जिला बाहेर ठेवलं, रांग तिच्यासाठीच फुटली

“मृणाल, तू बाजूला हो—इथे मुख्य गाड्या थांबणार आहेत,” रोहनने तिच्या मनगटाला हलकंसुद्धा न वाटेल इतक्या सराईतपणे धरून तिला लाल दोरीच्या बाहेर ढकललं, आणि त्याच क्षणी मागच्या तीन गाड्यांची हेडलाइट्स त्यांच्यावर येऊन थांबल्या.

मुंबईच्या त्या मोठ्या समारंभगृहाच्या वाहन उताराजवळ सगळं उघडं पडत होतं—दारवानांची झटपट पावलं, फुलांच्या कमानीखाली उभ्या काकूंचे वाकडे झालेले ओठ, ड्रायव्हरांनी अर्धवट खाली केलेल्या काचा, आणि तिच्या हातात अजूनही दुमडलेली आमंत्रणाची पाकीट. मृणालच्या खांद्यावर दिवसभराच्या धावपळीची घट्ट रेषा होती; सकाळची सेवा क्षेत्रातील नोकरी संपवून ती थेट आली होती, म्हणून कुर्त्याच्या बाह्या थोड्या सुरकुतलेल्या, टाचेला सँडलचा पट्टा चुरगळलेला. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं म्हणत रोहन तिला इथे घेऊन आला होता, पण उतारावर पोचताच तिला रेषेबाहेर उभं केलं होतं. मृणालने एक शब्द न बोलता त्याच्या हातातून आपला मनगट काढून घेतला आणि लाल दोरीच्या अगदी कडेला जाऊन सरळ उभी राहिली—न चिडून, न मागे हटून.

“तिथेच थांब,” रोहन दातांआड म्हणाला. “आत येताना माझ्या मावशींसोबत ये. आधी घरचे.”

मृणालने त्याच्याकडे न पाहताच विचारलं, “मग मला घेऊन का आलास?”

तो एक क्षण गप्प झाला; पण त्याच वेळी रोहनची काकू, सोन्याच्या जाड वेलांनी गच्च भरलेली, पुढे आली. तिने मृणालकडच्या पाकिटाकडे न पाहता बाजूच्या लोखंडी काउंटरवर ठेवलेल्या पाहुण्यांच्या भेटपिशव्यांकडे बोट केलं. तिथे फिती, कारच्या किल्ल्या, अर्धवट प्यायलेला चहा आणि वाफ जाऊन वर पातळ कातडी धरलेला कप असा पसारा होता. “बाळा, तू हे पिशव्यांचं बघ. गाडीतून जो कोणी उतरेल त्यांना देत जा. उभं राहणं तरी काहीतरी उपयोगाचं दिसेल.”

आवाजात माया नव्हती; काम दिल्यासारखा ताबा होता. दोन आत्या वळून पाहू लागल्या. कुणी विचारलं नाही की ही रोहनसोबत आलीय ना? कारण प्रश्न पडू नये म्हणूनच तिला कामात ढकललं जात होतं. मृणालने काउंटरच्या कडेला ठेवलेल्या पिशवीला हात लावला, मग हात मागे घेतला.

“मी स्वागतासाठी आलेली नाही,” ती शांतपणे म्हणाली. “आमंत्रित म्हणून आलेय.”

काकूंचा चेहरा क्षणात ताठरला. “आमंत्रित? अहो, आमंत्रित असतात घरातले. बाकी लोकांना शहाणपण हवं. इथे चेहरा राखायचा असतो.”

रोहन लगेच जवळ आला. त्याने काकूंना ऐकू जाईल एवढ्या आवाजात, पण गोडपणाचा आव आणत म्हटलं, “मृणाल, कृपया सीन करू नकोस. आत जाऊ दे आधी लोकांना.”

