जिला जागा नव्हती, तीच निवड झाली

“थांबा जरा—केटरिंगचे लोक बाजूच्या रांगेने जातात,” कीर्तीवहिनीने लॉबीच्या काचेपाशी ठेवलेल्या नोंदवहीवर तिरका पंजा ठेवत मृणालचा रस्ता अडवला. समोर फुलांच्या कमानीखालून नातेवाईक आत जात होते, सोन्याच्या कडा चमकत होत्या, आणि मृणालच्या हातात अर्धी दुमडलेली पावती, मेट्रोच्या कार्डाची झिजलेली कडा, आणि छोटंसं कापडी पिशवीतलं डबं होतं. दिवसभर सेवा क्षेत्रात पायावर उभं राहिलेल्या अंगाची कडकपणाच अजून खांद्यांत अडकली होती. आज समरचा साखरपुडा. आणि तिला दारात थांबवून कीर्तीवहिनीने उघडपणे तिला कामवाल्यांच्या ओळीत ढकललं.

मृणालने नोंदवहीकडे पाहिलं. पानावर गडद शाईत नावांची यादी होती, काहींवर लाल टिक, काहींवर वर्तुळ. ती शांतपणे म्हणाली, “नोंदवही तुमच्याकडे आहे, नाव माझं आहे.”

“अगं, नाव असतं सगळ्यांचं,” कीर्तीवहिनीने मोठ्याने हसत आजूबाजूच्या दोन मावशांना ऐकवलं, “पण आत कोण कुठे उभं राहणार, हे ठरवायला शिस्त लागते. तुझं सामान तिकडे ठेव. पाण्याच्या बाटल्या कमी पडल्या तर सांगते.” एक मामा, टाय सरसावत, थोडा थांबून बघू लागला. पहिला तडा तिथेच पडला—मृणालने डबा खाली ठेवला नाही.

ती उंबरठ्याच्या त्या छोट्या थांब्यातच उभी राहिली. दार अर्धवट उघडं, आतून ढोलकीचा आवाज, बाहेर ड्रायव्हरच्या गाड्यांची लाईन. “मला बाटल्या वाटायला बोलावलं नाही,” ती म्हणाली. आवाज मोठा नव्हता, पण जवळच्या लोकांनी मान वळवली. “ज्यांनी बोलावलं, त्यांच्याशीच बोला.”

कीर्तीवहिनीच्या चेहऱ्यावरचं बनावट हसू पातळ झालं. “ज्यांनी बोलावलं?” ती नोंदवही उलटवत म्हणाली, “समरला कामाच्या ऑफिसमधून अनेक लोक माहीत आहेत. म्हणून काय, प्रत्येकाला घरात जागा देता येते? नातेवाईकांना आधी बसू द्या.”

“हो हो,” एक आत्या लगेच जोडली, “आधी आपले. बाकी लोकांनी समजून घ्यावं.”

बाकी लोक. दोन शब्द पुरे होते. क्षणात नजरा बदलल्या. कोणी तिच्या साध्या कॉटनच्या साडीवरून नजर फिरवली, कोणी हातातल्या कापडी पिशवीवर. छायाचित्रकाराचा मदतनीस प्रकाशयंत्र फिरवत गेला आणि चुकून त्या प्रवेशवर्तुळावर पांढरं उजेडाचं वर्तुळ पडून गेलं. मृणाल त्या उजेडात अगदीच वेगळी दिसू लागली—अवघडलेली नाही, हट्टीही नाही; फक्त हलत नाही अशी.

कीर्तीवहिनीने आता थेट आदेश दिला. “अगं, तिकडे उभी राहा ना. दार अडवू नकोस. व्हीआयपी गेस्ट येणार आहेत.” मग मागे वळून रिसेप्शनच्या मुलाला म्हणाली, “ही जर इथेच थांबली, तर बाजूला बसव.”

मुलाने सवयीने हात पुढे केला; पण मृणाल हलली नाही. तिचा आवाज यावेळी थंड होता. “मला बाजूला बसवायचं अधिकार कोणाला आहे?”

