जिची हाक शेवटी पुढच्या बाकावरून आली

“सई, तू तिथेच बस. पुढच्या बाकावर येऊ नकोस,” माधवीताईंनी रिसेप्शनसमोरचा लोखंडी बाक हाताने अडवत सांगितलं, आणि लगेच शुभांगीला खुणावलं, “तू ये, फॉर्म आधी दे. आपली वेळ ठरलेली आहे.”

सईच्या गुडघ्यावरची अर्धी दुमडलेली पावती पुन्हा मोकळी झाली. तिने सकाळी सातपासून तीनदा तीच पावती उघडून बंद केली होती—मेट्रोचं भाडं, आईच्या औषधांचे पैसे, आणि या निदान केंद्रातल्या मुलाखतीसाठी काढलेला फोटो. तिच्या गळ्यातलं जुनं ओळखपत्राचं पट्टं घासून पांढरं पडलेलं होतं. तरीही तिला बाजूच्या बाकावर ढकलून, तिच्यापेक्षा कमी अनुभव असलेल्या शुभांगीला काऊंटरसमोर उभं केलं जात होतं. समोरच्या काचेमागे रक्ततपासणीचे अहवाल प्रिंटरमधून खडखड बाहेर येत होते; मागे तिची कांचनकाकू आणि अजून दोन नातेवाईक बसले होते. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं म्हणून अनिकेतचा विषय घरात फिरत होता, आणि म्हणूनच आजचं हे अपमानाचं ठिकाण नुसतं नोकरीचं नव्हतं.

सईने शांतपणे उठून बाकाच्या कोपऱ्यावरून सरकवलेली रुग्णनोंदवही परत सरळ केली. “फॉर्म आधी देणं तुमचं,” ती म्हणाली, आवाज सपाट, “पण नमुना संकलनाची वेळ नोंद चुकीची गेली तर जबाबदारीही तुमची.” एवढंच. ती पुन्हा बसली. पण काऊंटरमागच्या कनिष्ठ मुलीनं नकळत वहीकडे पाहिलं; माधवीताईंच्या चेहऱ्यावर क्षणभर किरकिर उमटली. तो पहिला बारीक तडा होता.

दादरमधल्या या छोट्या पण गजबजलेल्या निदान केंद्रात माधवीताई मालकाच्या वहिनी म्हणून वावरत होत्या. नावानं त्या “प्रशासन” पाहत; प्रत्यक्षात कोणाला आत बसवायचं, कोणाला उभं ठेवायचं, कोणाची कागदं वरच्या फाईलमध्ये घालायची, हे त्यांच्या नजरेवर चालत होतं. “सईला काम येतं,” कांचनकाकूने अर्ध्या आवाजात म्हटलं, तर माधवीताई लगेच मोठ्याने बोलल्या, “काम येणं वेगळं, घरातली सवय वेगळी. इथे पेशंटसमोर तोंड सांभाळावं लागतं. शिवाय, आपल्यातल्या मुलीला आधी संधी दिली तर काय बिघडलं?”

“आपल्यातली?” मागच्या बाकावर कुणीतरी पुटपुटलं.

माधवीताईंनी जास्त जोरात वही आपटली. “शुभांगी माझ्या माहेरकडची आहे. भरोसा आहे. आणि सई…” त्यांनी वरखाली पाहिलं, “ही आधी मदतीला येत होती. पार्ट-टाईम. कायमस्वरूपी जागा वेगळी असते.”

मदतीला येत होती. जणू पाच महिने सकाळच्या शिफ्टमध्ये रक्तनमुने लेबल करून, वृद्ध रुग्णांच्या चाचणी स्लिप तपासून, मशीन बंद पडल्यावर तंत्रज्ञाला फोन करून ठेवणं ही काही किंमत नसलेली उभी-उभी केलेली मेहेरबानी होती. सईने काही बोललं नाही. फक्त तिने पिशवीतून उशिरा परत केलेली किल्ली काढून समोर ठेवली. गेल्या आठवड्यात रात्रपाळी संपल्यावर माधवीताईंनी “उद्या दे” म्हणून ठेवून घेतलेली साठवण खोलीची किल्ली. “ही तुमच्याकडेच राहिली होती,” ती म्हणाली. “आज लागली तर ताबडतोब वापरा.”

माधवीताईंनी किल्ली उचलली नाही. आजूबाजूचे डोळे मात्र त्या चकाकणाऱ्या पितळी दांड्याकडे वळले. ज्याला “मदतीला येणारी” म्हणत होते, तिच्याकडे साठवण खोलीची किल्ली होती? मागच्या बाकावर बसलेल्या एका उमेदवाराने मानेनेच विचारलं. माधवीताईंचा आवाज लगेच धारदार झाला. “किल्लीने कुणी कायम होत नाही. शिस्त लागते.”

