यादीत माझं नाव वर गेलं

“अगं, तिकडून नाही—साध्या पाहुण्यांची रांग डावीकडे आहे.” लाल मखमली दोरी उचलून उभ्या मुलाने सायलीचा हातच अडवला, आणि पहिल्या मजल्याच्या स्विचबॅक जिन्याच्या लँडिंगवर तिचं पाऊल हवेत थांबलं. वरच्या बाजूला फुलांच्या कमानीतून होस्ट-साइडचा रस्ता मोकळा होता. तिथे मिहीर उभा होता—क्रीम शेरवानीत, आपल्या आईकडच्या मंडळींमध्ये अडकलेला—आणि त्याने सायलीकडे पाहिलं, ओळखलं, तरी काही बोलला नाही.

खाली लॉबीमधून उसळणारा शहनाईचा आवाज, तव्यावरच्या गरम कटलेटचा वास, आणि प्लास्टिकच्या ग्लासात अर्धवट थंड झालेल्या चहाने सोडलेलं वर्तुळ नोंदणी टेबलावर चिकटलं होतं. सायलीच्या मनगटाला लागलेला तिचा चुरगळलेला ओळखपट्टा हलका हलत होता; ती आज इथे नुसती पाहुणी नव्हती. दोन वर्षं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं ठेवून, मिहीरच्या घरच्या प्रत्येक तातडीला धावून गेल्यावर, आज तिच्यासाठी ‘साधी रांग’ ठेवली गेली होती. सायलीने मुलाच्या हातावरचा दाब हलकेच दूर केला, आणि जिन्याच्या चौकटीत अर्धा क्षण थांबून सरळ विचारलं, “माझं नाव कोणत्या यादीत नाही?”

वरून अनघा खाली वळली. मोत्याच्या काठाची पैठणी, गळ्यात मोठा माईक-पास, चेहऱ्यावर लग्न घराची अधिकारवाणी. “सायली, उगाच प्रसंग करू नकोस. तू मिहीरची… ओळखीची मुलगी आहेस. होस्ट-साइडला फक्त जवळचे नातेवाईक. तुझं कार्ड सामान्य पाहुण्यांचं आहे.” तिने नोंदणी टेबलावरची पांढरी चिठ्ठी उचलून कर्मचाऱ्याला दाखवली. “सीट बी-ब्लॉक. आणि वर फ्रंट रांगेत उगाच थांबायचं नाही.”

दोन आत्या, एक मावशी, आणि फोटोग्राफरचा मुलगा हे सगळं ऐकत उभे राहिले. अनघाने मुद्दाम आवाज वाढवला. “काही लोकांना थोडं जास्तच महत्त्व दिलं की ते स्वतःलाच घरचं समजू लागतात.” मिहीरने पाय हलवला, ओठ उघडले, पण सुधीरराव अजून आले नव्हते; काकूच्या डोळ्याने त्याला जिथे उभं केलं तिथेच तो उभा राहिला. सायलीने त्याच्याकडे एकदा पाहिलं, मग नोंदणी टेबलावर ठेवलेला पितळी किल्ल्यांचा गुच्छ काढून ठेवला—काल रात्री सजावटीच्या स्टोअररूमची किल्ली तिनेच उशिरा परत केली होती—आणि शांत आवाजात म्हणाली, “ठीक आहे. मग मला हॉल व्यवस्थापकाला बोलवा. बी-ब्लॉकचं नावही त्यांच्यासमोरच ऐकेन.”

अनघा हसली; तो हशा नीट इस्त्री केलेल्या अपमानासारखा होता. “व्यवस्थापकाला का? तुझ्यासाठी इतका वेळ कोण काढणार?” पण सायली आधीच लँडिंगच्या कडेला सरकली होती. तिने खाली उभ्या सफाई कामगाराला हाक मारली, “जगताप सर कुठे आहेत? त्यांना सांगा, सायली देशमुख बोलावते आहे. ‘साई दर्शन’ हॉस्पिटलच्या कॉरिडॉरचा हिशेब अजून बाकी आहे, असं म्हणा.”