हा प्रश्न तिने समरला विचारला नाही, कीर्तीवहिनीला विचारला नाही—तो तिने सगळ्यांसमोर हवेत रोवला. जवळचा मामा खाकरला. नोंदवही धरलेला मुलगा हात हवेतच थांबवून तिच्याकडे पाहू लागला. कीर्तीवहिनी क्षणभर दचकली, मग उडवाउडवीने म्हणाली, “घरच्यांनी. एवढं साधं आहे.”

मृणालने तिच्यावरून नजर न काढता विचारलं, “घरचं कोण? नाव घ्या. मला आत सोडायचं, थांबवायचं, किंवा बाहेर काढायचं ठरवण्याचा हक्क नेमका कोणाकडे आहे?”

आता आवाज पसरला. पुढच्या वर्तुळातून मागच्यांकडे. “कोण आहे ही?” “समरची कोण?” “ऑफिसमधली म्हणे.” “अगं पण नावाने बोलतेय…” त्या कुजबुजेत प्रथमच कीर्तीवहिनीची खात्री सैल झाली. कारण प्रश्नाला ती रागाने उत्तर देऊ शकत होती, पण नात्याने नाही. समरशी मृणालचं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं नव्हतं; पण नुसतं ‘ऑफिसमधली’ म्हणत तिला ढकलून देता येईल इतकं पातळही नव्हतं. ते सगळ्यांनी पाहिलं.

कीर्तीवहिनीने शेवटचा डाव खेळला. तिने नोंदवहीचं पान जोराने पुढे ढकलत म्हटलं, “बरं, नाव दाखव. कुठे आहे तुझं नाव? इथे तर खास लोक आहेत. समरच्या होणाऱ्या सासरचे लोक आहेत. तुझ्यासाठी वेळ नाही. समारंभ सुरू होतोय.”

मृणालने पानाकडे बोटही लावलं नाही. “तुम्ही नाव शोधता आहात,” ती म्हणाली, “पण निर्णयाचा मालक शोधलात का?”

हे ऐकून कोपऱ्यातल्या वृद्ध मामांनी सरळ होऊन उभं राहिलं. लॉबीच्या आतील बाजूला, स्टेजपाशी, समर कोणाशीतरी हस्तांदोलन करत होता. त्याच्या अंगावरचा बंदगला, सभोवतालची व्यावसायिक मंडळी, होणाऱ्या सासऱ्यांचं चमकदार टोळकं—सगळं त्या दिशेला ओढत होतं. पण प्रश्न प्रवेशवर्तुळात अडकून राहिला होता.

कीर्तीवहिनीने उंच आवाजात हाक मारली, “समर! जरा इकडे.” हाकेत तक्रार होती, अधिकार होता, आणि थोडी घाईही. “तुझ्या ऑफिसमधली ही मुलगी दारात तमाशा करतेय.”

शब्द पडताच भोवताल घट्ट झाला. ज्यांना आधी बघ्याची मजा होती, ते आता निर्णय पाहायला थांबले. समरने वळून पाहिलं. त्याच्या चेहऱ्यावरचा समारंभिक हसरा मुखवटा दोन पावलांत उतरला. तो स्टेजच्या प्रकाशातून बाहेर आला. मध्ये ठेवलेली फुलांची आरास, मुलांचे धावत जाणे, प्लेट घेऊन उभे वेटर—सगळ्यांना चुकवत नाही, तर सरकवत तो सरळ प्रवेशवर्तुळाकडे चालू लागला. जिथे सगळे आत जात होते, तिकडे न जाता तो जिथे थांबवलेली व्यक्ती उभी होती, तिकडे येत होता. त्या चालण्यात घाई नव्हती; म्हणूनच मार्गातले लोक अधिकच बाजूला झाले.

कीर्तीवहिनीचे हात नोंदवहीवर घट्ट झाले. “समर, मी सांगतेय ना, आत्ता नाही. आत मंडळी—”

तो थांबला नाही. लॉबीच्या मध्यातून येताना त्याने फक्त एकदाच आजूबाजूला पाहिलं, आणि तेवढ्याने दोन काका, एक छायाचित्रकार, आणि नोंदवही धरलेला मुलगा कडेला सरकले. मृणाल दाराच्या उंबरठ्यावर उभीच राहिली. तिच्या चपलेभोवती दिवसभराच्या धुळीचा पातळ थर होता; पण डोळ्यात धूळ नव्हती.

