीवरील रँकिंग वॉलवर “२ — रोहन - मृणाल” स्थिर उजळलं; खाली सरकलेलं “३ — सानिका - विशाल” एकदा लुकलुकून थांबलं. आकडे गोठले.