तिचं नाव खाली ठेवलं, पण जागा वर गेली

“वैदेही, थांब जरा. मुख्य जिन्याने वर नाही. बाजूच्या मार्गाने जा.”

मृणालिनी वहिनीने हातातली पाहुण्यांची यादी तिच्या छातीसमोर अडवली आणि गुलाबी काचेच्या बांगड्या खणखणल्या. वरच्या मजल्यावर साखरपुड्यानंतरचं कुटुंबीय बसणार होतं; तिकडे जाणाऱ्या रुंद जिन्याच्या पायरीवर लाल दोरी होती, आणि त्या दोरीच्या आत फक्त “जवळचे” लोक. वैदेहीच्या हातात अजूनही काचेचा कप होता. चहा बऱ्याच वेळापूर्वी थंड पडून पातळ कातडी धरला होता; कपाच्या तळाशी तिच्या बोटांच्या दाबाने ओलसर वर्तुळ उमटलं होतं. तिच्या सलवारच्या बाह्यांवर दिवसभराच्या धावपळीच्या सुरकुत्या होत्या. सकाळी पार्ल्याहून लोकल पकडून, मग सजावटीवाल्याशी बोलून, मग केटररच्या बिलावर सही घ्यायला धावून आलेली ती आता मंडपाच्या दारात पाहुणी नव्हती, आणि घरचीही मानली जात नव्हती.

दाराच्या चौकटीत अर्धा क्षण थांबून तिने वर पाहिलं. वरच्या लँडिंगवर समरच्या काकांनी मागे वळून तिला पाहिलं, मग वहिनीच्या चेहऱ्याकडे. खाली उभ्या मावशा, आत्या, चुलत बहिणी—सगळ्यांच्या नजरा तशाच थांबल्या. हे नातं लपलेलं नव्हतं; नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं. पण माहिती असणं आणि मान्यता मिळणं यातच तर सगळं अडकलेलं होतं.

“मी वर काकूंनी बोलावलं म्हणून आले,” वैदेहीने शांतपणे सांगितलं.

“अगं, बोलावलं असेल तर नंतर. आधी मोठ्यांचे बसायचे आहे. तू खाली बस. किंवा सेवा भागात जा, तिथे तुझी जास्त गरज आहे.” मृणालिनीचा आवाज हसरा होता, पण हात दोरीवरच घट्ट राहिला. “आमच्याकडून लाखोंचं लग्न चाललंय. काही क्रम असतो.”

वैदेहीने कप बाजूच्या पाण्याच्या टेबलावर ठेवला. कपाखालचं ओलसर वर्तुळ पांढऱ्या कापडावर स्पष्ट राहिलं. मग तिने वहिनीच्या हाताखालून न शिरता, बाजूच्या अरुंद जिन्याकडे वळून सरळ चालायला सुरुवात केली. मृणालिनीला ती घाबरून मागे जाईल असं वाटलं होतं; पण वैदेहीने खाली हटण्याऐवजी वेगळाच मार्ग धरला, आणि तिच्या त्या थंड वळण्याने दारात उभ्या दोन मुलींनी नकळत बाजू केली.

मंडपाच्या पहिल्या मजल्यावर जेवणावळीतून येणाऱ्या तुपाच्या वासात, फुलांच्या कुजकट गोड वासात, आणि लोकांच्या उकाड्याच्या श्वासात बाजूचा जिना चढताना तिच्या फोनचा फिकट पडदा तळहातात चमकला. समरचा एकच संदेश होता—“मी येतो.” तो संदेशही तसाच खाली धरलेला; मोठ्याने दाखवण्यासारखा नाही. ती दुसऱ्या लँडिंगवर पोचली, तेव्हा तिथे दोन उषर मुलगे खुर्च्या हलवत होते. उजवीकडच्या दारातून वरच्या कुटुंबीय कक्षात प्रवेश होता; डावीकडे फिरून जाणारा पटांगणाकडे. उजवीकडे टेबलावर पांढरी कार्डं ठेवली होती—नावं आणि आसनक्रम.

खालीतून मृणालिनीचा आवाज वर आला. “त्या कार्डात बदल करू नका हं. समरच्या बाजूला पायल बसणार. फोटो चांगले दिसतात.”

उषर मुलाने हात हवेतच थांबवला. दुसऱ्याने वैदेहीकडे पाहिलं, मग कार्डांकडे. तिचं नाव तिथे नव्हतंच. तिच्यासाठी एका कडेला, स्त्रियांच्या रांगेत, “विशेष आमंत्रित” असं छोटे कार्ड ठेवलं होतं. पायल—मृणालिनीच्या माहेरच्या श्रीमंत मैत्रिणीची मुलगी—समरच्या नावाशेजारी.

काका वर येत होते. त्यांचा चेहरा आधीच पैशांच्या, प्रतिष्ठेच्या, आणि लोक काय म्हणतील याच्या घामाने चमकत होता. “वैदेही, चुकीचं घेऊ नकोस,” ते हळू बोलले, पण लँडिंग अरुंद असल्याने सगळ्यांनी ऐकलं. “तू चांगली मुलगी आहेस. पण सेवा क्षेत्रातली नोकरी, रात्रपाळ्या, एकटी राहतेस... मोठ्यांना समजावणं कठीण जातं. आधी समारंभ नीट होऊ दे.”