ज्या नावाचा अर्थ जवळजवळ कुणाला कळला नाही, त्याचा परिणाम मात्र लगेच झाला. सफाई कामगार थबकला, मग धावत खाली गेला. अनघाच्या चेहऱ्यावरचं चकचकीत नियंत्रण क्षणभर ढिलं पडलं. “हे कसले शब्द वापरतेस?” तिने मिहीरकडे पाहून दबक्या रागात विचारलं. मिहीरचा आवाज खर्जात अडकला. “सायली, आत्ता नको. नंतर बोलू.”

“नंतर?” सायलीच्या डोळ्यात निखारा नव्हता; ते अधिक वाईट होतं—सपाटपणा होता. “मुंबईत माझ्या सेवा क्षेत्राच्या नोकरीत मी ‘नंतर’वर प्रोजेक्ट वाचवत नाही, मिहीर. आणि माझ्या नावावर केलेलं काम दुसऱ्याने घेतलं, तर मी शांत बसत नाही.”

वरच्या कॉरिडॉरकडून दोन मुलं येत होती; त्यांच्या हातात फ्रंट-रोचे प्लास्टिकचे नावफलक होते. एकावर “अनघा ताई – होस्ट कोऑर्डिनेशन” आणि दुसऱ्यावर “विशेष कुटुंब” असा मजकूर. अनघाने झटकन ते घेतले आणि कर्मचाऱ्याला इशारा केला, “दोरी खाली सोडू नका. ही मुलगी वर आली तर मंडपाच्या पुढे गोंधळ होईल.” शब्द संपेपर्यंत सायलीला पाहुण्यांच्या वळणदार रांगेच्या बाजूला ढकललं गेलं. तिच्या खांद्याला लोखंडी रेलिंग लागलं; सोनसळी बांगडी किर्रकन् वाजली.

जगताप दणदणत वर आला तेव्हा जिन्यावरची चढ-उतार थोडी अडकलीच. मध्यमवयीन, पांढरा शर्ट घामाने पाठीला चिकटलेला, हातात वही. “कोण बोलावतंय?” त्याने वर बघत विचारलं, आणि सायली दिसताच चेहरा बदलला. “अहो—मॅडम तुम्ही?” त्याच्या तोंडून आदर आपोआप बाहेर पडला. त्याने दोरी धरलेल्या मुलाला बाजूला सरकायला सांगितलं. “मार्ग मोकळा करा.”

अनघा लगेच मध्ये आली. “जगताप, समजून घ्या. लग्नघराचा निर्णय आहे. तिला सामान्य रांगेत—”

“सामान्य?” जगतापचा आवाज पहिल्यांदाच कठीण झाला. “मॅडम, या हॉलचा आगाऊ भरणा थांबला होता त्या दिवशी रात्री अकराला ट्रान्सफर कुणी केला होता, ते माझ्या वहीत आहे. शिवाय ‘आपत्कालीन वैद्यकीय बिलानंतर कार्यक्रम रद्द होऊ नये’ म्हणून ज्यांनी हमी सही केली, त्या सायली मॅडम.” तो वही उघडू लागला. जिन्यावर पाय अडकलेले लोक आता नुसते वर बघत होते.

