पहिले हसले, शेवटी थांबले

“अगं, तुझा पट्टा दे इथे,” सचिनरावांनी मृणालच्या गळ्यातला सुरकुतलेला ओळखपत्राचा दोरा झटक्यात ओढून काढला आणि तो स्वतःच्या कोटाच्या खिशात ढकलला. “पार्किंग उचल-वाटप आता मी पाहतो. तू फक्त बॉक्स धर.”

तिच्या हातात आधीच दोन गोष्टी होत्या—ड्रायव्हरांची नावे, गाड्यांचे क्रमांक, कोणत्या मान्यवराला कोणत्या गाडीत बसवायचं याची यादी; आणि दुसऱ्या हातात सकाळपासून न उघडलेला थंड डब्बा. हॉटेलच्या पार्किंग लेनमध्ये दिव्यांचा पांढरा प्रकाश कारच्या छतांवर थरथरत होता, जनरेटरचा घरघर आवाज कानाखाली लागत होता, आणि वरच्या बँक्वेटमधून लग्नसराईचा ढोल खालीपर्यंत झिरपत होता. इतक्यात विनया काकूंच्या मैत्रिणी, दोन काका, काही चालक, गेटवरील शेखर आणि रोहनसुद्धा पाहत उभे होते. मृणालच्या हातात खरी यादी होती; पण तिचा चेहरा पाहून जणू ती फक्त पाण्याच्या बाटल्या देणारी मुलगी होती, अशी वागणूक सचिनराव देत होते.

मृणालने यादी मागे ओढून घेतली. “ती यादी माझ्याकडेच राहील. गाडी क्रम बदलला तर वरचे पाहुणे अडकतील.”

“वरचे पाहुणे?” सचिनराव हसले. ते हसू खास मोठ्याने होतं, लोकांना ऐकू जावं म्हणून. “मुंबईत दोन महिने काम केलंस म्हणून स्वतःला कंपनी समजायला लागलीस का? रोहन, सांग तिला—आज नातेवाईकांसमोर तमाशा नको.”

रोहनने तिच्याकडे पाहिलं, पण डोळे लगेच वळवले. त्याचा हा वळवलेला चेहरा जास्त टोचला. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं त्यांचं; म्हणूनच हा अपमान खास महाग होता. वर मंडपात त्याच्या आईचे दागिने झळकत होते, खाली मृणालचा पट्टा त्याच्या मामाच्या खिशात गेला होता.

ती शांतपणे पुढे झाली, चालकांच्या रांगेजवळ जाऊन मोठ्याने म्हणाली, “ज्यांच्या गाड्या बी-तिन, बी-पाच, बी-सात आहेत, इंजिन बंद करू नका. वरून पहिल्या फेरीला वृद्ध मंडळी खाली येतायत.”

पहिला छोटा तडा तिथे पडला. बी-पाचचा चालक आधी सचिनरावांकडे पाहत होता; मग त्याने चावी फिरवली. बाजूच्या दुसऱ्यानेही सीट सरकवली. सचिनरावांनी डाफरून हात दाखवला, “कोणी हलू नका! मी सांगतो तेव्हाच.”

पण इंजिनचा आवाज एकदा सुरू झाला की लोकांना कोण ऐकायचं हे दिसायला लागतं. मृणालने काहीच जिंकलेलं नव्हतं अजून; तरी सचिनरावांच्या आदेशाच्या मध्ये तिचा शब्द शिरला होता. गेटवरील शेखरने नकळत तिच्यासाठी बाजूला जागा केली.

सचिनराव थेट तिच्यासमोर आले. “चावीचा बोर्ड दे.” त्यांनी गाड्यांच्या हुकांवरची टॅगफळी शेखरच्या हातातून हिसकावून घेतली आणि रोहनकडे दिली. “तू धर. लोकांना दिसलं पाहिजे कोण सांभाळतोय.”

मृणालचं स्थान एकदम खाली ढकललं गेलं. बोर्ड म्हणजे दिसणारा हक्क. ती यादी धरून उभी, पण फलक दुसऱ्याच्या हातात. चालकांची नजरही तिथे गेली. वरून खाली येणाऱ्या पाहुण्यांच्या टोळीसमोर सचिनरावांनी आवाज वाढवला, “ही मुलगी फक्त समन्वयाला ठेवली आहे. अंतिम बोलणं माझं.”

