तिचं स्थान सगळ्यांसमोर वर गेलं

“थांबा. आतली रांग ही नाही तुमची.”

फुलांच्या कमानीखाली उभ्या उशरने मृणालसमोर हात आडवा केला, आणि तिच्या पातळ सोनसळी साडीतला पल्लू हवेतच अडखळला. मागून काकू, मामा, चुलत भावंडं, मोबाईल वर धरलेली पोरं—सगळे बघत होते. उजवीकडून आलेल्या दोन पाहुणींच्या गळ्यात हार पडले, त्यांना थेट लाल गालिच्यावरून मुख्य दरवाजाकडे नेलं गेलं. मृणालला मात्र फुलांच्या स्टँडजवळ, वितळलेल्या मेणबत्त्यांच्या उष्ण वासात, बाजूला सरकवण्यात आलं.

रेवा वहिनीने हसतच उशरकडे मान हलवली. “तिला तिथेच ठेव. आधी घरच्या मानाच्या लोकांना जाऊ दे. नंतर बघू.”

घरची मानाची. शब्द तिने मुद्दाम मोठ्याने म्हटले. मृणालच्या हातातल्या लहान स्टीलच्या डब्यातील पोहे पूर्ण थंड पडले होते; सकाळपासून धावपळीत तिला खायलाही वेळ मिळाला नव्हता. डब्याचं झाकण किंचित उघडलं आणि लिंबाचा आंबूस वास वर आला. तिच्या पर्सच्या खिशातून मेट्रोकार्डची झिजलेली कडा अंगठ्याला लागली. सकाळी अंधेरीहून तीनदा बदल करून ती इथे पोचली होती; गेल्या सहा महिन्यांत या लग्नासाठी सर्वात जास्त फेऱ्या तिनेच मारल्या होत्या. हॉलची बुकिंग, मेहंदीवाल्या बायका, वधूपक्षाच्या पाहुण्यांची खोली, उशिरा आलेलं केटरिंग बिल—सगळं तिच्या डोक्यावरून गेलं होतं. कारण अभिजितशी तिचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं; ठरलेलं, जाहीर नसलेलं, पण घरातल्या सगळ्यांना माहीत असलेलं.

मृणालने उशरच्या हातावरची पकड हलक्याने बाजूला केली. “माझं नाव यादीत आहे. मला कोणी बाजूला उभं राहायला सांगितलेलं नाही.”

रेवा वहिनीने लगेच पुढे येत तिच्या हातातून स्वागतासाठी ठेवलेली फुलांची टोपली काढून घेतली. “यादीत नाव असलं म्हणजे स्थान मिळत नाही, मृणाल. समजून घे. आज नवरीचा दिवस आहे, नाटक नको.”

मागून एक काका कुजबुजले, “अगं, थांब ना दोन मिनिटं. लोक बघतायत.” तेच दुखणं होतं. लोक बघत होते—आणि कुणी दुरुस्ती करत नव्हतं.

अभिजित दोन पावलांवरच होता. ऑफ-व्हाइट शेरवानीत, छातीवर ब्रोच, हातात फोन. त्याने मृणालकडे एक कटाक्ष टाकला, मग रेवा वहिनीकडे. “वहिनी, जाऊ द्या ना,” एवढं म्हणेल अशी एक क्षणभर शक्यता उभी राहिली. पण तो फक्त म्हणाला, “फ्लो बिघडू देऊ नको. आत्ता वरचे लोक येतायत.”

वरचे लोक.

मृणालच्या चेहऱ्यावर काही हललं नाही. तिने थंड डबा पुन्हा पर्समध्ये ठेवला, पल्लू नीट खांद्यावर चढवला आणि लाल गालिच्याच्या कडेला उभी राहिली—जणू कुणाची वाटच पाहत आहे. रेवा वहिनीला तिचं न हटणं अपेक्षित नव्हतं. त्या पुन्हा दुसऱ्या पाहुण्यांकडे वळल्या, पण दर दोन क्षणांनी त्यांची नजर येऊन मृणालवर खिळत होती.