समर तिच्याजवळ येऊन थांबला तेव्हा कीर्तीवहिनीने आवाज खाली आणण्याचा प्रयत्न केला. “घरच्या मंडळींसमोर आधीच—”

मृणालने प्रथमच समरकडे पाहिलं. “मला विचारू नका मी का थांबले,” ती म्हणाली. “उत्तर आधी यांना द्या—मला थांबवण्याचा हक्क यांना कोणी दिला?”

वर्तुळात हलका काचेसारखा खडखड आवाज झाला; कदाचित कोणाच्या बांगडीचा, कदाचित कोणाच्या श्वासाचा. समरने कीर्तीवहिनीकडे बघितलं. मग नोंदवहीकडे. मग पुन्हा मृणालकडे. त्याने नोंदवही कीर्तीवहिनीच्या हातातून शांतपणे घेतली. ती एक छोटी हालचाल होती, पण तिचा अर्थ सर्वांनी वाचला—दाराचा कागद तिच्या हातातून गेला.

“हक्क?” समरने स्पष्ट आवाजात विचारलं. “माझ्या साखरपुड्याच्या दारात मृणालला थांबवण्याचा हक्क इथे कोणाकडेच नाही.”

कीर्तीवहिनीचा चेहरा चटकन फटकाऱ्यासारखा पडला, पण तिने लगेच सावरत म्हटलं, “समर, नातेवाईक आहेत, सासरचे आहेत, लोक बघतायत. कोणालाही अशा वेळी पुढे आणायचं नसतं. आत बसायची जागा ठरलेली आहे. ती बाहेरच्या रांगेत—”

“जागा?” समरचा आवाज यावेळी अधिक लांब पोचला. “जागा तर मी आता ठरवतो.”

तो नोंदवही उघडून पहिल्या पानावर गेला. मोठ्या अक्षरात लिहिलेलं ‘कौटुंबिक स्वागत’ त्याने सगळ्यांना दिसेल असं वर केलं. मग पेन घेतलं आणि खाली नव्या ओळीत जाड अक्षरात लिहिलं—‘प्रवेश आणि पुढील विधीबाबत अंतिम मान्यता: मृणाल देशमुख.’ शाई अजून ओली होती. नातेवाईकांच्या डोळ्यासमोर, कर्मचारी आणि छायाचित्रकारांच्या समोर, त्याने नोंदवही मृणालच्या हातात दिली.

“सगळ्यांनी नीट ऐका,” तो म्हणाला. “ही मृणाल. माझ्या आयुष्यात कोणाला आत जागा आहे, कोणाशी हा संबंध पुढे जाईल, आणि कोणाच्या अपमानानंतर हा कार्यक्रम थांबेल—हे आज इथून पुढे मृणाल ठरवेल. ज्यांना यावर आक्षेप आहे, त्यांनी आधी दार सोडावं.”

हे शब्द पडताच कीर्तीवहिनीने एक पाऊल पुढे टाकलं. “समर, वेड लागलंय का तुला? साखरपुडा आहे हा. मुलीचं घर इथे उभं आहे. एका बाहेरच्या मुलीसाठी—”

“बाहेरची?” मृणालने नोंदवही हातात घट्ट पकडत तिच्याकडे वळून पाहिलं. आवाज फार मोठा नव्हता, पण त्यात धार होती. “दारात उभी करून ज्यांना वाटलं मी पाणी देणाऱ्यांच्या रांगेत जाईन, त्यांनी आता बाहेर-आतचा शब्द जपून वापरावा.”

कीर्तीवहिनीने गर्दीकडे पाहिलं; पण गर्दी तिच्या बाजूने उभी राहत नव्हती आता. होणाऱ्या सासऱ्यांचा चेहरा घट्ट झाला होता. एका काकूंनी नकळत पल्लू नीट केला. नोंदवही नसलेल्या हातांनी कीर्तीवहिनी हवेतच आधार शोधत राहिली. ती शेवटचा बचाव करत म्हणाली, “मग किमान बाजूला जाऊन बोला. इथे सगळ्यांसमोर हे बोलायचं नसतं.”

समरने तिला सरळ नजरेत घेतलं. “इथेच बोलायचं. कारण अपमानही इथेच झाला.”