अनघाने लगेच पुढचा डाव टाकला. “ते तर मीच मिहीरच्या वतीने जमवलं होतं. पैसे कुणाकडून कुणाकडे गेले, हे सगळ्यांसमोर—”

“नाही.” खालीवरून येणारा सुधीररावांचा आवाज खर्जात घासला गेला होता. ते जिन्याच्या वळणावर येऊन थांबले. चेहरा थकलेला, पण नजरेत लाज जिवंत. “अनघा, ते तू जमवलंस असं आम्ही मानत आलो. पण साई दर्शन हॉस्पिटलच्या कॉरिडॉरमध्ये त्या रात्री मी बेडच्या बाहेर बसलो होतो, हातात बिल. मिहीरच्या आईचं ऑपरेशन थांबणार होतं. माझ्या फोनवर पैसे आले—सायलीच्या खात्यातून. आणि हॉलला हमीपत्रही हिने दिलं. तू फक्त रिसीट्स घेऊन दुसऱ्या दिवशी फोटो काढलेस.”

जिन्यावरचा गोंगाट तितक्यात वेगळाच झाला. फुलवाला मुलगा हातातल्या मोगऱ्याच्या टोपलीसह बाजूला चिकटला; एका काकूंनी नाकाला लावलेला पदर खाली पडला. मिहीरचा चेहरा पांढरा होत गेला. “बाबा…” तो म्हणाला, पण शब्दानंतर काही नव्हतं.

सुधीरराव वर येत सायलीसमोर थांबले. “बाळा, आम्ही चुकलो.” इतकंच. मोठं वाक्य नाही, स्पष्टीकरण नाही. त्यांच्या पाठीमागे जगतापने वहीतली पावती उघडी धरली. वर तारीख, खाली ट्रान्सफरचा तपशील, आणि बाजूला सायलीची सही. अनघा ती वही झाकायला पुढे आली, पण जगतापने वही आपल्या छातीशी नेली. तिचा हात हवेत अडकला; ते अडकणं सगळ्यांनी पाहिलं.

मग हालचाल अचानक मार्ग बदलल्यासारखी झाली. फ्रंट-रोचे नावफलक अजून अनघाच्या हातात होते. सायलीने तिच्याकडून काही हिसकावलं नाही; तिने फक्त जगतापकडे हात पुढे केला. “फलक.” आवाजात आग्रह नव्हता—आदेश होता. जगतापने दोन्ही फलक तिच्या हातावर ठेवले. सायलीने “अनघा ताई – होस्ट कोऑर्डिनेशन” हा फलक उलटा केला, मागची रिकामी बाजू पेनाने खरडत त्यावर स्पष्ट अक्षरात लिहिलं—“सायली देशमुख”. मग वरचा मार्ग अडवणारी दोरी स्वतःच्या हाताने उचलली.

लँडिंगवर अरुंद जागा होती; एकावेळी एकच जण पुढे जाऊ शकत होता. आधी अनघा उभी होती त्या फटीत. सायलीने तिच्याकडे बघून काही बोललं नाही. फक्त नव्या फलकासह सरळ पुढे पाऊल टाकलं. जगतापने दुसऱ्या मुलाला सांगितलं, “फ्रंट रांग, होस्ट-साइड, पहिलं आसन.” मुलगा घाबरून पुढे झाला. अनघाला मागे सरकावं लागलं; तिच्या पैठणीचा पदर रेलिंगला अडकून खसकन् सुटला. मिहीर तिला सावरण्यासाठी पुढे यायच्या आत जगतापने हाताने त्यालाही थांबवलं. “आधी नावाचा क्रम.”

वर मंडपाजवळ अजून दोन खुर्च्या हलवल्या गेल्या. पहिल्या खुर्चीवर ठेवलेला “विशेष कुटुंब” फलक काढून त्या जागी सायलीचं नाव उभं राहिलं. दुसरी खुर्ची अनघासाठी मागच्या अर्ध्या वर्तुळात सरकली. हा बदल इतका उघड होता की कोणालाही अर्थ विचारावा लागला नाही. जे नातेवाईक आत्तापर्यंत सायलीला ओळखीची मुलगी म्हणून वाचत होते, त्यांनी आता नाव वाचलं, जागा पाहिली, आणि डोळे खाली केले.

