एकच ओझं आम्ही दोघांनी उचललं

मृणालने गॅसजवळच्या भांड्याचा दांडा पकडून तो मागे ओढला, कारण उकळत आलेलं आमटीचं पातेलं कडेला सरकत होतं, आणि त्याच क्षणी वेदिका काकूंचा आवाज तिच्या हातावरच आपटला. “अगं, तिथे हात लावायची गरज नाही. घरातली माणसं आहेत ना.”

घरातली माणसं. स्वयंपाकघराच्या दारात उभ्या असलेल्या सारंगकडे काकूंचं हसू वळलं. “वेदिका, तू बस. तुझ्या परीक्षेचा ताण आहे,” काकू आपल्या मुलीला म्हणाल्या. वेदिका—काकूंची पुतणी, एमबीए, पुण्यात इंटर्नशिप, सरळ पाठ, स्वच्छ कुर्ता. आणि मृणाल—मुंबईच्या कॉलेजानंतर संध्याकाळी सेवा क्षेत्रात कॉल-डेस्कवर काम करून आलेली, बाह्यांवर बसचे धुरकट कंगोरे, खांद्यावर दिवसभराचा कडकपणा. हात मागे घेताना तिच्या तळहाताला उष्णता लागलीच होती; काकूंनी पाहिलं नाही.

“मी फक्त पडू नये म्हणून—” ती म्हणाली.

“काळजी आम्हालाही असते,” काकू शांत चेहऱ्याने म्हणाल्या, पण त्या शांततेतच कडी होती. “निखिल, ताटं लाव. मृणाल, तू त्या प्लास्टिकच्या खुर्च्या टेरेसवरून आण. खाली पाहुणे बसतील.”

मृणालने ‘हो’ म्हटलं नाही. ती वळली. दाराजवळ उभा सारंग एक क्षण बाजूला झाला, एवढंच. त्याच्या फोनचा पडदा तळहातात मिणमिणत होता; कुणाला तरी तो आधीपासून उत्तर देत असावा. त्याने हळूच विचारलं, “हात भाजला का?”

तिने मान हलवली. तो लगेच काही बोलला नाही; पण फ्रिजवर ठेवलेली छोटी मलमाची ट्यूब त्याने तिला न बघताच काउंटरच्या कडेला सरकवली. “वरच्या खुर्च्या मी घेऊन येतो,” तो मोठ्याने म्हणाला, “मृणाल खाली पाणी ठेवेल.”

काकूंच्या भुवया जरा उंचावल्या. “तुझे मामा आलेत. तुला बाहेर बसायचं आहे.”

“दोन मिनिटं,” सारंग म्हणाला. आवाज सपाट. तो आधीच जिन्याकडे निघालाही होता.

मृणालने ट्यूब उचलली नाही; तरी तिच्या छातीत अडकलेला राग जरा हलला. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असलं, तरी घरात तिच्यासाठी जागा नेहमी उपयोगापुरतीच ठेवली जायची—जे उचलायचं, जे धुवायचं, जे वेळेवर आठवायचं ते तिचं; जे मानाचं, ते घरच्यांचं.

जेवणाच्या टेबलावर ते अजून उघड दिसलं. सहा जणांसाठीच्या टेबलावर सातवी ताटली निखिलने आणून ठेवली, पण ती खांबाजवळच्या प्लास्टिकच्या खुर्चीसमोर. मामा, काकू, सारंग, वेदिका, दोन ज्येष्ठ काकू—सगळे गादीच्या खुर्च्यांवर. मृणालसमोर अर्धी दुमडलेली किराणा पावती ठेवलेली होती; तीच काकूंनी तिला आत्ताच दिली होती. “उद्या सकाळी दुधवाला, फुलवाला, आणि भाड्याचा उरलेला हिस्सा. तुझ्या हातची मोजदाद नीट असते. ते बघ.”

वेदिका हसली. “मृणालची कमाल आहे हो, सगळं सांभाळते. आमच्याकडचं कुणी इतकं कष्ट करणार नाही.”

हे कौतुक नव्हतं; हे वर्गीकरण होतं. उपयोगी. नेमकी. सहज वापरता येणारी. मृणालने पावती दुमडली. तिच्या अंगात अजून शिफ्टची ताठरता होती. दिवसभर फोनवर चिडलेल्या ग्राहकांचे आवाज ऐकून आल्यावर घरातली तटस्थ तिरस्काराची वाक्यं अधिक धारदार लागतात; ती ओरडत नाहीत, फक्त माणूस आपोआप मागे सरकतो.