“शिस्त?” समोरच्या रजिस्टरवर वाकलेली रिसेप्शनिस्ट शुभदा सरळ उभी राहिली. “माधवीताई, सकाळच्या पहिल्या तीन सॅम्पलची नोंद काल सईनेच सुधारली होती. नाहीतर डॉक्टरांनीच ओरडलं असतं.” तिने नोंदवहीची दोन पाने उलटली. “ही तिची सही.”

माधवीताईंनी शुभदाकडे असा कटाक्ष टाकला जणू तिने मर्यादा ओलांडली होती. “तू तुझं काम कर.”

पण तड्याला आता आवाज आला होता. आतल्या काचेच्या दारातून पांढरा कोट चढवलेले डॉ. करंदीकर बाहेर आले. “काय गोंधळ?” त्यांनी विचारलं. शुभदाने वही पुढे केली. “सर, या उमेदवारांमध्ये शुभांगीची फाईल आधी टाकलीय. पण सकाळच्या नमुन्याच्या चुकीच्या स्टिकर्सची दुरुस्ती सईने केली होती. माधवीताई म्हणतायत तिला फक्त मदतच येते.”

डॉक्टरांनी वही जवळ ओढून पाहिली. त्यांचा भुवया आकसल्या. “दुरुस्तीची खूण ही लॅब-कोड माहिती असलेल्या माणसाची आहे. शुभांगी, हे तू केलंस?”

शुभांगीने ओठ चावले. “माधवीमावशी म्हणाल्या… आज शिकून घेईन.”

डॉक्टरांनी दुसरा प्रश्न तत्काळ सईकडे न बघता तंत्रज्ञाला हाक मारून विचारला. “रमेश, काल फ्रिज युनिटचा तापमान अलर्ट कोणी पकडला?”

आतून रमेश बाहेर आला, हातमोजे काढत. “सईनं, सर. मला फोन केला होता. नाहीतर सकाळचे किट्स वाया गेले असते.” तो थांबला, आजूबाजूला पाहिलं, आणि अनाहूतपणे जोडून म्हणाला, “ती नसती तर आज अर्धे पेशंट परत पाठवावे लागले असते.”

एका साक्षीदाराने खोटं दुरुस्त केलं, आणि दुसऱ्याने त्यावर शिक्का मारला. लोखंडी बाकावर बसलेली शरीरं सरकली. कांचनकाकू, ज्यांनी आत्तापर्यंत दुपट्टा घट्ट धरून शांत बसणंच पसंत केलं होतं, आता सरळ बसल्या. त्यांच्या नजरेत पहिल्यांदा सईकडे दया नव्हती; मोजमाप होतं. माधवीताईंचा हात अजूनही किल्लीजवळ गेला नव्हता.

सई उठली. तिच्या हालचालीत घाई नव्हती; तिने नुसतं बाकावर अडवलेलं शरीर काऊंटरकडे नेलं. “रजिस्टर द्या,” ती म्हणाली. आवाज अजूनही शांत, पण आता इथे कोणाला परवानगी मागायची नाही हे स्पष्ट होतं. शुभदाने क्षणभर माधवीताईंकडे पाहिलं; मग वही, रुग्णांच्या पावत्या, आजच्या मुलाखतीची यादी सगळं सईसमोर सरकवलं.

माधवीताई ताडकन पुढे आल्या. “अगं, आधी ठरू दे. डॉक्टरांशी बोलू दे. उगाच कागद हातात घेऊ नकोस.”

सईने त्यांच्याकडे न पाहताच मुलाखत यादीवर पेन टेकवलं. “ठरलेलं तुम्ही आधीच मानलं होतं,” ती म्हणाली. “आता कामाचं ठरवणं वहीतून होईल.” तिने पहिल्यांदा रुग्णांच्या प्रतीक्षायादीची गडबड नीट लावली, मग उमेदवारांच्या कागदांना वेगळं काढलं. ज्या हातांनी तिला बाजूला ढकललं होतं, त्याच हातांसमोर आता कामाची जागा तिच्या बाजूला सरकत होती.

डॉ. करंदीकरांनी रिसेप्शनच्या वरच्या फळ्यावर चिकटवायचा पांढरा नावफलक काढून काऊंटरवर ठेवला. “एकच जागा आहे. फ्रंट डेस्क-समन्वयक. ज्याला रुग्णनोंद, नमुना साखळी, आणि नातेवाईकांचा दबाव सांभाळता येईल ती व्यक्ती हवी.” त्यांनी पेन सईजवळ ठेवलं. “आजचं नाव लिहिण्यापूर्वी कोण चालवणार ते स्पष्ट करा.”

माधवीताईंचा चेहरा घट्ट झाला. “सर, घरातल्या लोकांसमोर असं—”

“घरातले लोक?” डॉ. करंदीकरांचा आवाज थंड झाला. “हे केंद्र आहे. लग्न-जुळवणीचं दालन नाही.”