तेवढ्यात पुढच्या काळ्या गाडीचं दार उघडलं. समोरून पांढऱ्या हातमोज्यांतला मुख्य स्वागताधिकारी झटकन उतरला. मागच्या काचेतून कोणीतरी वयस्कर गृहस्थ दिसले, पण त्याची नजर त्यांच्यावर न थांबता लाल दोरीजवळ उभ्या मृणालवर येऊन खिळली. एक लहानसा अडखळलेला क्षण. मग तो सरळ तिच्याकडेच आला.

“मृणाल मॅडम?” त्याचा आवाज इतका स्पष्ट होता की काकूंच्या हातातली फित थांबली.

रोहनने मध्येच उत्तर द्यायचा प्रयत्न केला. “हो, ती आमच्यासो—”

“मॅडम,” स्वागताधिकाऱ्याने रोहनकडे न पाहताच पुन्हा म्हटलं, “शरद देशमुख साहेबांनी खास सांगितलं आहे, आपण आलात की ताबडतोब वर घेऊन या. कृपया इथून.”

त्याच्या डाव्या हाताने लाल दोरी उचलली; उजव्या हाताने मागचा दारवान पुढे झाला. दारवानाने ज्या जागी रोहन उभा होता त्या मार्गाऐवजी मधला मोकळा उतार सोडून दिला. काकूंच्या डोळ्यात प्रथम अविश्वास, मग चटकन भीती चमकली. “कोण शरद देशमुख?” एका आत्याने फुसफुसलं, पण उत्तर कुणी दिलं नाही; कारण स्वागताधिकारी आधीच मृणालकडे वळून उभा होता, जणू उशीर त्याच्याकडूनच झाला होता.

मृणालच्या तळहातात फोनचा मंद पडदा उजळत होता. दहा मिनिटांपूर्वीच आलेला छोटा संदेश अजून उघडाच होता—“पोचल्यावर उतारावर थांब. मी व्यवस्था केली आहे.—शरद काका.” तिच्या आईने वर्षानुवर्षं ज्यांच्या घरात स्वयंपाकाच्या ऑर्डरी केल्या, त्या देशमुख कुटुंबातील शरद काका; गेल्या महिन्यात त्यांच्या ट्रस्टच्या कार्यक्रमात मृणालने मोफत व्यवस्था सावरली होती. रोहनला ती फक्त “ओळखीचे” म्हणाला होता. इतकं पुरेसं नव्हतं, बहुतेक, म्हणून त्याने तिला दोरीबाहेर उभं केलं होतं.

“ही आधी?” काकूंचा आवाज फुटला. “अहो, वरातीचे लोक येतायत—क्रम आहे.”

“देशमुख साहेबांचा क्रम आधी,” स्वागताधिकारी म्हणाला. मग सरळ मृणालला, “मॅडम, कृपया.”

हा पहिला तडा होता, आणि तो सगळ्यांच्या डोळ्यासमोर पडला. दोन दारवानांनी बाजूच्या गाडीला हाताने थांबवलं. एक मुलगा, जो रोहनच्या चुलतभावासाठी हार घेऊन उभा होता, त्याला मागे सरकवण्यात आलं. मृणाल जिथे रेषेबाहेर होती, तिथूनच मुख्य मार्ग तिच्याकडे वळू लागला.

रोहनच्या चेहऱ्यावरचा मऊ अधिकार उतरला. तो पटकन हसण्याचा प्रयत्न करत तिच्याजवळ आला. “अरे वा, तू आधी सांगितलंस नाहीस. चल, आपण सोबत जाऊ. काकू, ही—”

“थांब,” मृणालने त्याच्याकडे पाहिलं. एक शब्द. सरळ.

स्वागताधिकारीने दुसऱ्या दारवानाला खूण केली. पुढचं काचेचं दार उघडून धरलं गेलं. मागच्या गाडीतून उतरलेले दोन ज्येष्ठ नातेवाईक पायऱ्यांजवळ थांबवले गेले; त्यांच्या चेहऱ्यावर नाराजी होती, पण ती नाराजी कुणावर काढायची हे अजून ठरत नव्हतं. कारण आदेश कुणाचाही नव्हता; प्रोटोकॉल बदलला होता.