त्या वाक्याने जुना आधार तुटला. कीर्तीवहिनीने लगेच रिसेप्शनच्या मुलाला उद्देशून कडक आवाज काढण्याचा प्रयत्न केला—“तू तरी उभा राहू नकोस, गेस्ट्स—” पण मुलगा आधीच मागे झाला होता. छायाचित्रकाराने फ्रेम बदलली. दोन मामा आत जाण्याऐवजी थांबले. कोणाच्या हातातली पुष्पहारांची प्लेट किंचित खाली झुकली.

मृणालने नोंदवहीची पाने एकदा पलटली. तिचं स्वतःचं नाव तिसऱ्या पानावर लहान अक्षरात खरंच होतं—‘एम. देशमुख’. बाजूला कोणी तरी पेन्सिलने लहानसा प्रश्नचिन्ह टाकला होता. तिने अंगठ्याने तो पेन्सिलीचा डाग घासून फिका केला. मग नोंदवही परत बंद केली.

“समर,” ती म्हणाली, डोळे अजूनही कीर्तीवहिनीवरून न हलवता, “हा कार्यक्रम पुढे जायचा असेल तर दारावरची माफी मला नको. नियम बदला. आत्ताच. ज्यांनी मला ‘बाटल्या वाट’ म्हटलं, त्यांनी या नोंदवहीतून कोणाचं नाव काटायचं हे ठरवण्याचा अधिकार संपला.”

समरने एक क्षणही न दवडता नोंदवही परत तिच्या हातावर सरकवली. “नोंद कर,” तो म्हणाला. “कीर्तीवहिनी, प्रवेश नियंत्रणातून बाजूला. पुढची नोंद मृणाल करेल.”

आता दिसणारी हानी उघडी होती. कीर्तीवहिनीच्या हातात काहीच उरलं नव्हतं—नोंदवही गेली, आवाज कमी पडला, आणि ज्या नजरा तिच्या मान्यतेची वाट बघत होत्या त्या आता मृणालच्या हाताकडे वळल्या. ती चिडून म्हणाली, “तू मला बाजूला करणार? माझ्याच घरच्या समारंभात?”

मृणालने पेन उचललं. “तुमचं घर कुठे सुरू होतं, वहिनी?” ती शांतपणे म्हणाली. “दारावर? की माणसांच्या मानहानीवर?”

कीर्तीवहिनीने तडक उत्तर द्यायला तोंड उघडलं, पण शब्द बाहेर आले नाहीत. कारण समोरचा प्रश्न आता तिच्या टोनचा नव्हता; तिच्या परवानगीचाच उरला नव्हता. मृणालने नोंदवहीत ओळ लिहिली—‘प्रवेशवर्तुळावरील पाहणी: मृणाल देशमुख.’ शाईचा रेषा सरळ गेला.

तिने मग पहिल्यांदाच समोरच्या नातेवाईकांकडे पाहिलं. “जे आत जायचे आहेत, नोंद करून जा,” ती म्हणाली. “आणि कुणाला कुणाची ओळख कमी लेखून दारात थांबवायची सवय असेल, तर आज नाव नोंदणार नाही.”

समर तिच्या उजवीकडे उभा राहिला, पण बोलला नाही. गरज उरली नव्हती. मृणालने उंबरठ्याच्या बाजूला ठेवलेली छोटी पितळी किल्ली उचलली—ती लॉबीच्या अंतर्गत काचेच्या दाराची होती—आणि ती आपल्या पिशवीजवळ न ठेवता नोंदवहीवरच ठेवली, अगदी सर्वांना दिसेल अशी. मग काचेच्या दाराला हलकं ढकलून अर्धवट बंद केलं, इतकंच की आत जाण्यासाठी प्रत्येकाला तिच्यासमोरून जावं लागेल.

लॉबीच्या काचेत त्या सगळ्यांचे थांबलेले देह पसरले. मृणाल नोंदवहीच्या बाजूला उभी होती, बोटांवर अजून ओली शाई, दुमडलेली पावती तिच्या पिशवीतून थोडी बाहेर दिसत होती. छायाचित्रकाराने अचानक फ्लॅश मारला. पांढरा प्रकाश काचेवर आपटून परतला. त्या झगमगाटाच्या पांढऱ्या डागात मृणालने नोंदवहीवर किल्लीजवळ आपली बोटं घट्ट ठेवली आणि म्हणाली, “पुढचं नाव.”