नाव वाचताच खोलीच त्यांच्याविरुद्ध फिरली

“थांबा तिला,” अर्चना ताईंनी काउंटरवरची गेस्ट-लिस्टची वही आपल्याकडे ओढून घेत म्हणाल्या, “हिचं नाव आताच्या यादीत नाही. बाजूला व्हा, लोकं थांबलीत.”

मृणालच्या हातातली छोटी स्टीलची डब्बी थंड पडली होती. सकाळी घरून निघताना आईने जबरदस्तीने दिलेला पोहेचा डबा; आता त्यावर बोटांच्या दाबाच्या खुणा उठल्या होत्या. मुंबईच्या या मोठ्या साखरपुड्या-हॉलच्या लॉबीमध्ये फुलांचा वास, एसीची थंड हवा, आणि काउंटरवरच्या चहाच्या कपाखाली पडलेलं तपकिरी वर्तुळ—सगळं इतकं नीटनेटके दिसत होतं, की अपमान अजून जास्त उघडा वाटत होता. तिच्या मागे मेट्रोने धापा टाकत आलेले पाहुणे, कार्यक्रमवाल्यांचे मुलगे, समीरच्या काकू, मावसबहिणी, सगळे उभे. सगळ्यांसमोर अर्चना ताईंनी तिला “बाजूला” केलं.

“मी बाजूला होते,” मृणाल शांतपणे म्हणाली, “पण काउंटरसमोर माझंच नाव अडवलं जातंय.”

त्या एका वाक्याने मागच्या रांगेत हलकासा खसफस झाला. पहिला तडा. अर्चना ताईंच्या चेहऱ्यावरचा खात्रीचा थर क्षणभर सरकला, पण लगेच त्यांनी निखिलकडे बोट दाखवलं. “निखिल, आधी पाटीलकाकांना पास दे. मग देशपांडे. आणि हिला सांग—समीर बिझी आहे.”

निखिल फ्रंट-डेस्कवरचा मुलगा. सेवा क्षेत्रात नवा, पण दबलेला नाही. तरीही आज त्याच्या हातातलं पेन सतत अर्चना ताईंच्याच हुकुमावर चालत होतं. पेनवर जुनी निळी शाईची रेघ होती; मृणालने मागच्या तीन कार्यक्रमांत त्याच पेनने चेक-इन शीट दुरुस्त केली होती, ते तिला आठवलं. कारण हे हॉल तिच्यासाठी परकं नव्हतं. समीरच्या इव्हेंट कंपनीची दोन वर्षांची अडखळती उभारणी तिने एक्सेल, पुरवठादार, पाहुण्यांचे ब्लॉक्स, शेवटच्या क्षणी बदलणारी आसनयोजना, सगळ्यांतून सावरली होती. पण साखरपुड्याच्या दिवशी, नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असूनही, काउंटरवर तिला ओळखीबाहेर ढकललं जात होतं.

“अहो, ती ना?” मागून एक काकू दुसरीच्या कानात म्हणाली, आवाज मुद्दाम कमी न ठेवता, “ऑफिसमध्ये असते तीच. पण घरचं काही ठरलंय का नाही कोण जाणे.”

अर्चना ताईंनी तेच पकडलं. “ऑफिस वेगळं, घर वेगळं. आज घरचा कार्यक्रम आहे. कुणीही येऊन समोर उभं राहिलं म्हणजे होत नाही.”

त्यांनी जाणीवपूर्वक तिच्या पुढच्याच माणसाला टोकन दिलं. मग त्याच्या मागच्यालाही. एका कुरिअरवाल्याला आत पाठवलं. अगदी फुलांच्या साखळ्या आणणाऱ्या मुलालाही “जा, पटकन” म्हणून सोडलं. मृणाल मात्र काउंटरसमोर उभीच. तिची पाळी येऊनही न येणारी. अपमान आता चुकून होत नाही, हे सगळ्यांना दिसायला लागलं होतं.