“म्हणजे मला बाजूला ठेवणं सोपं जातं,” वैदेहीने विचारलं.

काकांनी लगेच तिच्याकडे पाहिलं नाही. त्यांनी उषर मुलाला म्हटलं, “हे कार्ड जसं आहे तसं ठेवा. वरच्या दारातून फक्त घरच्यांना.”

मृणालिनी वर येईपर्यंत खालच्या पायऱ्यांवरून लोक अडकले. जिन्याच्या वळणावर साड्यांचे कडे, शेरवानीचे बाहू, फुलांच्या टोपल्या, मोबाईल उचललेले हात—सगळं थांबलं. त्या थांबण्याला आवाज असतो; चप्पल अर्धी पायरीवर रुतते, काचेच्या बांगड्या अधांतरी थांबतात, कुणीतरी खोकतं. वैदेहीने टेबलवरची दोन कार्डं उचलली. “समर” आणि “पायल.”

“हात लावू नकोस!” मृणालिनीचा आवाज यावेळी उघडा होता. ती वर चढून आली, आणि लोकांना ऐकू जावं म्हणून म्हणाली, “अगं, एखादं नातं नातेवाईकांना माहिती आहे म्हणून त्याला जागा मिळते असं नसतं. जागा घर ठरवतं.”

वैदेहीने तिच्याकडे पाहिलं. “म्हणूनच मी इथे उभी आहे.”

तेवढ्यात वरच्या कॉरिडॉरमधून समर खाली उतरला. काळ्या बंदगल्यावरून घाईत काढलेला सेहर्‍याचा एक धागा अजून खांद्याला चिकटला होता. त्याच्या मागे त्याची आई, दोन मावशा, आणि पुजाऱ्याला घेऊन जाणारा मुलगा. समरने दृश्य एकदाच पाहिलं—मृणालिनी दोरीसारखी जिन्याच्या मधोमध, काका कार्डांजवळ, वैदेही उजवीकडच्या दारासमोर, आणि पायलचं नाव त्याच्या जागेजवळ.

मृणालिनीने तत्क्षणी चेहरा मऊ केला. “समर, खाली सगळे थांबलेत. आधी तू वरून सरळ आत चल. ही नंतर...”

ती वाक्य पूर्ण करायच्या आधी वैदेहीने टेबलावरचं “पायल” कार्ड उलटं करून बाजूला ठेवलं आणि रिकामं कार्ड उचललं. शेजारच्या पेनने तिने ठळक अक्षरात स्वतःचं नाव लिहिलं—“वैदेही.” मग ती दोन पावलं पुढे होऊन समरसमोर उभी राहिली. तिचा आवाज मोठा नव्हता; पण लँडिंगवर उभे असलेले लोक ऐकण्यासाठी आधीच मान पुढे काढून होते.

“समर,” ती म्हणाली, “तुझ्या घराला जर अजून ठरवायचं असेल, तर मला बाजूचा रस्ता द्या. पण तुझ्या शेजारची जागा दुसऱ्याला ठेवून मला खाली थांबवणार असाल, तर इथून मी पाय मागे घेणार नाही.”

खालीपासून काकूचा अर्धवट घाबरलेला आवाज आला, “अगं, नाटक नको—”

समरने तो आवाज कापून टाकला. तो लँडिंगच्या मधोमध थांबला. त्याने आधी मृणालिनीकडून यादी हिसकावून घेतली नाही, कुणाशी भांडला नाही. फक्त तिने धरलेली लाल दोरी जिन्याच्या हुकातून काढून उषर मुलाच्या हातात दिली आणि स्पष्ट म्हणाला, “ही दोरी इथून पुढे फक्त गर्दीसाठी. वैदेहीला अडवायला नाही.”

मृणालिनीच्या चेहऱ्यावरचे तयार हसू सटकून गेलं. “समर, मोठ्यांसमोर—”

“मोठ्यांसमोरच,” तो तिच्याकडे न पाहता म्हणाला. मग उषर मुलाकडे वळून, इतक्या मोठ्या आवाजात की वरच्या दारापाशी उभ्या काकूंपर्यंत जावं, म्हणाला, “समरच्या उजवीकडची जागा वैदेहीची. ती माझ्यासोबत वरच्या कुटुंबीय मार्गाने येईल. कार्ड बदला.”

हे वाक्य पडताच जिन्याचा प्रवाह उलटा झाला. उषर मुलाने लगेच पायलचं कार्ड उचलून खाली घेतलं. दुसऱ्याने रिकाम्या स्टँडमध्ये “वैदेही” सरकवलं. पांढऱ्या कार्डावर काळ्या शाईतलं नाव समरच्या नावाशेजारी दिसू लागलं. मावशीने पायलकडे पाहणं टाळलं. काकांनी हात पुढे करून “थांब” म्हणायचा प्रयत्न केला; पण त्यांनी ज्या टेबलावर अधिकार ठेवला होता, तो टेबल आता उषर मुलाच्या हाताखाली गेला होता.

