सगळ्यांसमोर तिलाच पुढे बोलावलं

“सई, तू आत नाही. बाजूच्या गल्लीतून केटरिंगवाल्यांना घेऊन ये. मुख्य दरवाज्यावर उभं राहायचं काम घरच्यांचं असतं.”

मधुरा वहिनीने हात पुढे करून सईच्या छातीसमोरची फिकट झालेली ओळखपत्राची दोरी दोन बोटांनी ढकलली आणि तिला अक्षरशः वळवूनच टाकलं. फुलांच्या कमानीखाली नोंदणी टेबल, टेबलच्या कडेवर विखुरलेली पावतींची अर्धवट दुमडलेली पुडी, थंड होत ठेवलेला चहाचा कप आणि नातेवाईकांचे डोळे—सगळं एकदम उघड्यावर होतं. कुणीतरी पुटपुटलं, “अगं, हीच ना गेल्या दोन महिन्यांपासून सगळी धावपळ करतेय?” दुसऱ्या आवाजाने लगेच तो पुटपुटा गिळला.

सईने उत्तर दिलं नाही. गळ्यातली जीर्ण दोरी सरळ केली, हातातली पाहुण्यांची यादी घेतली आणि वळली. या लग्नासाठी तिने स्वतःच्या सेवा क्षेत्रातील कंपनीतून रजा काढली होती, मेट्रोतून रोज धावून येत बिलं चुकती केली होती, आणि काल रात्रीपर्यंत मंडपवाल्याच्या उरलेल्या पैशासाठी तीच कर्जाचा हिशेब करत बसली होती. तरी मुख्य उंबरठ्यावर तिचं नाव नव्हतं; कारण ती अजून “घरची” नव्हती—फक्त रोहनसोबतचं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं, पण मान्यता नाही.

ती दोन पावलं बाजूला गेली आणि नजरेनेच चूक पकडली. फुलांच्या कमानीच्या डाव्या खांबामागे डिलिव्हरीची मोठी ट्रॉली अडकली होती; तिच्या मागे मिठाईचे डबे, त्यामागे स्वागतासाठी उभ्या मुली, आणि अगदी त्यामागे मुंबईहून आलेले वरपक्षाचे तीन ज्येष्ठ पाहुणे. अजून दोन मिनिटांत गर्दी एकमेकांत गुरफटणार होती. मधुरा वहिनी मात्र मुख्य दरवाज्यावर उभी राहून सोन्याच्या बांगड्या सरकवत कोणाला कुठे उभं राहायचं ते सांगत होती.

सई सरळ ट्रॉलीजवळ गेली. “हे इथून नाही जाणार,” ती डिलिव्हरीवाल्याला म्हणाली, “उजवीकडच्या रॅम्पवरून घ्या. मिठाई आधी काउंटरच्या मागे ठेवा. स्वागताच्या ताटल्या दोन मिनिटं आत न्या.” तिचा आवाज मोठा नव्हता, पण तो थेट कामात उतरत होता. मुलगा गोंधळून मधुरा वहिनीकडे पाहू लागला. सईने त्याच्या हातातून ट्रॉलीचा कोपरा धरून दिशा बदलली. दोन डबे वाचले; नाहीतर फुलांच्या स्टँडवर आदळून खाली पडले असते. वरपक्षातील पांढऱ्या कुर्त्यातले काका थांबले, सईकडे पाहिलं, आणि मग स्वतः मागे झाले.

“अगं, ते मी सांगणारच होते,” मधुरा वहिनीने तडक आवाज चढवला. “सगळ्यांसमोर मध्ये पडायची गरज नाही. तुला बाहेरची कामं सांगितली आहेत.”

पण पहिला तडा पडला होता. नोंदणी टेबलवरचा मुलगा, जो आतापर्यंत मधुराकडेच मान वळवत होता, सईला विचारू लागला, “ताई, वरपक्षाच्या पुण्याहून येणाऱ्या मंडळींसाठी वेगळी यादी कुठे ठेवू?” सईने अर्धदुमडलेल्या पावतींच्या पुडीखालून निळी वही काढली. “ही. नावं टिक कर. ज्येष्ठांना आतल्या उजव्या रांगेत बसव.” त्याच्या “हो” मध्ये भीतीपेक्षा दिलासा जास्त होता.

मधुरा वहिनीने ताबडतोब किल्ल्यांचा जुडगा टेबलावर आपटला. “नोंदणी टेबल मी पाहते. तू पाण्याच्या बाटल्या मोज.” तिनं आवाज मुद्दाम मोठा ठेवला, जेणेकरून काकू, मामा, नात्यातल्या दोन बाया आणि पाठीमागे उभे असलेले वेटर ऐकतील. अपमान एकट्याने सहन करायचा राहिला नाही; तो वाटून खाऊ घालायचा प्रयत्न होता.