समीर दुरून एकदा दिसला. काळ्या बंदगल्यात, मानेला फोन चिकटलेला. त्याची नजर काउंटरवर आली, मृणालवर थबकली, आणि लगेच बाजूला गेली. तो सरळ इथे आला नाही. तोच खरा काटा होता. अर्चना ताईंना ताकद देणारं त्याचं मौन.

“समीरला फोन लावा,” मृणाल म्हणाली.

“त्याच्याकडे वेळ नाही.” अर्चना ताई आता उघड हसू लागल्या. “आणि तुम्ही ‘मृणाल’ असलात तरी इथे नात्याने कोण? ते आधी स्पष्ट करा. आम्ही कोणालाही मुख्य प्रवेशातून आत सोडत नाही.”

निखिलने मान खाली घातली. काउंटरच्या मागे ठेवलेला टॅबलेट एकदा उजळला. स्क्रीनवर लॉग-इनचं पान होतं. अर्चना ताईंना ते वाचता येत नव्हतं; त्या वहीवरच चालत होत्या. मृणालने ते पाहिलं आणि डबा काउंटरच्या कोपऱ्यावर अलगद ठेवला.

“तुम्ही मुख्य प्रवेशाचा निर्णय घेताय?” ती म्हणाली.

“हो.” अर्चना ताईंनी वहीवर हात दाबून धरला. “आणि तुम्ही आता बाजूला व्हा.”

मृणाल बाजूला सरकली नाही. तिने निखिलकडे पाहिलं. “टॅबलेट लॉक आहे?”

निखिल दचकला. “नाही... पण—”

“ओटीपी तुझ्या फोनवर येतो की समीरच्या?”

अर्चना ताई चिडल्या. “तिला उत्तर देऊ नकोस.”

मागची रांग अजून घट्ट झाली. लोकांचे मान वाकून स्क्रीनकडे जाऊ लागले. आता हे फक्त कुणाला आत सोडायचं एवढं राहिलं नव्हतं; कुणाला बोलण्याचा अधिकार आहे, हे ठरत होतं.

निखिलच्या चेहऱ्यावर घामाची बारीक रेषा उठली. “मॅडम,” तो अर्चना ताईंना म्हणाला, “या... या यादीचं मुख्य लॉग-इन तर मॅडमचंच होतं आधी.”

“कोण मॅडम?” अर्चना ताईंनी चिरकून विचारलं.

निखिलने चुकून जिथे नजरा जाऊ नयेत तिथेच पाहिलं—मृणालकडे.

मृणालने हात पुढे केला. “दे टॅबलेट.”

अर्चना ताई वही खेचत पुढे आल्या. “कोणीही स्क्रीनवर बोट ठेवायचं नाही!”

“कोणीही नाही,” मृणालने सरळ उत्तर दिलं, “ज्याने ही संपूर्ण यादी काल रात्री अकरा वाजता वधूपक्ष, वरपक्ष, पुरवठादार आणि व्हीआयपी प्रवेश अशा चार रंगात विभागली, तो ठेवू शकतो.”

निखिलचा घसा हलला. त्याने टॅबलेट तिच्याकडे सरकवला.

तेवढ्यात अर्चना ताईंनी आवाज उंचावला, “समीर! जरा इकडे ये ना. बघ तुझ्या ऑफिसमधली मुलगी काय करतेय.”

‘ऑफिसमधली मुलगी.’ एकदम छोटं करून टाकणारं संबोधन. समोरच्या काचेच्या लिफ्टच्या दारावर बोटांचे धूसर डाग दिसत होते; त्यात मृणालचा चेहरा ताणून दिसत होता, पण हात स्थिर होते. तिने जलद कोड टाकला. स्क्रीन उघडली. डॅशबोर्डवर कार्यक्रमाचं नाव चमकलं, खाली अधिकृत संपर्क.

निखिलने स्वतःहून वाचलं, कारण आता सगळेच पाहत होते: “मुख्य संचालन—मृणाल देवधर.”

रांगेत कुणीतरी खरंच “अरे” असं म्हणालं. कुणाची बांगडी आवाज करत काउंटरवर आपटली. अर्चना ताईंचा हात वहीवरच थबकला. स्क्रीन अजून खाली सरकली. “प्रवेश मंजुरी स्तर—स्तर एक: मृणाल देवधर. स्तर दोन: समीर कुलकर्णी.”