मृणालने दात घट्ट मिटले. सकाळी सहा वाजता ती दादरहून लोकलने आली होती. फुलवाला अडकला तेव्हा तिने पर्याय उभा केला, पावसाने जनरेटरच्या केबल्स ओली झाल्या तेव्हा तिने हॉटेलवाल्यांना उभं केलं, केटरिंगचा बिल-ताळा तीने जुळवला. आणि आता, शेवटच्या उचल-वाटपाच्या ठिकाणी, चेहरा पुसून सगळा मान हा माणूस खिशात घालत होता.

वरून पहिल्या फेरीचे लोक खाली आले. एका आजोबांचा हात धरून दोन मुलं आणत होती. सचिनरावांनी घाईघाईने “सी-एक पुढे आणा” असं ओरडलं. मृणालचं डोकं क्षणात वर गेलं. सी-एकचा चालक अजून इंधन भरायला गेला होता; ती गाडी रिकामी नव्हतीच. बी-तिन हाच योग्य क्रम होता.

ती सरळ वळली आणि मोठ्याने विचारलं, “सी-एक कुठे आहे? कोण चालवतोय?”

पार्किंगच्या टोकाकडून, जिथे ट्रॉलीजवळ धूर साचला होता, एक भरदार आवाज आला, “मॅडम, सी-एक तर बाहेर गेलीये. मी बी-तिन तयार ठेवलीये!” तो जाधव होता—दुपारपासून तिच्या फोनवर सूचना घेणारा चालक.

तो आवाज पडताच दोन गोष्टी घडल्या. आधी चालकांची शरीरं हलली—बी-तिन पुढे सरकली, बी-पाच तिच्या मागे लागली. मग लोकांची नजर सचिनरावांकडून मृणालकडे वळली. हा कागदी पुरावा नव्हता; हा रस्त्याच्या कडेला उभा असलेला जिवंत प्रतिवाद होता.

सचिनरावांनी फुत्कारला, “जाधव, तुला मी पगार देतो का ती देते?”

टोकावरून पुन्हा आवाज आला, यावेळी अधिक मोठा, “सूचना दिवसभर मृणालताईकडूनच घेतो आम्ही. क्रम तिचाच आहे. नाहीतर वरचे लोक अडकतील.”

शब्दांच्या आधी शरीरं निर्णय घेतात. शेखरने रोहनकडचा बोर्ड पुन्हा हातात घ्यायचा प्रयत्न केला; रोहनने घट्ट धरला, पण त्याचा कोपर मागे गेला. बी-तिनची हेडलाईट सरळ आजोबांच्या दिशेने आली. विनया काकू खाली उतरून थांबल्या. त्यांच्यासोबत आणखी दोन जणी आणि एक वयोवृद्ध काका होते. काकांनी त्रासिक नजरेने विचारलं, “नेमकं इथे कारभार कोण पाहतोय?”

हा प्रश्न हवेत लटकला नाही; तो नेमका मृणालच्या छातीवर येऊन आदळला. कारण उत्तर देणं म्हणजे फक्त काम नाही, नातंही उघडं करणं होतं. विनया काकूंना तिची किंमत माहीत होती; पण नातेवाईकांसमोर त्यांना कोणाच्या बाजूने उभं राहायचं यालाही वजन होतं. रोहनचा चेहरा पांढरा पडला. सचिनरावांनी लगेच पुढे येत मान उचलली, “मी. शेवटचा निर्णय माझा.”

मृणालने त्याच वेळी रोहनकडे पाहिलं. सकाळी उशिरा परत केलेली ऑफिसची किल्ली अजून त्याच्या खिशातल्या रिंगला अडकली होती—तीच किल्ली तिने मागच्या आठवड्यात त्याच्याकडे ठेवली होती, ‘उद्या परत दे’ म्हणून. तो नजर चुकवत राहिला. तिच्या आत काहीतरी घट्ट बसलं. परवानगीची वाट पाहून इथे कोणतंच नाव स्वच्छ राहणार नव्हतं.