सईने किल्ल्या उचलल्या नाहीत. तिने वही मुलाच्या हातात ढकलली आणि शांतपणे म्हणाली, “बाटल्या कोणीतरीही मोजेल. पण वरपक्षाची बस आत आली की पार्किंग ते प्रवेश हाच अडणार आहे.” ती वळून पुढच्या कमानीकडे गेली. तिथे आधीच दोन गाड्या अर्धवट उभ्या होत्या. ड्रायव्हर अंग चोरत फोनवर बोलत होते. सईने एका मुलाला हाताने इशारा केला. “शंकू तिकडे लाव. गाडी मागे घे. ज्येष्ठ आधी उतरतील.”

त्या क्षणी हालचाल बदलली. दोन मदतनीस तिच्या मागे धावले. नोंदणी टेबलवरचा मुलगा वही घेऊन तिच्याकडे आला. “ताई, मग भेटवस्तू कुठे ठेवायच्या?” मधुरा वहिनीच्या भोवती उभे असलेले दोन लोक तिच्याकडून न हलता सईकडे अर्धे वळले, मग पूर्ण वळले. वरपक्षाच्या आत्या हातातल्या पिशव्या घेऊन सरळ सईपाशी आल्या. “बाळा, इथे ठेवू का?” एका काकांनी चप्पल सावरत विचारलं, “म्हणजे आत कुठून जावं?” पाय, खांदे, चालायचे रस्ते—सगळं वळत होतं. कमानीखालील उघड्या वर्तुळात केंद्र बदलत होतं.

मधुरा वहिनीची हनुवटी जरा कडक झाली. तिने लगेच हसरा चेहरा चढवला, जणू काही तीच सगळं ठरवत आहे. “हो हो, सईला माहिती आहे,” ती म्हणाली, पण पुढच्याच क्षणी सईच्या जवळ येऊन दात आवळून फुसफुसली, “जास्त उडू नकोस. लोकांसमोर फार महत्त्वाचं दाखवू नकोस. काम कर, नाव नको.”

रोहन तेव्हा पहिल्यांदा दिसला. अंगावर क्रीम रंगाचा कुर्ता, पण चेहऱ्यावर लग्नघरचा मोकळेपणा नव्हता; दारात अडलेल्या ओघात अडकलेला माणूस दिसत होता. त्याची नजर एकदा सईवर थांबली, मग मधुरावर गेली. तो काही बोलणार, इतक्यात मधुरा त्याच्याजवळ सरकली. “तुझी आई वरपक्षाच्या स्वागताला उभी आहे. ही इथं काम बघतेय. तू आत जा.”

सईने त्याच्याकडे मदत मागितली नाही. तिने फक्त नोंदणी मुलाला सांगितलं, “वरपक्षातले देशमुखकाका आले की मला लगेच सांग.” रोहनने ते ऐकलं, पण तो पुन्हा थांबला नाही. त्याचा हा थांबून न थांबणारा स्वभाव सईला नवीन नव्हता; म्हणूनच तो बोचत राहायचा.

गर्दी अजून वाढली. एकीकडे हलदीच्या गाण्यांची तालीम चालू होती, दुसरीकडे मिठाईचा पुरवठा कमी पडला. फोटोग्राफरला प्रकाशासाठी केबल हवी होती. नोंदणी टेबलच्या कडेवरचा चहाचा कप पूर्ण थंड झाला; त्याचा वर्तुळाकार डाग कागदाखाली पसरत होता. सई एका हाताने प्रवेशाची दिशा सांभाळत होती, दुसऱ्या हाताने मंडपवाल्याची उरलेली रक्कम तपासत होती. तेवढ्यात नोंदणी मुलगा धापा टाकत आला. “ताई, देशमुखकाका नाही, त्यांच्या आधी कोणी आलेत. मोठ्या गाडीत. सगळे उभे राहिलेत.”

मुख्य फाटकाबाहेर काळी कार थांबली. गेटमधून पांढरे केस, साधा करडा कुर्ता, आणि त्यांच्या मागे दोन वकीलसारखी दिसणारी माणसं दिसली. मधुरा वहिनी एकदम पुढे निघाली, पल्लू सावरत. “या या, स्वागत—”

“अनंतराव आले,” काकूने थरथरत्या आवाजात म्हटलं.

सईच्या हातातली वही क्षणभर घट्ट झाली. अनंतराव भोसले. रोहनचे आजोबा आणि भोसले समूहाचे संस्थापक. घरात त्यांचं नाव क्वचित निघायचं; पण सईला माहिती होतं—रोहनच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर कंपनीची काही हिस्सेदारी कागदोपत्री गोंधळात अडकली होती. सईने दोनदा रोहनला त्याच्या कागदांबद्दल विचारलं होतं; त्याने “नंतर” म्हणून टाळलं होतं. आज अनंतराव स्वतः उंबरठ्यावर होते.