अनघा शेवटचा प्रयत्न करत खालीवर पसरलेल्या नातलगांकडे वळली. “एका ट्रान्सफरमुळे कोणी घरची होत नाही. विधीचा क्रम मोठ्यांनी ठरवायचा असतो.”

सायलीने उत्तर तिच्याकडे न देता सुधीररावांकडे दिलं. “मोठे ठरवतील, म्हणूनच विचारते—होस्ट-साइडच्या पहिल्या रांगेत कोण बसणार?” त्या प्रश्नात मागणी नव्हती; सगळ्यांसमोर सही मागितली गेली होती.

सुधीररावांनी एक क्षण मिहीरकडे पाहिलं. मुलगा नजरेला नजरेनं उत्तर देऊ शकला नाही. मग त्यांनी उघडपणे म्हटलं, “ज्यांनी घर वाचवलं, कार्यक्रम वाचवला, आणि ज्यांचं नाव आम्ही लपवलं—ती.” त्यांनी हाताने पहिल्या खुर्चीकडे इशारा केला. “सायली.”

त्याक्षणी मिहीर पुढे आला. आवाज अगदी हलका. “सायली, मी… दबावाखाली होतो. काकू—”

“तू शांत होतास,” सायली म्हणाली. “तेच पुरेसं होतं.” तिने जगतापकडे मान वळवली. “होस्ट-साइडची प्रवेशदोरी पुढच्या विधीपर्यंत माझ्या निर्देशाशिवाय उघडू नका.”

हे वाक्य जिन्याच्या लँडिंगवर थंड पाण्यासारखं पसरलं. जगतापने लगेच मुलाच्या हातातून दोरीचा हुक घेतला आणि सायलीकडे दिला. हाच क्षण जुना क्रम मोडण्याचा होता: दोरी आता व्यवस्थापनाकडची नव्हती, अनघाकडची नव्हती, घरच्यांचीही नव्हती—ती सायलीच्या हातात होती. अनघा काही बोलायला पुढे झाली, पण तिच्यासाठी ठेवलेला रस्ता आता मागच्या वळणावरून होता. तिला तिकडे वळावं लागलं. मिहीर तिच्या मागे अर्ध्या पावलाने थांबला; पुढची जागा त्याच्यासाठी उरली नव्हती.

वरच्या रांगेत सायलीने आपला नावफलक पहिल्या खुर्चीसमोर नीट सरळ केला. पांढऱ्या प्लास्टिकवर निळ्या शाईची अक्षरं ताजी चमकत होती. पायथ्याशी पडलेला एक छोटा जाईचा गजरा तिने बाजूला काढला, बसली नाही; उभीच राहिली. खालीपासून वरपर्यंत सगळा जिना आता एका नव्या वाचनाखाली होता—कोण आधी जाईल, कोण थांबेल, कोण वळवला जाईल.

विधीची घोषणा सुरू होण्याआधी मिहीर पुन्हा लँडिंगवर तिच्याजवळ येऊ पाहू लागला. “फक्त दोन मिनिटं. ऐकून तर घे.”

सायलीने त्याच्याकडे न बघत हुक आपल्या तळहातात फिरवला. “उशिरा आलेल्या शब्दांसाठी रांग वेगळी असते.” ती खाली उतरू लागली. जिन्याच्या मधल्या वळणावर तीच आता पुढे होती, आणि बाकी सगळी मंडळी थांबलेली. लँडिंगच्या माथ्यावर येऊन तिने दोरीचा हुक उजव्या खांबाला बसवला, मग डाव्या बाजूची लाल मखमली दोरी स्वतःच्या हाताने दूर खेचत मोकळी केली. तिच्या बाजूने मार्ग पूर्ण उघडला; मागची रांग नव्या रेषेपाशी अडलेलीच राहिली. दोरी मोठ्या कमानीत हलत तिच्या हातातून सुटली आणि तिच्या पुढच्या मोकळ्या वाटेकडे झोके घेत राहिली.