आतून शहनाईचा सूर वाढत होता. बाहेर पार्किंगकडून आणखी गाड्या आल्या. मोठ्या डायमंडच्या सेटमध्ये रेवा वहिनींची माहेरची मावशी उतरली; उशर धावत गेला, छत्री धरली, आणि वाकून म्हणाला, “या, या.” तिच्या मागून आलेल्या एका उद्योगपती दांपत्यालाही आत नेण्यात आलं. मृणाल जिथे होती तिथेच. तिच्यापुढून ट्रॉलीवर पाण्याच्या बाटल्या गेल्या, दोन मुलं सेल्फी काढत हसली, आणि कंपाउंडच्या एका कोपऱ्यात उभ्या जनरेटरचा आवाज घशात अडकलेल्या अपमानासारखा चालू राहिला.

रेवा वहिनी पुन्हा आल्या. यावेळी आवाज खाली होता, पण धार जास्त. “तुला समजायला पाहिजे, तू अजून घरात आलेली नाहीस. लोकांसमोर पुढच्या रांगेत उभी राहिलीस तर उद्या कोण काय बोलेल माहीत आहे? मुलीचं लग्न आहे. थोडी शहाणी हो.”

“म्हणजे मी खर्च करायला, पळापळ करायला, रुग्णालयात काकूला नेायला घरची. पण लाल गालिच्यावर पाऊल ठेवायला बाहेरची?” मृणालने विचारलं.

रेवा वहिनीचे ओठ घट्ट झाले. “तुझी भाषा जप. इथे कोण काय केलं त्याची हिशोबाची वही उघडायची नाही.”

“तुम्हीच उघडली आहे.”

तितक्यात दरवाजातून मुख्य उशर बाहेर आला. पांढरा कुर्ता, नेव्ही जॅकेट, गळ्यात स्टाफचा रुमाल. तो रेवा वहिनींकडेच चालला होता; पण मध्येच त्याची नजर मृणालवर थांबली. तो एक क्षण थबकला, मग पूर्ण देह वळवून सरळ तिच्यासमोर आला. “मृणालताई?”

रेवा वहिनींनी तत्काळ मध्ये पडत सांगितलं, “नाही, आधी वरच्या मंडळींना—”

मुख्य उशरने त्यांचं वाक्य पूर्ण होऊ दिलं नाही. त्याने डावा हात पुढे करीत मृणालसमोर जागा उघडली, उजव्या खांद्याने बाकींचा रस्ता हलकाच अडवला. “आपल्याला आत यायला सांगितलं आहे. कृपया माझ्या बरोबर.”

तो ‘आपल्याला’ म्हणाला. मोठ्याने. उघड्या अंगणात.

एकाच वेळी तीन गोष्टी घडल्या—मागून येणाऱ्या नातलगांची चाल मंदावली, रेवा वहिनींच्या चेहऱ्यावरचं आत्मविश्वासाचं पातळ आवरण सरकलं, आणि अभिजितने पहिल्यांदाच फोन खिशात ठेवला. मृणालने काही न विचारता पाऊल पुढे टाकलं. मुख्य उशर तिच्या अर्ध्या पावलाने पुढे गेला, जणू तिच्यासाठी मार्ग कापत आहे. लाल गालिच्यावर तिचं पहिलं पाऊल पडताच बाजूला उभ्या दोन मुलींनी आपोआप मागे सरकत पल्लू उचलला.

कंपाउंडच्या प्रवेशवर्तुळातून आतल्या व्हरांड्याकडे जाता जाता हवेतल्या अगरबत्तीचा वास गडद झाला. वरच्या हॉलकडे जाणाऱ्या जिन्याच्या तळाशी टेबल मांडलेलं होतं—त्यावर पांढऱ्या कागदाचे स्थानचिन्ह, सोन्याच्या कडांचे लहान स्टँड, आणि चहाचे कप ठेवलेले. एका कपाखाली थंड चहाचा वर्तुळाकार डाग पडला होता; कुणीतरी वाट पाहत राहिलं होतं, मग अचानक उठलं असावं. मृणालला तिथेच रोखण्याचा रेवा वहिनींचा प्रयत्न पुन्हा सुरू झाला.