काकूंनी भाजीचं बाऊल वेदिकासमोर केलं. “तुला कमी तिखट दिलंय. तुझं पोट जपायला हवं. उद्याचा प्रेझेंटेशन आहे.” मग मृणालकडे न पाहताच, “तू जेवून झाल्यावर हॉलमध्ये फरशी पुस. हल्दीच्या वाट्या सांडल्या आहेत. संध्याकाळी लोक परत येतील.”

सारंगचा चमचा ताटावर वाजला. छोटा आवाज, पण टेबलावरचा प्रवाह चुकला. “आत्ता?” तो विचारला.

“आत्ता नाही तर कोण?” काकू लगेच म्हणाल्या. “तिचे हात कामाला सरावलेले आहेत.”

मृणालने चमचा खाली ठेवला. “मी करते,” ती म्हणाली, कारण कधी कधी नकार देणं म्हणजे आणखी स्वस्त होणं असतं. पण त्या वेळी तिच्या नजरेला सारंगचा चेहरा मिळाला. त्याने तिच्याकडे सरळ पाहिलं नाही; फक्त भाजीचं बाऊल तिच्याकडे सरकवलं आणि काकूंना म्हणाला, “ती जेवून मग करेल. निखिल, वाट्या उचल.”

निखिलने गोंधळून दोन्हीकडे पाहिलं. घरात मोठ्यांच्या वाक्यात थेट कट घालायची त्याची सवय नव्हती. तरी त्याने वाट्या उचलायला सुरुवात केली. त्या छोट्या हालचालीने मृणालला पहिल्यांदा संध्याकाळीतली हवा बदलल्यासारखी वाटली—उघड विजय नव्हता, फक्त कुणीतरी तिला एकटी सोडली नाही इतकंच.

पण घरं शांत सूडही घेतात. जेवण संपेपर्यंत मामा वेदिकाच्या पदव्यांविषयी बोलत राहिले, सारंगच्या भविष्यासमोर “सारख्याच घरची, सारख्याच थराची मुलगी” हा वाक्प्रचार दोनदा वापरला गेला, आणि मृणालकडे बोलायचं झालं तर काकू म्हणाल्या, “अगं ती चांगली आहे. वेळ पडली की धावते.” जणू कुत्र्याची जात सांगतात तसं.

मृणाल उठली तेव्हा तिने पावती, रबरबँड आणि सुट्टे पैसे मुठीत घेतले. “मी हॉल बघते,” एवढंच म्हणाली. दारातून बाहेर पडताना प्लास्टिकच्या खुर्चीचा पाय तिच्या सॅंडलला अडकला; ती थांबली नाही.

हॉलमध्ये फुलांच्या माळा काढून ठेवताना घडलेलं कोणीही नीट पाहिलं नाही. निखिलने देव्हाऱ्यासाठी आणलेला मोठा पितळी समई-स्टँड बाजूला टेकवला होता; त्याला कोणी धक्का दिला, की त्याने खाली ठेवलेल्या हल्दी-कुंकवाच्या ताटांना ढुशी दिली. ताटं घसरली. पिवळा हलदपाणी, तेल, कुंकू, काचेचे छोटे वाडगे, तूपाच्या वात्या—सगळं पांढऱ्या फरशीवर सांडत पसरलं. एका काचेच्या वाडग्याचा कडा मृणालच्या पावलाजवळ फुटला.

स्वयंपाकघरातून वेदिका किंचाळत आली. “अय्यो! सावध!” तिचं लक्ष समईवर कमी, पांढऱ्या फरशीवरच्या डागांवर जास्त होतं. काकू दारात थांबल्या. पहिली नजर मृणालवर. “तू काय केलंस?”

“मी नाही—” निखिलच्या तोंडून निघालं, पण तो पुढे आला नाही.

मृणालने आधी पाय मागे घेतला, मग काचेचे धारदार तुकडे बाजूला करण्यासाठी खाली वाकली. हलदीत भिजलेली तिची बोटं पिवळी झाली. “कोणी इथे येऊ नका,” ती झटकन म्हणाली, “काच आहे.”

“थांब, नोकरिणीसारखं हात घालू नकोस,” काकूंचा आवाज पुन्हा आला. “कापशील.”

