हिशेब त्याच जागी त्याच्याकडून वसूल झाला

मयूरने स्टीलच्या सरकत्या दरवाज्याजवळ हात आपटला आणि सईच्या हातातला सुटकेचा चलनकागद हिसकावून हवेत दाखवला. “हीच ती,” तो मोठ्याने म्हणाला, “जिने गेल्या वर्षी पनवेलच्या पाठवणीत चौदा बॉक्स गायब दाखवले होते. आणि आज हिला डिस्पॅच पर्यवेक्षक करायचं? घरच्यांनीही दोनदा विचार करावा.”

लोडिंग बेच्या ओलसर सिमेंटवर ट्रॉलीच्या चाकांनी किरकिरत वळण घेतलं. सईच्या तळहातात अजून एका पातळ पावतीचा अर्धवट घड दाबला गेला होता—काकांनी काल सोनाराकडच्या आगाऊ पैशाची पावती पुन्हा पुन्हा उघडून दुमडलेली. लग्नाचं बोलणं घरात सुरू होतं; नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असलं तरी मान डोक्यावरून एकदा घसरली की मुलीचंच वजन वाढतं, हे तिला वेगळं कोणी शिकवायची गरज नव्हती.

काका देशमुख दरवाज्याच्या चौकटीत थांबलेले. अर्धा देह आत, अर्धा बाहेर. नव्या शर्टाच्या बाह्या अजून कडक होत्या, पण रात्रीच्या लोकलचा प्रवास खांद्यांवर मोडून बसला होता. त्यांनी सईकडे पाहिलं नाही; समोरच्या रॅकवर ठेवलेल्या लग्नाच्या सजावटीच्या पुठ्ठ्यांकडे पाहत राहिले. पांढऱ्या कागदी फुलांच्या पिशव्यांतून कोरड्या कागदाचा खसखस आवाज होत होता.

“मयूर, जुनी फाइल काढायची असेल तर शेखर-सरांसमोर काढ,” सईने सपाट आवाजात सांगितलं. “हा माल थांबला तर वाशीच्या मंडपावर थेट परिणाम होईल.”

“तू मला शिकवणार?” मयूर हसला. तो हसू तोंडावर जास्त, डोळ्यांत कमी. “आज सर वरच्या मजल्यावर खरेदीदारासोबत आहेत. इथली सुटका माझ्या सहीने. आणि माझ्या सहीपुढे तुझं नाव अडकलंय.” त्याने चलनकागद पुन्हा तिच्यासमोर धरला. लाल शिक्का रिकामा होता, फक्त स्वाक्षरीची ओळ मोकळी. “कर सही. लिहून दे—स्टॉक पूर्ण पाहिलाय, जबाबदारी स्वीकारते.”

पहिला धक्का तिथेच दिसला. मागून रुचाने ट्रॉली थांबवली आणि लगेच हात मागे घेतला. “सर, पण काउंटिंग तर अजून—”

“तू तुझं बघ,” मयूरने तिला तोडले. मग काकांकडे वळून जरा सौम्य चेहरा केला. “देशमुखकाका, आपल्या मुलीला वर आणायचं असेल तर आधी तिच्यात स्थिरपणा हवा. आज इथे अडखळली तर उद्या घरातही.”

काकांचा घसा हलला. ते काही बोलले नाहीत. सईला तेच जास्त बोचलं. गोदामातल्या माणसांसमोर कामाचं नाव खराब होणं एक गोष्ट; काकांसमोर लग्नाच्या ताटातच तिला तोलून बघितलं जाणं वेगळी.

ती पुढे झाली. दोघांच्या मध्ये पिवळ्या रंगाची पॅलेट जॅक अडकलेली होती. “चलन दे.” तिने हात पुढे केला.

मयूरने दिलं नाही. उलट बाजूच्या भिंतीवर लटकणारी बे-की काढली, बे नंबर तीनचं चुंबकीय कुलूप उघडलं, आणि मोठ्याने म्हणाला, “सगळ्यांनी ऐका. आजची सुटका तिच्या थेट स्वीकृतीवर. नंतर कमी-जास्त निघालं तर जबाबदारी सई देशमुख.”

रुचाच्या चेहऱ्यावरचं रक्त उतरलं. मागच्या रांगेत उभा असलेला हमाल सुभाष चटकन नजरा चुकवून पुठ्ठा उचलू लागला. सामाजिक लाज यापेक्षा जास्त स्पष्ट काय असणार—ज्यांना तिचं रोजचं काम माहित होतं तेच आता उगाचच व्यस्त दिसू लागले.

सईने चलनकागद घेतला. पानाच्या मागे कार्बनची काळी सावली होती. खालच्या कोपऱ्यात मयूरचं नाव आधीच छापलेलं: कार्यवाहक डिस्पॅच प्रभारी. त्याच्या खाली एक लहान चौकट—‘प्रत्यक्ष तपासणीविना त्वरीत सुटका’. शेजारी सूचना: ‘या पर्यायावर सही करणारा अधिकारी संपूर्ण तूट, बदल, विलंब यासाठी उत्तरदायी.’ अक्षरं छोटी होती, पण तिच्या डोळ्यांना नव्हती नवी.