यावेळी निखिलने मोठ्याने नाही, पण नीट उच्चारून वाचलं. प्रत्येक शब्दाने काउंटरची बाजू बदलत गेली. समीर अगदी समोर येऊन थांबला, पण उशिरा.

अर्चना ताईंनी लगेच बचाव शोधला. “ते कामाचं असेल. घरचं ठरत नाही त्यानं.”

“असं?” मृणालने स्क्रीन वर केली. “मग हा दुसरा विभागही वाचा, निखिल.”

निखिलने गिळून पुन्हा वाचलं, आता रांग, काकू, पुरवठादार, समीर—सगळ्यांसमोर. “विशेष निर्देश: मृणाल देवधर यांना वधूपक्ष-वरपक्ष संयुक्त स्वागत आणि अंतिम अतिथी-प्रवेश निर्णयाचा अधिकार.”

हे वाचताच पुरवठादारांपैकी एका ज्येष्ठ माणसाने लगेच आपला कागद तिच्याकडे वळवला. कुणीतरी “मॅडम, फुलवाले कुठून?” असं विचारलं. पहिल्यांदा खोलीने चुकून नाही, जाणीवपूर्वक आपली दिशा बदलली.

मृणालने टॅबलेट काउंटरच्या मधोमध ठेवला, पण हात तिच्याच बाजूला ठेवला. “निखिल,” ती म्हणाली, “ज्यांची नावे चिन्हांकित आहेत, त्यांनाच मुख्य प्रवेश. बाकी सर्वांना साइड डेस्ककडे. कुरिअरवाल्याला पुन्हा थांबव—तो स्टेजवर बॉक्स ठेवून गेला तर फोटोत येईल. पाटीलकाकांना आत पाठव. देशपांडे काकूंचं नाव अजून निळ्या यादीत नाही; त्यांना दोन मिनिटं थांबायला सांग.”

देशपांडे काकूंच्या चेहऱ्यावर नाराजी चमकली. पण त्या थांबल्या. कारण आदेश आता कागदावरून नव्हे, अधिकारावरून निघत होता. निखिलने तत्काळ टोकन फिरवले. कुरिअरवाला, जो आधी आत गेला होता, त्याला परत बोलावण्यात आलं. अर्चना ताई तिथेच उभ्या. ज्या नजरेखाली त्यांनी तिला थांबवलं होतं, त्याच नजरेखाली आता त्या स्वतः थांबत होत्या.

समीरने जवळ येऊन दबक्या आवाजात म्हटलं, “मृणाल, बाजूला ये. आपण बोलू.”

ती त्याच्याकडे न वळता म्हणाली, “सध्या काउंटर चालू आहे.”

अर्चना ताईंनी शेवटची धडपड केली. “मी या घरची मोठी आहे. माझ्या सांगण्यावरून—”

“मग घरची मोठी म्हणून तुम्ही पाहुण्यांना का अडवत होतात?” मृणालने सरळ कापलं. “आणि मला का? कारण मी तुमच्या मर्जीने छोटं व्हायला उभी राहीन असं वाटलं?”

रांगेतल्या काकूंच्या चेहऱ्यांवरची हाव पहिल्यांदा बचावातून उत्सुकतेकडे वळली. ज्यांना थट्टा बघायची होती, ते आता निर्णय बघायला लागले. समीरने तिच्या हाताजवळ हलकेच स्पर्श करायचा प्रयत्न केला; तिने हात मागे घेतला. काउंटरची रेषा आणखी स्पष्ट झाली.

निखिलने पुढचा प्रश्न विचारला, “मॅडम, अर्चना ताईंना कोणता पास?”

हा प्रश्न साधा नव्हता. संपूर्ण खोलीचा श्वास त्यात अडकला.