ती पुढे गेली. “काकू,” ती सरळ विनया काकूंना म्हणाली, “क्रम मी बनवला आहे. चालक माझ्या सूचनेवर आहेत. वरच्या ज्येष्ठांना आधी बी-तिन, मग बी-पाच, मग बी-सात. चूक क्रम दिला तर अर्धा तास लेन अडकेल.”

सचिनराव मध्येच ओरडले, “तू मर्यादा ओलांडतेयस!”

“मर्यादा?” मृणालने पहिल्यांदाच त्यांच्याकडे सरळ पाहिलं. “माझा पट्टा काढून घेणं, फलक हिसकावणं, आणि दिवसभराचं काम स्वतःच्या नावावर घेणं—ही तुमची मर्यादा असेल. पण गाडी चुकीच्या लेनला लावून आजोबांना उभं ठेवणं मी करू देणार नाही.”

लेनच्या बाहेरच्या उतारावर शेवटची मोठी गाडी उभी होती—वधूपक्षातल्या मान्यवरांसाठी राखून ठेवलेली काळी टेम्पो ट्रॅव्हलर. तिच्याशिवाय उरलेलं सगळं हलू शकत होतं, पण ती हलली नाही तर मागच्या चार गाड्या अडकणार होत्या. तिच्या डॅशबोर्डवर परवानगीचा वाचता येईल असा उचल-फलक ठेवायचा होता. तो फलक सचिनरावांच्या फाईलमध्ये होता.

“तो फलक द्या,” मृणाल म्हणाली.

“नाही.” सचिनरावांनी फाईल छातीला चिकटवली. “आता एका फोनवर अंतिम मान्यता येईल. तोपर्यंत कोणी हलणार नाही.”

फोन त्यांच्याच हातात होता; पण स्क्रीनवर सतत न उचललेले कॉल्स चमकत होते. वर मंडपातून आणखी लोक खाली उतरत होते. मुलांच्या हातात परतीची भेटपिशवी होती, वृद्धांचा श्वास चढलेला, लेन अरुंद होत चाललेली. जाधवने बी-तिन थोडी वाकडी लावली आणि जागा पकडून ठेवली. शेखरने गेट अर्धं बंद करून बाहेरच्या टॅक्सी रोखल्या. दबाव आता शब्दांत नव्हता; तो लोखंड, धूर, वयोमान आणि पाहणाऱ्या नजरेत होता.

विनया काकूंनी कठोर स्वरात विचारलं, “रोहन, खरं कोण चालवतंय हे?”

रोहनचे ओठ हलले, पण आवाज बाहेर आला नाही. तेवढ्यात शेवटच्या ट्रॅव्हलरचा चालक धावत आला. “मॅडम, मला कोण सोडणार? मला परवानगीच्या नंबरवर बोलायचं आहे. उचल-फलक दाखवल्याशिवाय मी गाडी पुढे नेत नाही.”

तो क्षण आखूड आणि निर्दयी होता. सगळं तिथे थांबलं. सचिनरावांनी पटकन फोन कानाला लावला, “हॅलो, हॅलो—” पण समोरून प्रतिसाद नव्हता. नेटवर्क अडखळलं, किंवा माणूस उचलत नव्हता. चालक हात आवळून उभा राहिला. दरवाजा उघडाच होता. मागच्या वाहनांची रांग अडकून धूर सोडत होती.

मृणाल पुढे सरसावली. “फोन स्पीकरवर लावा.”

सचिनरावांनी तिरस्काराने पाहिलं. “तू कोण—”

“ज्याच्यामुळे ही लेन अजून हलतेय ती.” ती एक पाऊल अजून पुढे गेली. “स्पीकरवर.”

लोक तिच्याकडे पाहत होते; पण आता वेगळ्या कारणाने. विनया काकूंनी काही न बोलता सचिनरावांच्या मनगटाकडे पाहिलं. त्यांचा हात जरा सैल पडला. मृणालने त्या अर्ध्या सैल क्षणात फाईल खेचली. त्यातून पिवळा उचल-फलक बाहेर काढला—मोठ्या अक्षरात लिहिलेलं: ‘मान्य उचल – अंतिम फेरी’.