तिने वर पाहिलं. “हा त्वरीत सुटकेचा पर्याय कुणासाठी आहे?”

मयूरने अधीरपणे टाळी वाजवली. “ज्याला काम करायचं असतं त्याच्यासाठी. सही कर.”

“अधिकारी सही.”

“तू आता पर्यवेक्षक पदासाठी शिफारसीत आहेस ना? कर मग.” तो जवळ येऊन कुजबुजल्यासारखा, पण सगळ्यांना ऐकू जाईल इतक्या मोठ्याने म्हणाला, “की खरं आहे, वरचा भार पेलणार नाहीस?”

तिने पेन उचललं. दोन सेकंद. तीन. मग पेन त्याच्याकडे परत धरला. “तुझ्या नावाखाली छापलेली चौकट आहे. माझ्या नाही.”

मयूरने चिडून पेन हिसकावलं. “काय खेळ करतेस?”

“खेळ नाही. वाच.”

तो हसतच सहीला वाकला. त्याच्या घाईत कागद पॅलेटवर सरकला; कार्बनची शीट निसटून खाली पडली. तरी त्याने स्वाक्षरी टाकली, चौकटीत खूण केली, आणि बे-कीने कुलूप पूर्ण उघडत दार मागे ढकललं. “बस. आता माल बाहेर. आणि जर कमी निघालं तर मी इथेच दाखवतो की तू तपासणी न करता सोडलंस.”

सई खाली वाकली, पडलेली कार्बनची शीट उचलली, आणि त्याखाली चिकटलेली दुसरी प्रत तिच्या नजरेसमोर आली. जुनी पनवेल फाइलमधला क्रमांक नव्हता; आजच्या लॉटचा मूळ स्टॉक-पिकिंग क्रमांक होता. वरच्या ओळीत निवड क्षेत्र: ‘रात्रपाळी-पूर्व उचल’. त्या ओळीच्या शेजारी आधीच मयूरचं आद्याक्षर. म्हणजे मूळ मोजणी त्याच्या नियंत्रणाच्या पट्ट्यातून झाली होती.

तिने ती दुसरी प्रत न बोलता रुचाकडे धरली. रुचाने एकदा पाहिलं, मग तिचा हात नकळत रजिस्टरकडे गेला. “सर... हा लॉट तर सकाळी सईने घेतलाच नाही. पिकिंग स्लिप तुमच्या कोडवर आहे.”

“दे इकडे.” मयूर झडप घालून पुढे आला.

सईने मागे न हटता पिकिंग स्लिप रजिस्टरवर सपाट ठेवली. “उचलून बघ. सगळे बघतायत.”

क्षणभर काहीच हललं नाही. फक्त वरच्या पत्र्यांवर थेंब आदळत होते. मग सुभाषने चुकीचा पुठ्ठा खाली ठेवून योग्य पॅलेट मयूरच्या बेसमोर आणला. कोपऱ्यावर काळ्या मार्करने त्याचाच कोड. जुना दोष तिच्यावर लावायचा होता, पण आजचा माल त्याच्या मार्गातूनच फिरला होता—ते वस्तूनेच दाखवलं.

मयूरचा आवाज पहिल्यांदा तुटला. “कोड म्हणजे फक्त एंट्री. अंतिम सुटका—”

“तुझ्या सहीवर.” सईने त्याचं वाक्य पूर्ण केलं. “तू आत्ताच त्वरीत सुटकेची चौकट निवडलीस.”

“कारण तू मुद्दाम उशीर—”

“मालाची प्रत्यक्ष तपासणी न करता सुटका करणारा अधिकारी उत्तरदायी,” रुचाने सूचना वाचून दाखवली. तिच्या आवाजात धडधड होती, पण शब्द स्वच्छ होते.

काका चौकटीतून आत आले. खिशातून त्यांनी ती अर्धवट दुमडलेली पावती पुन्हा काढली, एकदा सरळ केली, आणि काहीही न बोलता बाजूला उभे राहिले. त्यांची ती शांत उभी राहण्याची पद्धतच सईला पुरेशी होती; आत्तासाठी तिला आधाराची भाषा नको होती, फक्त साक्ष हवी होती.

मयूरने लगेच दुसरा डाव टाकला. “ठीक आहे. मग माल थांबवा. कोणतीही सुटका नाही. खरेदीदाराला सांगा—सईच्या शंकेमुळे लग्नाची डिलिव्हरी अडकली.”

हे पाऊल जास्त झालं. कारण बाहेर आधीच छोट्या टेंपोचा चालक रिव्हर्स घेऊन रॅम्पला लावलेला होता. मंडपाच्या सजावटीचे बॉक्स, पुष्पमाळांचे क्रेट्स, आणि लाल-सोनरी कागदी तुकड्यांनी भरलेल्या दोन मोठ्या पिशव्या वेळेवर निघाल्या नाहीत तर दंड कंपनीवर बसणार, आणि तो दंड कोणाच्या अधिकाररेषेत नोंदवला जाईल हे रजिस्टरवर स्पष्ट होतं.