अनिकेत तेव्हाच लिफ्टमधून बाहेर आला. त्याच्या मागे लिफ्टच्या स्टीलवर जुन्या पुसट बोटांचे डाग होते; त्यात त्याचं आणि सईचं धूसर प्रतिबिंब एकमेकांच्या बाजूला थबकलं. तो कांचनकाकूंसोबतच आला असावा. त्याने दृश्य एका नजरेत उचललं—सई काऊंटरमागे, माधवीताई अडवून उभ्या, डॉक्टर, शुभदा, रमेश, उमेदवार, सगळे पाहत.

माधवीताईंना जणू नवा आधार मिळाला. “अनिकेत, सांग बरं. इतक्या ताणात घरातली ओळख असलेली मुलगी ठेवली तर बरी, की अशी… अशी स्वतःच्या मनाची?”

तो एक पाऊल पुढे आला. त्याची नजर सईच्या घासलेल्या ओळखपट्ट्यावर गेली, मग पांढऱ्या नावफलकावर. “आई,” तो म्हणाला, आणि जाणीवपूर्वक सगळ्यांना ऐकू जाईल इतकं मोठ्याने बोलला, “ओळख असलेली मुलगी हीच आहे. पाच महिन्यांपासून घरात मी जिच्याबद्दल बोलतोय ती सई. आणि काम जिच्या हातावर उभं राहतं तीही हीच.”

माधवीताई क्षणभर नुसत्या त्याच्याकडे बघत राहिल्या. मागच्या बाकावरची कुजबुज बदलली. आधी ‘ही बाहेरची’ असं वाचणारे चेहरे आता वेगळीच बेरीज करत होते. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं अचानक नावासकट, कामासकट, सगळ्यांसमोर उभं राहिलं होतं. पण सईने अनिकेतकडे वळून एक क्षणही धरला नाही. तिचं काम अजून बाकी होतं.

माधवीताईंचा स्वर बदलला—कडक आदेशातून घाईच्या समेटात. “ठीक आहे, सई, राग नको धरूस. तू कामात पुढे आहेस, मान्य. पण नाव लिहिण्याची घाई कशाला? आधी महिनाभर शुभांगीला तुझ्या हाताखाली ठेवू. दोघी मिळून—”

“माझ्या हाताखाली?” शुभांगीच घाबरून मागे झाली.

सईने पेन उचललं. हा क्षण परत चिखलात जाऊ नये म्हणून तिने नजर सरळ फळ्यावर रोवली. “नाही,” ती स्पष्ट बोलली. “उशिरा दिलेल्या अटी मी घेत नाही. आजपासून फ्रंट डेस्क-समन्वयक म्हणून काम मी सांभाळेन. प्रशिक्षण घ्यायचं असेल तर वेळापत्रक मी ठरवेन. आणि निवड…” तिने उमेदवारांच्या यादीवर बोट ठेवलं, “काम पाहून होईल, नात्याने नाही.”

माधवीताईंनी झडप घालावी तसं हात पुढे केलं. “तू कोण ठरवणारी?”

सईने त्याच क्षणी साठवण खोलीची किल्ली उचलून काऊंटरच्या आतल्या हुकावर टांगली—जिथे कायमस्वरूपी कर्मचाऱ्यांच्या किल्ल्या लावल्या जात. पितळ हुकावर आदळल्याचा किरकिरा आवाज स्पष्ट ऐकू गेला. मग तिने रजिस्टर स्वतःकडे खेचलं, पांढरा नावफलक घेतला, आणि डॉक्टरांकडे न पाहताच मोठ्याने वाचलं, “आजच्या नियोजनाप्रमाणे फ्रंट डेस्क-समन्वयक—सई देशमुख.”

तिने काळ्या मार्करने अक्षरं घट्ट लिहिली. सई. देशमुख.

डॉ. करंदीकरांनी काही बोलायच्या आत तिने फलक उचलला आणि काऊंटरच्या शेजारच्या नोटीस भिंतीकडे चालली. बाकावर बसलेले उमेदवार अनाहूतपणे बाजूला सरकले. माधवीताई तिच्या मागे आल्या, आवाज आता तुटक, घाबरट. “थांब आधी. असं लोकांसमोर— आपण घरी बोलू. अनिकेत, तिला सांग.”

सई थांबली नाही. तिने जुन्या सूचनांच्या, तपासणी दरांच्या आणि रक्तदान शिबिराच्या फिक्या पोस्टरांच्या मध्ये रिकामी जागा शोधली, पिन सरळ रोवली, आणि नावफलक भिंतीवर खिळवला. मग मागे न वळता म्हणाली, “घरचं नंतर. इथलं नाव आधी वाचलं जाईल.”

नोटीस भिंतीवर पांढऱ्या फळ्यावर काळ्या अक्षरांत तिचं नाव स्थिर राहिलं—सई देशमुख—आणि मागून अजूनही आवाज येत असतानाच ती अक्षरं तिथेच धरून राहिली.