“शेखर,” ती म्हणाली, “परवानगीचा नंबर लावा.”

शेखरने स्वतःचा फोन काढला. त्याला नंबर माहिती होता; दिवसभर तोच गेटवरची पुष्टी घेत होता. स्पीकर चालू झाला. दोन रिंग. तिसरी. चौथी. सचिनरावांच्या तोंडावर घामाची पातळ रेषा चमकली. पाचव्या रिंगला समोरून आवाज आला, “हो, बोला. खाली अंतिम फेरी निघतेय का?”

मृणालने फलक डोक्याएवढा उंच धरला. पार्किंगच्या पिवळट प्रकाशात अक्षरं सगळ्यांना वाचता येत होती. ती स्पष्ट, थंड आवाजात म्हणाली, “मृणाल बोलतेय. अंतिम फेरीची उचल माझ्या क्रमाने सुटेल. आधी ज्येष्ठ मंडळी बी-तिनमध्ये, मग विनया काकूंचा गट बी-पाच, शेवटी मान्यवरांसाठी ट्रॅव्हलर. ही माझी हाक आहे. चालक, माझा क्रम घ्या.”

फोनवरून ताबडतोब उत्तर आलं, “हो, मृणाल. तुझ्याच क्रमाने सोडा.”

इतकंच पुरेसं होतं. जाधवने गाडी सरकवली. बी-तिन अगदी समोर आली. दोन चालक धावत पुढे आले. रोहनच्या हातातून बोर्ड निसटून शेखरकडे गेला. सचिनरावांनी काहीतरी म्हणायला तोंड उघडलं, पण ट्रॅव्हलरचा चालक त्यांच्या चेहऱ्याकडे न पाहता मृणालच्या उचल-फलकाकडे पाहत उभा राहिला.

“लोडिंग क्रम ऐका,” मृणालने फलक उंचच ठेवला. “पहिलं—देशपांडे काका, सावकाश. दुसरं—विनया काकूंचा गट. तिसरं—ट्रॅव्हलरमध्ये फक्त नामावलीतील मान्यवर. उरलेले थांबा. जो कोणी मध्ये घुसवेल, त्याची गाडी आत्ताच मागे जाईल.”

सचिनरावांनी तिच्या हातातून फलक हिसकावण्याचा शेवटचा प्रयत्न केला. शेखर मध्ये आला. “साहेब, मागे.” एवढंच. पण ते ‘साहेब’ रिकामं होतं; त्यात मान नव्हता, फक्त अडवणूक होती. विनया काकूंनी स्वतः आजोबांना बी-तिनमध्ये बसवलं, आणि बसवताना त्यांनी चालकाला सांगितलं, “मृणाल जे सांगेल तेच.”

पॉवर तिथेच उलटली. सचिनरावांच्या आवाजाला जागा उरली नाही. रोहन दोन पावलं मागे गेला; त्याच्या खिशातील उशिरा परत करायची किल्ली खणखणली. ट्रॅव्हलरचा चालक दाराजवळ उभा राहून म्हणाला, “फलक दिसतोय. मॅडम, पुढे काढू?”

मृणालने फलक उंच ठेवतच मान हलवली. “माझ्या इशाऱ्यावर.”

ती लेनच्या मधोमध उभी राहिली—जिथे क्षणभरापूर्वी तिचं अस्तित्व पुसलं जात होतं, तिथेच आता गाड्यांची दिशा तिच्या आवाजाने ठरत होती. बी-पाच पुढे आली, बी-सातने हेडलाईट कमी केली, ट्रॅव्हलरचा चालक सीटवर बसला. सचिनरावांचा फोन अजून त्यांच्या हातात होता, पण त्याला कुणी मानत नव्हतं.

“आता,” मृणाल म्हणाली, आणि ट्रॅव्हलरचं चाक हललं.

तिने पिवळा उचल-फलक पार्किंग लेनच्या मधल्या जागेत अजून एक क्षण उंच धरून ठेवला; ट्रॅव्हलरचं दार उघडंच राहिलं, आणि दुसऱ्या बाजूने पुढे येण्यासाठी उचललेले हात हळूहळू खाली गेले.