“एक मिनिट. आधी मी पाहते.” त्यांनी टेबलवरचे दोन स्थानचिन्ह उचलले. एकावर होतं – ‘कुलकर्णी कुटुंब’. दुसऱ्यावर – ‘मृणाल देशमुख’. ते दुसरं कार्ड त्यांनी उलटं करून बाजूला ढकललं. “हे नंतर.”

मुख्य उशरचा हात हवेतच थांबला. त्याच्या चेहऱ्यावर आता स्पष्ट दडपण होतं; कुणाचं ऐकावं याचा क्षणभर गोंधळ. अभिजित तितक्यात जवळ येत म्हणाला, “वहिनी, आत्ता खालीच ठेवू या. वर गर्दी आहे.”

मृणालने त्याच्याकडे पाहिलं. “खाली? कुठे?”

अभिजितने दृष्टी चुकवली. “नंतर नीट बोलू.”

“नंतर कधीच येत नाही,” ती शांतपणे म्हणाली.

त्या शांततेत अचानक मागून एक ठाम पुरुषी आवाज आला, “नंतर काही नाही. आत्ता.”

सगळे वळले. जिन्याच्या वरच्या उतारावर अनिरुद्ध उभा होता—घरच्यांत अभिजितचा मोठा चुलतभाऊ, पण प्रत्यक्षात या लग्नाचा मुख्य देणगीदार, हॉलचे पैसे, केटरिंगचा तुटलेला हप्ता, आणि वरपक्षाची मान राखून उभा करणारा. परदेशातून नव्हे, कल्याणच्या कारखान्यातून वर आलेला माणूस; पण घरात त्याचं म्हणणं शेवटी लागतं. त्याच्या शेजारी वधूचे वडील, पुजारी, आणि दोन मोठे मामा होते. अनिरुद्ध खाली उतरू लागला तसं लोक आपोआप बाजूला सरकले.

तो थेट टेबलपाशी आला. रेवा वहिनी अजूनही ‘मृणाल देशमुख’चं कार्ड बोटाखाली दाबून होत्या. अनिरुद्धने ते कार्ड त्यांच्या हाताखालून सरळ बाहेर ओढलं. मग ‘कुलकर्णी कुटुंब’चं कार्ड एक स्टँड मागे हलवलं, आणि ‘मृणाल देशमुख’ पुढच्या स्टँडमध्ये उभं केलं—जिन्याच्या पहिल्या वळणावर राखीव असलेल्या वरच्या आसनांच्या रांगेकडे तोंड करून. हालचाल इतकी सोपी होती की तिचा अपमान अधिक खोल गेला.

“हे स्थान इथलं,” तो स्पष्ट म्हणाला. “माझ्या सांगण्यावरून. ती खाली थांबणार नाही. ती आधी जाईल.”

रेवा वहिनीने लगेच हसू आणायचा प्रयत्न केला. “अरे, आम्ही तर फक्त—”

अनिरुद्धने तिच्याकडे पाहिलंच नाही. त्याने मुख्य उशरकडे मान वळवली. “मार्ग मोकळा करा.”

अभिजितने तेव्हा पहिल्यांदा आवाज चढवायचा प्रयत्न केला. “दादा, इतकं करण्याची गरज नाही. लोक चुकीचं वाचतील.”

अनिरुद्धचा चेहरा हललाही नाही. “लोकांनी अगदी बरोबर वाचावं म्हणूनच करतो आहे.” मग त्याने मृणालकडे पाहिलं. “तुझी जागा कोणी उलटवणार असेल तर तू स्वतः सरळ कर. उभी राहा पुढे.”