मधुरा वहिनी पुढे जाऊन नमली. “बाबासाहेब, या. आत सगळं तयार आहे.”

अनंतरावांनी तिच्याकडे न पाहतच विचारलं, “सई कुठे आहे?”

उघड्या वर्तुळात एक लहानसा धक्का बसल्यासारखा झाला. मधुरा वहिनीचा हसूचा कोन तुटला. “ती... बाहेरची व्यवस्था पाहते आहे.”

“म्हणूनच विचारतोय,” अनंतराव म्हणाले. त्यांच्या आवाजात थकवा होता, पण सवयीचा आदेशही होता. त्यांनी गर्दीतून सरळ सईकडे नजर नेली. “सई.”

पहिल्यांदा तिचं नाव मोठ्यानं, स्पष्ट, सगळ्यांसमोर घेतलं गेलं. कुणी तिला हाक मारली नव्हती; तिला बोलावलं गेलं होतं.

मधुरा वहिनी लगेच मध्ये आली. “बाबासाहेब, आधी आत बसा. मी तिला पाठवते. इथे उभं राहून—”

“नको,” त्यांनी तोडून टाकलं. “तीच इथे येऊ दे. आणि रजिस्टर इथे आणा.”

नोंदणी टेबलवरचा मुलगा घाबरून मधुराकडे पाहू लागला. सईने क्षणभरही विलंब केला नाही. ती पुढे गेली, मुलाच्या हातातून रजिस्टर घेतलं आणि फाटकापाशी थांबलेल्या अनंतरावांसमोर उभी राहिली. कमानीखालील प्रत्येक मान त्या दिशेने वळली. मधुरा वहिनी अजूनही मध्ये घुसण्यासाठी एक पाऊल पुढे, एक मागे करत होती.

अनंतरावांनी सईकडे निरखून पाहिलं. “तुझ्याकडे त्या जुन्या फाईलची पावती आहे का?”

सईने पर्स उघडली. आत अनेक वेळा दुमडून उघडलेली एक चिठ्ठी होती—शेअर नोंदणी बदलाची स्वीकारपावती, जी तिने दोन महिन्यांपूर्वी रोहनच्या अस्ताव्यस्त कागदांतून शोधून वेगळी ठेवली होती. “आहे,” ती म्हणाली.

मधुरा वहिनीचा आवाज आता जास्त तीक्ष्ण झाला. “अहो, ही घरातली कागदं बाहेर काढायची वेळ नाही. लोकांसमोर—”

“लोकांसमोरच,” अनंतरावांनी म्हणत हात पुढे केला. “पुरेसं लपलं.”

सईने चिठ्ठी त्यांच्या हातात दिली. त्यांनी तिच्याकडे, मग सोबत आलेल्या माणसाकडे पाहून रजिस्टरच्या मोकळ्या पानावर बोट ठेवलं. “साक्षीदारांसमोर लिहून ठेवा,” ते म्हणाले, “रोहनच्या वडिलांच्या हिस्स्याचा तात्पुरता स्वाक्षरी अधिकार आजपासून सई देशमुखकडे राहील, अंतिम हस्तांतरण होईपर्यंत. लग्नाच्या सर्व पुरवठादारांचे देयक तिच्या मंजुरीशिवाय सुटणार नाहीत.”

कमानीखाली हवा चावली गेल्यासारखी झाली. हे फक्त नाव नव्हतं; हा अधिकार होता. नोंदणी टेबलवरची किल्ल्या, वही, देयकं—ज्यावर मधुरा वहिनी आत्तापर्यंत हात ठेवून उभी होती—एकदम दुसऱ्या बाजूला सरकत होती.

“हे अशक्य आहे,” मधुरा वहिनी जवळजवळ ओरडली. “रोहन आहे ना. आणि ही—ही कोण? अजून लग्नही झालेलं नाही. फक्त—”

“फक्त?” अनंतरावांनी तिच्याकडे वळून पाहिलं. त्या एका नजरेने तिचं वाक्य अर्धवट कापलं. “दोन वर्षं घरचे टाळत असताना ज्याने कागद सांभाळले, देणेकरी थांबवले, लग्नाची उधारी आपल्या नावावर रोखली, ती ‘फक्त’ नाही.” त्यांनी आवाज मोठा केला, ज्येष्ठ, आत्या, कामगार, फोटोग्राफर, सगळ्यांनी ऐकावा म्हणून. “आजपासून आमच्या घरच्या उंबरठ्यावर हिचं नाव आधी घेतलं जाईल. रोहन, इथे ये.”