रोहनची काकू आता हातातली पिशवीच घेऊन पुढे आली. तिचा आवाज अचानक ओला झाला. “मृणाल बाळा, गैरसमज झाला. तू ही घे, वरती आपल्यासोबत बसायचं आहे.”

ही उशिराची ओढ परत खाली खेचणारी होती; ज्याला क्षणापूर्वी काम द्यायचं होतं, त्यालाच आता “आपल्यातली” म्हणायचं. पण तिच्या हातातली पिशवीच पुरावा होती—तुला जागा नव्हती, काम होतं.

मृणालने ती पिशवी स्वीकारली नाही. ती एक पाऊल पुढे गेली, लाल दोरीखालून नव्हे तर उघडून दिलेल्या मुख्य मार्गाने. “मी वर जाईन,” ती स्पष्ट आवाजात म्हणाली, “पण कुणाच्या मागून नाही.”

हे ऐकून आजूबाजूची हालचाल जखडली. रोहनचा हात हवेतच थांबला. तो हसत म्हणण्याचा प्रयत्न करत होता, “ड्रामा करू नकोस, लोक बघतायत,” पण आवाजातला दम गेला होता. कारण लोक खरंच बघत होते—आणि आता कोण कोणाच्या मागे उभं आहे तेही बघत होते.

स्वागताधिकारी लगेच तिच्या अर्धपावलाने पुढे आला. “मार्ग मोकळा करा,” त्याने कर्मचाऱ्यांना सांगितलं. “मृणाल मॅडम प्रथम.”

दोन दारवान एकाच वेळी वळले. ज्येष्ठ पाहुण्यांसाठी राखीव ठेवलेलं बाजूचं दार बंद ठेवून मधला उतार उघडण्यात आला. रोहन आणि त्याच्या काकूला थांबावं लागलं; कारण त्यांच्या पुढेच दोरी पुन्हा टाकण्यात आली. हे इतक्या उघडपणे झालं की अपमान लपवण्याची संधीच उरली नाही. रोहनने पुढे पाऊल टाकत स्वागताधिकाऱ्याला कठोर आवाजात म्हटलं, “ती आमच्यासोबत आहे. आधी आमचे लोक जातील.”

स्वागताधिकाऱ्याने प्रथमच त्याच्याकडे पाहिलं, पण मोजकंच. “देशमुख साहेबांनी नावाने सूचना दिल्या आहेत. कृपया रांगेत थांबा.”

रांगेत. ते एकच शब्द पुरेसा होता. ज्याला उतारावर आदेश द्यायची सवय होती, त्यालाच आता थांबण्याचं सांगितलं जात होतं. रोहनच्या कानापर्यंत लालसरपणा चढला. काकूंनी घाईघाईने सभोवताल पाहिलं—त्यांच्या चेहऱ्यावरील सांभाळलेलं वजन वितळत होतं.

“मृणाल,” रोहन आता कमी आवाजात, जवळजवळ चावून म्हणाला, “आधी आपण आत जाऊ, मग बोलू. तू मुद्दाम करत आहेस.”

तिने वळून त्याच्याकडे पाहिलं. “मुद्दाम तू मला बाहेर उभं केलंस.”

आवाज फार मोठा नव्हता; म्हणूनच तो जास्त दूर गेला. जवळच्या गाडीचा ड्रायव्हर दरवाज्याला टेकून उभा राहिला. हार घेऊन उभा मुलगा आता कोणाला द्यायचा ते विसरून तिच्याकडे पाहत होता. एका ज्येष्ठ मावशीने आपोआप आपला पल्ला रोहनकडून मागे घेतला. सामाजिक वाचन बदलताना असा छोटासा माघार घेतला जातो—कोणी जाहीर करत नाही, पण जागा सोडली जाते.

रोहनने शेवटचा प्रयत्न केला. तो पटकन पुढे येऊन तिच्या बरोबरीने उभा राहू लागला. “ठीक आहे,” तो कृत्रिम हसत म्हणाला, “लेडीज फर्स्ट. चल.”