हे ऐकून रेवा वहिनीने शेवटचा डाव टाकला. त्यांनी दुसरं खुर्चीचं कार्ड उचलून वरच्या रांगेतील पहिल्या खुर्चीवर ठेवण्याऐवजी बाजूच्या स्तंभाजवळच्या खुर्चीकडे हात नेला. “ठीक आहे, वरच. पण इथे—”

मृणालने त्यांच्या मनगटाला पकडलं. घट्ट नाही, पण थांबेल इतकं. सगळ्यांसमोर. तिचा आवाज अजूनही स्थिर होता. “माझं कार्ड जिथे ठेवलेलं आहे तिथेच राहील.”

तिने रेवा वहिनींच्या हातातून कार्ड घेतलं, परत पहिल्या खुर्चीवरच सरळ उभं केलं. मग शेजारच्या खुर्चीवर ठेवलेलं ‘रेवा कुलकर्णी’ कार्ड उचललं आणि एक स्थान मागे सरकवलं. खुर्चीच्या पायांनी संगमरवरी फरशीवर किरकिरा आवाज केला. आवाज लहान होता; परिणाम मोठा.

रेवा वहिनींच्या बोटांतून पकड सुटली. त्यांच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदाच उघड भीती दिसली—कारण आता वाद शब्दांचा उरला नव्हता; खुर्ची सरकली होती, कार्ड वाचता येत होतं, आणि सगळे पाहत होते. वधूचे वडील नकळत दोन पावलं मागे झाले. एका मामाने घाईघाईने आपली शाल नीट केली. मुख्य उशरने लगेच मृणालच्या खुर्चीपुढची पाटी सरळ केली आणि तिच्या आसनापर्यंत मोकळी वाट राखली.

अभिजित पुढे आला, दबक्या आवाजात. “मृणाल, एवढं सार्वजनिक करायची गरज होती?”

ती त्याच्याकडे न वळताच म्हणाली, “गरज मला नव्हती. मला थांबवलं तेव्हा तुम्हा सगळ्यांना होती.”

अनिरुद्धने पुजाऱ्याला सूचक मान दिली. वरच्या रांगेत बसण्याची क्रमवारी तशीच लॉक झाली. आता जर कुणी कार्ड हलवायचा प्रयत्न केला असता, तर तो केवळ कौटुंबिक वाद नव्हे—सर्वांच्या समोर दिलेला आदेश मोडण्यासारखं ठरलं असतं. रेवा वहिनींचे ओठ उघडले, पण आवाज आला नाही. त्यांचे हात रिकामे राहिले; ना टोपली, ना कार्ड, ना आदेश.

मृणाल पुढे गेली. मुख्य उशर तिच्या डावीकडे चालत होता, अर्ध्या पावलाने पुढे. जिना चढताना खाली उभे असलेले दोन नातेवाईक स्वतःहून भिंतीला लागून उभे राहिले. वरच्या लँडिंगवर फुलांच्या साखळ्या हलक्या हलत होत्या, आणि कॉरिडॉरच्या दिव्याचा एकसुरी गुणगुणाट शहनाईच्या मध्ये ऐकू येत होता.

वर पोचल्यावर अभिजित अजून एकदा जवळ सरकला. कदाचित काही समजावायचं, कदाचित उशिरा हात पुढे करायचा. मृणाल थांबलीच नाही. तिने आपल्या खुर्चीसमोर जाऊन पल्लू व्यवस्थित खांद्यावर घेतला, आसनाच्या पाठीवर हात ठेवला, आणि बसण्याआधी फक्त एकदाच मागे पाहिलं—कोणाकडे नाही, तर त्या सरकवलेल्या कार्डांच्या रेषेकडे.

जिन्याच्या लँडिंगच्या अरुंद वाटेत शरीरं दोन बाजूंना उघडली. मुख्य उशरचा पांढरा बाहीचा कापड सर्वांत आधी चौकटीबाहेर सरकला, तिच्यासाठी जागा रिकामी करत.