सईने आता स्वतःचा बचाव केला नाही. तिने बे-की त्याच्या हातातून घेतली नाही, न वाद वाढवला. ती सरळ रजिस्टरकडे गेली, मोकळ्या ओळीवर दिनांकाजवळ बोट ठेवलं, आणि शेखर-सरांच्या अंतर्गत क्रमांकावर गोदामातील जुन्या काळ्या दूरध्वनीवर कॉल लावला. दोन रिंग. “सर,” ती म्हणाली, “बे तीन. कार्यवाहक प्रभारी मयूर जाधव यांनी प्रत्यक्ष तपासणीविना त्वरीत सुटका स्वतःच्या सहीने उघडली आहे. आता ते तोच माल अनिर्णीत ठेवत आहेत. कृपया नोंद द्या—सुटका त्यांच्याकडून पूर्ण करून घ्यायची का बे नियंत्रण माझ्याकडे वळवायचं?”

दूरध्वनीवरील उत्तर सगळ्यांना ऐकू आलं नाही, पण शेखर-सरांचा कोरडा आवाज पुरेसा कापरा होता. “ज्याने चौकट निवडली त्याने सुटका पूर्ण करायची. आणि बे-की सईकडे. आत्ता.”

मयूरने “सर, एक मिनिट—” म्हणत फोनकडे हात केला, पण सईने आधीच रिसीव्हर ठेवला होता. आवाज थांबण्याआधीच तिने रजिस्टर त्याच्या दिशेने फिरवलं, उघड्या ओळीखाली दुसरा चलनकागद ठेवला, आणि त्याचं पेन त्याच्या बोटांत घट्ट ढकललं.

“तुझी त्वरीत सुटका,” ती म्हणाली. “मग पूर्ण कर. इथे—‘माल मोजणीविना सोडला.’ आणि इथे—‘विलंबाची जबाबदारी स्वीकारली.’”

“मी हे का लिहू?” त्याने दात घट्ट केले.

“कारण तूच थांबवलास. आणि सगळ्यांनी ऐकलं.”

रुचाने बे-की उचलून सईच्या रजिस्टरजवळ ठेवली. तो छोटा आवाज—लोखंड सिमेंटला स्पर्शल्याचा—खोलीत काहीतरी सरकल्यासारखा झाला. मयूरने रुचाकडे पाहिलं. ती नजरा चुकवली नाही.

“काका,” मयूरने शेवटचा प्रयत्न केला, “तुम्ही सांगा ना. ही मुलगी मुद्दाम—”

सईने एकदाच त्याच्याकडे पाहिलं. “घरातलं नाव इथे आणलंस तू. आता कागदावरच बोल.”

मयूरच्या कपाळाजवळ निळी शीर उठली. बाहेर टेंपोवाल्याने हॉर्नचा एकच छोटा दाब दिला. वेळ निघत होती. वरच्या पुठ्ठ्याचा कोपरा ओलाव्याने मऊ पडून फाटला आणि लाल-सोनरी कागदी कण खाली सांडले.

मयूरने पेन रजिस्टरावर आपटलं, नंतर उचललं, आणि ओळीवर सही केली. पहिल्या अक्षरातच दाब जास्त गेल्याने कार्बन भेदला. त्याने दुसऱ्या चौकटीत लिहिलं—‘विलंब माझ्या आदेशामुळे’. शब्द वाकडे गेले. तो थांबणार होता; सईने त्याच्यासमोर पुढचा चलनकागद आणखी जवळ सरकवला.

“स्वीकृतीची प्रतही.”

“पुरे झालं.”

“नाही. टेंपो थांबलेला आहे.”

त्याने दुसरी सही केली. या वेळेला त्याचा हात किंचित थरथरला. सुभाषने लगेच पहिला पॅलेट रॅम्पवर चढवला, पण आदेश मयूरकडून घेतला नाही. त्याने सईकडेच पाहिलं. सईने ठरावीक दोन बोटांनी पुढचा क्रेट दाखवला. रुचाने सुटकेचा शिक्का तिच्या बाजूला सरकवला. शिक्का उचलून सईने चलनावर आपटला—कडक, एकदाच.

मयूर अजून तोंड उघडणारच होता. तिने बे-की उचलून खिशात ठेवली आणि म्हणाली, “बे तीनची पुढची सुटका माझ्याकडून.”

ती वळली. रॅम्पकडून ओलसर हवा आत आली. फाटलेल्या लग्नाच्या पॅकिंगमधून सांडलेले लाल-सोनरी कागदी तुकडे बेच्या बाहेरच्या गटाराकडे सरकले; मग वार्‍याने उलट फिरून त्याच गटारातून मयूरच्या बुटांकडे परत फडफडत आले.