समीर लगेच म्हणाला, “त्यांना सोडा. त्या माझ्या—”

मृणालने प्रथमच समीरकडे पाहिलं. दोन वर्षं त्याच्यासोबत एक्सेलच्या सेल्समध्ये, पुरवठादारांच्या उशिरात, उशिरा आलेल्या पेमेंटमध्ये, रात्री दोनला टेबलक्लॉथ वाचवण्यात घालवलेला इतिहास तिच्या नजरेत नव्हता; फक्त आत्ताचा क्षण होता. सार्वजनिक. कापरा. अंतिम.

ती निखिलकडे वळली. आवाज वाढवला नाही; तरी समोरच्या फुलांच्या कमानीपर्यंत गेला. “नोंद करून ठेव. या कार्यक्रमाच्या मुख्य प्रवेशाचा अंतिम निर्णय माझा आहे. आणि सगळ्यांसमोर सांगते—मी समीर कुलकर्णीची फक्त ऑफिसमधली मुलगी नाही. या कंपनीची सह-संचालक आहे, हा कार्यक्रम मी उभा केला आहे, आणि माझ्याशी सार्वजनिक अपमानाने वागणाऱ्या कुणालाही मुख्य प्रवेश मिळणार नाही, नातं काहीही असो.”

अर्चना ताईंच्या चेहऱ्याचा रंग बदलला. समीरने तोंड उघडलं, पण शब्द बाहेर आले नाहीत. ती थांबली नाही.

“अर्चना ताईंना साइड प्रवेश. कुटुंबातल्या वडीलधाऱ्यांना आदराने बसवायचं, अपमानाचं हत्यार करून नाही. आणि समीर—” आता ती थेट त्याच्याकडे पाहत होती—“तू आत जाशील. पण मुख्य काउंटरवरून नाही. कारण ज्या क्षणी तू इथे उभं राहून मला थांबवू दिलंस, त्या क्षणी तुझा क्रम माझ्या मागे गेला. निखिल, त्याचा प्रवेश तात्पुरता थांबव. तोपर्यंत मी मंजुरी देत नाही.”

हे बोलून तिने काउंटरवरची हॉलची चावी आणि मुख्य सील कार्ड उचललं, समीरच्या खिशातून अर्धवट बाहेर आलेलं ते कार्ड त्याच्या हातातून घेतलं, आणि स्वतःच्या बाजूला ठेवलं. तो छोटा आवाज—प्लास्टिक कार्ड टेबलावर आपटल्याचा—अर्चना ताईंच्या सगळ्या उधार घेतलेल्या अधिकाराला तडा देऊन गेला. पुरवठादार आधीच तिच्याकडे वळले होते. आता निखिलने प्रत्यक्ष समीरसमोर हात पसरून “थांबा” ही खूण केली.

समीरचा आवाज अखेर बाहेर आला, पातळ आणि ओढलेला. “मृणाल, प्लीज. गर्दीसमोर—”

“गर्दीसमोरच.” ती म्हणाली. “कारण अपमानही गर्दीसमोर झाला.”

ती टॅबलेटवर दोन झटपट स्वाइप करून प्रवेश यादी पुन्हा उघडते. समीरचं नाव लाल चिन्हाखाली हलतं. अर्चना ताईंचं नाव साइड डेस्कला जाते. निखिलला तिच्या आदेशाची पुन्हा खात्री हवी नव्हती; त्याने तत्काळ बाजूच्या मुलाला इशारा केला. मुख्य प्रवेशाची रांग दोन भागांत तुटली. ज्या बाजूने खोली उभी होती तीच बाजू एका वाचनानंतर, एका आदेशानंतर, त्यांच्या विरोधात वळली.

मृणालने थंड पडलेली डब्बी पुन्हा हातात घेतली, काउंटरवरील चहाच्या वर्तुळाजवळ पडलेला रजिस्टर सरकवून आपल्या बाजूला घेतला, आणि स्पष्टपणे म्हणाली, “पुढचं नाव.”

लॉबीच्या काचेवर अचानक कॅमेराचा फ्लॅश आदळला; लिफ्टच्या धूसर डागांत, वळायला उशीर झालेल्या अर्चना ताईंची आकृती पांढऱ्या झटक्यात अडकली, आणि मृणालने सील कार्ड मशीनवर ठेवत मुख्य प्रवेश स्वतः उघडला.