मृणालिनीने शेवटचा डाव तिथेच टाकला. ती झटकन पुढे सरकली आणि वैदेहीच्या आधी उजव्या दारातून आत जाण्याचा प्रयत्न केला. “मी आधी मोठ्यांना बसवते,” ती म्हणाली, “नंतर कुणी कुठे बसायचं ते—”

वैदेहीने तिच्या मनगटाला हात लावला नाही. ती फक्त एक पाऊल पुढे गेली, दाराच्या चौकटीत उभी राहिली, आणि उषर मुलाच्या हातातून दोरीचा टोक घेत दाराच्या विरुद्ध बाजूच्या हुकात अडकवला. आता अरुंद मार्गात एकच रेषा तयार झाली—आत जाण्यासाठी आधी तिला जाऊ द्यावं लागणार. मग तिने सरळ मृणालिनीकडे पाहून म्हटलं, “वहिनी, घरच्या रांगेत जायचं असेल तर क्रम पाळा.”

तीन सेकंद कोणी हललं नाही. मग मागच्या पायरीवर उभ्या काकूने स्वतःचा पल्लू सावरत अर्धं पाऊल मागे घेतलं. त्यामागच्या माणसानेही. उषर मुलाने हात पुढे करून मृणालिनीला थांबवलं—आधी ज्या हाताने वैदेहीला अडवण्यासाठी सूचनेची वाट पाहत होता, त्याच हाताने. “एक मिनिट, मॅडम,” तो कुजबुजला, पण कुजबुजही पुरेशी होती. कारण थांबलेली ती होती.

समरने वैदेहीच्या लिहिलेल्या कार्डाकडे बोट दाखवलं. “तेच राहू द्या,” तो म्हणाला. “आणि ऐका सगळ्यांनी—तिला खाली कुठेही पाठवू नका. माझ्या आईबाबांच्या रांगेनंतर ती येईल. तिची जागा पुढे आहे.”

काकांच्या चेहऱ्यावरचे स्नायू लोंबले. पैशांचा हिशेब, मंडपाचं भाडं, समाजातली इज्जत—ज्याचा आधार घेऊन त्यांनी तिला खाली ठेवण्याचा प्रयत्न केला होता, त्याच समारंभाच्या मधोमध त्यांचा अधिकार कोसळला. पायलचा बाबा, जो आत्तापर्यंत समरकडे जावई म्हणून पाहत उभा होता, अचानक फोनकडे पाहू लागला. मृणालिनीने एकदा समरकडे, एकदा वैदेहीकडे, मग थांबलेल्या जिन्याकडे पाहिलं. तिला समजलं—आता जर ती आवाज चढवेल तर लोक तिची बाजू नाही, तिची धडपड पाहतील.

“चला,” वैदेही म्हणाली. आवाज अजूनही तोललेला. “मोठ्यांचा मार्ग अडवू नका.”

ती दोरीच्या आतून गेली. समर तिच्या एक पाऊल मागे. मग समरची आई, मग काका, आणि त्यानंतर उरलेले. मृणालिनीला उजव्या दाराच्या आधी बाजूच्या भिंतीलगत उभं राहावं लागलं; तिच्या रेशमी साडीचा काठ दाराच्या हँडलला अडकून ओढला गेला. उषर मुलाने आतल्या आसनरांगेकडे हात दाखवला, पण यावेळी तो हात वैदेहीसाठी होता. समरच्या नावाशेजारी ठेवलेलं तिचं कार्ड सगळ्यांसमोर पांढरं, सपाट, निर्विवाद उभं होतं.

आतून शहनाईचा आवाज जाड गालिच्यावर घासल्यासारखा मऊ झाला होता. पुढच्या खुर्च्यांपर्यंतचा छोटा मार्ग लोकांनी स्वतःच मोकळा केला. कुणी “या” म्हटलं नाही; त्याची गरजच उरली नव्हती. कारण आधीच क्रम बदलला होता. वैदेहीने आपल्या नावाचं कार्ड सरळ केलं, खुर्चीला हात लावला, आणि बसण्याआधी एकदा मागे वळून समरकडे पाहिलं.

“मी खाली थांबले नसते,” ती म्हणाली.

“माहितीय,” तो उत्तरला.

तेवढंच. मग ती बसली नाही; आधी तिने समरच्या आईसाठी खुर्ची थोडी पुढे ओढली, आई बसल्यावर स्वतःच्या जागेकडे वळली, आणि त्या हलक्याशा हालचालीनेही कोण आधी, कोण नंतर हे पुन्हा एकदा स्पष्ट झालं.

वरच्या मजल्याकडे नेणाऱ्या पुढच्या लँडिंगच्या अरुंद मार्गात लोक अंग चोरून उभे राहिले. वैदेही पुढे झाली तशी पांढऱ्या गणवेशाचा उषर मुलगा भिंतीलगत सरकला; त्याच्या बाह्याचा कडा आधीच चौकटीतून मागे गेला, आणि तिच्यासमोरचा चढता मार्ग एकदम साफ झाला.