रोहन गर्दीतून पुढे आला. पहिल्यांदाच त्याच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट लाज दिसत होती—मधुरासाठी नाही, स्वतःसाठी. पण हा त्याचा क्षण नव्हता. अनंतरावांनी त्याच्या हातातला शालूचा कोपरा बाजूला सारला आणि सईकडे बोट दाखवलं. “तिला बाजूला उभं ठेवणं बंद. जिथे देयकं, नोंदणी, पाहुणचार, तिथे तिचा निर्णय. आणि लग्नानंतरच्या नोंदीत वारस म्हणून हिचं नाव माझ्यासमोर लिहा.”

मधुरा वहिनीने शेवटचा प्रयत्न केला. चेहऱ्यावर गोडवा आणून ती सईजवळ आली. “सई, गैरसमज झाला. तू मुख्य दरवाज्यावरच उभी रहा. आपण दोघी मिळून बघू. किल्ल्या घे.” तीच किल्ल्यांचा जुडगा पुन्हा पुढे करत होती; पण आता ते आमिषासारखं दिसत होतं, मान नाही.

सईने किल्ल्यांकडे पाहिलंही नाही. “मिळून?” ती स्पष्ट म्हणाली. “आत्तापर्यंत मला पाण्याच्या बाटल्या मोजायला सांगत होतात. आता देयकं माझ्या मंजुरीशिवाय सुटणार नाहीत, असं बाबासाहेबांनी सगळ्यांसमोर सांगितलं. मी बाजूला उभं राहणार नाही.” तिने नोंदणी मुलाकडून वही घेतली, टेबलावरून देयकांच्या फाईल्स स्वतःच्या बाजूला ओढल्या, आणि मधुराचा किल्ल्यांचा जुडगा परत तिच्याच हातात ढकलला. “मुख्य दरवाज्यावर कोण उभं राहायचं, ते आता पाहुणे ठरवतील. ते कुणाकडे येतात ते दिसतंय.”

त्या वाक्यानंतर हालचाल अधिक उघडी झाली. वरपक्षाचे काका थेट सईकडे आले. दोन पुरवठादार बिलांची फाईल घेऊन तिच्यासमोर उभे राहिले. नोंदणी मुलगा टेबल उचलून अर्धा फूट तिच्याकडे सरकवू लागला. रोहनची आई, जी आतापर्यंत मधुराच्या खांद्यामागे उभी होती, ती पुढे येऊन म्हणाली, “सई, ज्येष्ठांना आत बसवू का?” प्रश्न तिच्याकडे होता, परवानगीही.

मधुरा वहिनीच्या चेहऱ्यावरून रंग हळूहळू उतरला. ती अजून काही बोलण्यासाठी ओठ उघडत होती, पण कोणाकडे? ज्या लोकांना ती आदेश देत होती, ते आता तिच्याभोवती थांबत नव्हते. कुणीतरी तिच्या जवळून जाताना नकळत धक्का दिला; ती स्वतःच बाजूला झाली. अधिकार जाहीरनाम्याने जितका बदलला, तितकाच लोकांच्या पावलांनी बदलला.

अनंतरावांनी रजिस्टर सईसमोर उघडं ठेवलं. “सई, नाव लिही.”

क्षण अडकला नाही; तो फाटला. सईने पेन उचललं. सर्वांच्या नजरेसमोर, कमानीखाली, तिने रजिस्टरच्या पहिल्या रिकाम्या ओळीत लिहिलं—“सई देशमुख.” मग तिने रजिस्टर बंद न करता नोंदणी मुलाला दिलं. “पुढचं नाव वरपक्षाच्या ज्येष्ठांचं. आणि पुरवठादारांची बिलं आधी माझ्याकडे.”

ती ओळ फक्त शाईची नव्हती. उंबरठ्याच्या दोन्ही बाजूंचा अर्थ बदलला.

आतून शहनाईचा सूर आला. सईने फाईल्स हाताखाली घेतल्या, रजिस्टर मुलाकडे सोपवलं आणि मुख्य वर्तुळातून उजव्या बाजूच्या अरुंद गल्लीत वळली—जिथून मंडपाच्या मागच्या दरवाज्याकडे जाता येत होतं. आता तिच्या मागे नोंदणी मुलगा, पुरवठादार आणि रोहनची आई चालत होते; तिच्याभोवती जागा आपोआप बनत होती. गल्लीतल्या भिंतीजवळ एक जुनं स्टूल, त्यावर चहाच्या कपाचा सुकत गेलेला वर्तुळाकार डाग दिसला. मागून आवाज उडाले, भिंतींवर आदळून परत आले—“सई! ताई, ही सही इथे!” “सई, एक मिनिट!” “अगं सई, थांब जरा”—तिने मागे न वळता फाईल्स घट्ट धरल्या आणि सरळ पुढे निघाली.