हे परत ताबा परत मिळवण्याचं नव्या शब्दातलं रूप होतं—जणू निर्णय त्यानेच दिला. मृणालने तोच क्षण पकडला. ती थांबली. सगळ्यांसमोर. मग स्वागताधिकाऱ्याकडे न पाहता, पण इतक्या उघडपणे की प्रत्येकाला ऐकू जाईल, म्हणाली, “माझ्यासाठी जो मार्ग उघडला आहे, तो मी एकटीने घेईन. माझं नाव ज्या क्रमाने बोलवलं गेलं, तो क्रम तसाच राहू द्या.”

दोरी पुन्हा हलली. दारवानाने रोहनच्या छातीसमोर नम्र पण अडवणारं हाताचं अंतर धरलं. ते अंतर फारसं नव्हतं—पण त्यातच त्याचा सगळा पराभव होता. काकूंच्या हातातली भेटपिशवी खाली घसरून काउंटरवर आदळली; कपाजवळच्या थंड झालेल्या चहाने पुन्हा एक पातळ वर्तुळ सोडलं.

“मॅडम, कृपया,” स्वागताधिकारी म्हणाला.

मृणाल पुढे निघाली.

तिच्या सँडलचा आवाज दगडी उतारावर स्वच्छ ऐकू येत होता. एका बाजूने अत्तराचा गंध, दुसऱ्या बाजूने गरम इंजिनांचा धूर; वरून प्रकाशझोत, खाली लाल गालिचा. ती ज्या जागी थांबवली गेली होती, त्याच जागेतून आता मुख्य स्वागतरेषा फाटून तिच्यासाठी सरकत होती. रोहन मागेच अडकला होता; त्याला ओलांडून आधीच पुढे जाणाऱ्या मृणालच्या पाठीकडे पाहण्याखेरीज त्याच्याकडे काही उरलं नव्हतं. त्याने पुन्हा हाक मारली, “मृणाल—” पण या वेळी नाव हवेतच अडलं; कारण दरवाज्याजवळचा कर्मचारी वाकून तिच्या पुढे मार्ग दाखवत उभा राहिला.

पायऱ्यांच्या पहिल्या टप्प्यावर ती थांबली. क्षणभर. मागे न वळता. मग तिने आपला फोन पर्समध्ये ठेवला, कुर्त्याची सुरकुती सरळ केली आणि सरळ आतल्या प्रकाशाकडे चढू लागली. तिच्या चालण्यात घाई नव्हती, लाज नव्हती, अनुमती मागणं तर नव्हतंच.

समारंभ संपेपर्यंत रोहनने दोनदा तिच्याशी बोलायचा प्रयत्न केला; एकदा मंडपाच्या कोपऱ्यात, एकदा जेवणाच्या रांगेजवळ. दोन्ही वेळा तिने फार कमी शब्द वापरले. “उतारावरच उत्तर दिलं आहे,” एवढंच. ते पुरेसं होतं. पुढचं सगळं लोकांनी नव्हे, रचनेने ठरवलं—तिला पुढच्या वर्तुळात जागा मिळाली, त्याला स्पष्टीकरणांत.

रात्र सरली तेव्हा बाहेर पुन्हा त्याच वाहन उतारावर गाड्या लावल्या गेल्या. दारवानांची पावलं थकली होती, पांढऱ्या हातमोज्यांच्या घड्या सैल झाल्या होत्या. पण मृणाल खाली उतरली तेव्हा पहिल्याच दारवानाने क्षणभर तिच्याकडे पाहून डोळे सरळ केले, मग मधली गाडी थांबवून बाजूचा मार्ग मोकळा केला. मागे उभ्या लोकांची रांग आपोआप वाकली. दोन कर्मचारी तिच्या दिशेने वळले, आणि कडेला थांबवलेले बाकीचे तिच्या वाटेबाहेर राहिले. मृणालने हात उचलून आपल्या गाडीचं दार आधी उघडायला सांगितलं आणि त्या वाकलेल्या रेषेतून सरळ पुढे गेली.