नोकरिणीसारखं. शब्द फरशीवरच्या तेलापेक्षा जास्त घसरडे होते. मृणाल सरळ उभी राहणार इतक्यात सारंग आला. एका नजरेत त्याने पसरलेलं तेल, फुटलेली काच, दरवाज्यात उभे मोठे आणि बाजूला सटकलेला निखिल पाहिला. “सगळे मागे,” तो म्हणाला. मग तो खाली बसला. “मृणाल, काच इथून माझ्याकडे सरकव.”

ती थबकली. काकूंचा आवाज लगेच, “अरे, राहू दे. तुझ्या शर्टला डाग पडतील. निखिल, वॉचमनला बोलाव.”

सारंगने वर बघितलंच नाही. “झाडू कुठे आहे?”

मृणालच्या हाताला चपलेखाली आलेला काचेचा तुकडा लागला; तिने ओठ चावले. तो पाहून सारंगने स्वतःचा रुमाल काढून तिच्याकडे फेकला नाही, तिला धरलाही नाही. फक्त रुमाल तेलाच्या किनारी पसरवला आणि म्हणाला, “तू तुकडे उचल, मी रस्ता कोरडा करतो.”

दोघांचे हात एकाच पसाऱ्यात गेले. तिने तुकडे स्टीलच्या ताटलीत टाकले; त्याने हलदपाणी रुमालाने आडवलं, मग निखिलकडून झाडू हिसकावून घेतला. निखिलने लाजून मागे हटत बादली, पुसणी आणून दिली. वेदिका दाराशी उभी, ओठांवर हात ठेवून, “सारंग, बस ना, मी कुणाला बोलावते,” म्हणत होती; पण तो आधीच गुडघ्यावर टेकून फरशीवरील तेलावर राख टाकत होता, जेणेकरून पाय घसरणार नाहीत.

मृणालने त्याच्याकडे पाहिलं. हा दिखावा नव्हता; इथे कुणालाही गुण मिळणार नव्हते. त्याच्या मनगटावर हलद लागली होती, शर्टच्या बाह्येला तेलाचा वर्तुळ उठला होता. दारातल्या नजरा बदलत होत्या—समजून नव्हे, फक्त कारण आता कोण खरोखर सांभाळतंय हे लपवता येत नव्हतं.

“बस, आता पुरे,” काकू अखेर आत आल्या. “मृणाल, तू खाली स्टोअरमधून दुसरी बादली घेऊन ये. सारंग, तू वर जा, कपडे बदल. लोक येतील.”

हीच त्यांच्याकडची सुटका होती—स्वच्छ बाजू त्याच्यासाठी, उरलेला घाणेरडा भाग तिच्यासाठी. मृणालने पुसणी बादलीत दाबली. तिला त्याच्याकडे पाहायचं नव्हतं; अपेक्षा जितकी कमी, तितकं कमी दुखतं. “मी घेऊन येते,” ती म्हणाली.

सारंग उभा राहिला. वेदिका तत्परतेने म्हणाली, “मी तुझ्यासाठी दुसरा कुर्ता काढते. मामा वाट पाहतायत.”

त्याने हातावरील हलद पाण्याने झटकली. “नको.” मग काकूंना न भिडता, सरळ मृणालकडे पाहून म्हणाला, “खाली कुठे आहे स्टोअर?”

काकूंचा चेहरा एकदम ताणला. “तुला काय करायचंय तिकडे? इथून पुढचं ती करेल.”

“दोघांनी लगेच केलं तर लवकर होईल,” तो म्हणाला. आवाज अजूनही शांत, पण आता तो कुणाची परवानगी मागत नव्हता. वेदिका अडखळली. “सारंग, वरचे पाहुणे—”

तो दाराजवळच्या हुकवर टांगलेल्या चाव्यांकडे गेला. काकूंनी हात पुढे केला, जणू त्या चाव्या त्यांच्या अधिकाराचा छोटा तुरा आहेत. पण त्याने त्या उचलल्या आणि मृणालकडे सरकवल्या. “चल.”

ही मोठी घोषणा नव्हती. याहून मोठा अनादरही नव्हता. घरातले सगळेच पाहत होते की त्याला स्वच्छ खोलीत बसवण्याची मांडणी त्याने परत केली, आणि घाणेरड्या कामाच्या मागे तो स्वतः गेला. मृणालच्या घशात अडकलेलं काहीतरी खाली सरकलं. तिने चाव्या घेतल्या, पावती अजूनही तिच्या मुठीत दुमडलेली होती.

खाली तळमजल्याच्या स्टोअररूममध्ये साबण, फिनाईल, जुने पोछे, रंगाचे डबे, तुटक्या प्लास्टिकच्या बादल्या ढिगाने पडल्या होत्या. बल्ब पिवळा. भिंतीला ओल. मृणालने मोठी निळी बादली ओढली; तळाला पाणी साचलेलं. “ही चालेल,” ती म्हणाली.

“खूप जड आहे,” सारंगने हात लावला.

“मला सवय आहे.” वाक्य बाहेर पडताच तिला त्याचा कडूपणा जाणवला.

तो थांबला. “म्हणूनच सोडतो, असं वाटलं तुला?”

ती लगेच उत्तरली नाही. वरून माणसांचे आवाज, भांड्यांचा खणखणाट, कुणीतरी हसल्याचा कृत्रिम तुकडा खाली उतरत होता. मुंबईतल्या भाड्याच्या इमारतींच्या जिन्यांना सगळं ऐकू येतं; कोण कोणासाठी थांबतं, कोण कोणाला एकटं पाठवतं, ह्याचीही नोंद त्या भिंती ठेवतात.

मृणालने बादली सरळ केली. “तू बहुतेक वेळा मध्ये उभा राहतोस. कोणाची बाजू घेत नाहीस. त्यामुळे दुसऱ्यांना वाटतं, माझ्यावर काहीही टाकलं तरी चालतं.”

सारंगने उत्तर देण्यासाठी तोंड उघडलं, पण वरून काकूंचा आवाज आला, “सारंग! लवकर!” त्या हाकेच्या मागे घर, मान, पाहुणे, सगळं होतं. दोन सेकंद पुरेसे होते माणूस परत जुनी सोय निवडायला.

मृणालने बादलीचा एक हात उचलला. “मी नेते.”

तो तिच्यापाशी आला आणि दुसरा हात पकडला. “नाही. ही वर दोघांनीच जाईल.”

ते बोलत नाहीत तसं जिने भरत गेले. बादलीत फिनाईलचं पाणी, ओली पुसणी, तुटके काचेचे उरलेले तुकडे टाकलेले; वजन समसमान नव्हतं. कधी त्याच्या बाजूला धपकन आदळे, कधी तिच्या. पहिल्या वळणावर त्याचा खांदा भिंतीला घासला; दुसऱ्या वळणावर मृणालची सॅंडल घसरली, तर त्याने बादली वर खेचून तोल सावरला. वरच्या मजल्यावरून वेदिकाचा आवाज पुन्हा ऐकू आला—“सारंग, इथे ये ना”—पण आता तो आवाज जिन्याच्या मध्यावर पोहोचताच पातळ झाला.

तिसऱ्या पायरीच्या वळणावर त्यांनी बादली खाली न ठेवता पकड बदलली. मृणालचा तळहात साबणाने निसरडा झाला होता. सारंगने काही न बोलता बादलीचा वाकडा झालेला कडा आत वळवला, तिच्या बोटांना जागा मिळेल इतका. दोघांच्या मनगटावर पिवळे डाग अजूनही होते. वरच्या हॉलमध्ये पुसायची फरशी, काढायच्या माळा, आणायच्या ताटल्या—अर्धी यादी बाकी होती. पण खाली स्टोअरमधून वर येताना पहिल्यांदाच ते दोघं एकाच कामात, एकाच घाणीत, एकाच वेगाने होते.

मध्येच दुसऱ्या मजल्यावरचं दार उघडलं; शेजारच्या आजीने डोकावून पाहिलं. मृणालने नजर उचलली नाही. सारंगनेही नाही. कुणाला काही समजावून सांगण्याइतकं मोकळेपण नव्हतं, आणि गरजही नव्हती. बादलीच्या पाण्याने जिन्यात बारीक रेघ पडत होती; ती वर चढताना त्यांच्या पावलांमागे येत होती.

अर्ध्या मजल्याच्या थांब्यावर मृणालने आधी गुडघा वाकवला आणि बादली हलकेच मध्ये ठेवली. तिच्या तळहातावर लाल वेटोळे उठले होते. तिने बोटं सैल केली. पुढच्याच क्षणी सारंगनेही आपला हात सोडला.

अंधुक पिवळ्या दिव्याखाली जिन्याच्या थांब्यावर बादली दोघांच्या मध्ये स्थिर उभी राहिली. तिचे लोखंडी हात थोडा वेळ इकडेतिकडे हलत राहिले, मग हळूहळू थांबले.