रांग तिच्यासाठीच फुटली

“अगं मीरा, त्या ट्रेमध्ये कप ठेव आणि मागच्या जिन्याने वर ये,” मोहिनी वहिनीने दारातच तिचा कोपर वळवला. मुख्य प्रवेशातून रोहनचे काका, आत्या, आणि सोन्याच्या कड्या खणखणवत आलेली डॉ. सायली देशमुख आत गेली; मीरा मात्र हातात स्टीलचा ट्रे, खांद्यावर दिवसभराच्या सेवा क्षेत्रातील शिफ्टची कडक पडलेली चुडीदाराची सुरकुती, आणि पर्सच्या पट्ट्यावरचा जुना शाईचा डाग घेऊन बाजूला ढकलली गेली.

हॉलच्या उंबरठ्यावरच अपमानाला पाय होते. समोर नावाच्या पाट्या ठेवलेल्या खुर्च्या, मधे फुलांचा उभा कमान, आणि उजवीकडे नोंदणीचं छोटं टेबल—त्याच्या कडेला अगरबत्तीचा डबा, सुटकेसारखी जाड वही, दोन पेन, अर्धवट उघडलेला टेप. मीराने एक सेकंद ट्रे घट्ट पकडला. तीन वर्षं रोहनसोबत नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं सांभाळून, त्याच्या आईच्या हॉस्पिटलच्या बिलापासून त्याच्या नोकरी बदलताना दिलेल्या पैशापर्यंत सगळं पचवून आज तिला “मागच्या जिन्याने” वर यायला सांगितलं होतं.

ती वळली, पण मागे नाही. तिने ट्रे सरळ नोंदणी टेबलावर ठेवला. कपांची खणखण मुद्दाम मोठी झाली. “कप वर जातील,” ती शांतपणे म्हणाली, “मी नाही.”

दारात उभ्या दोन काकूंनी एकमेकींकडे पाहिलं. मोहिनी वहिनीचा चेहरा लगेच चकचकीत हसऱ्यापासून धारदार झाला. “नाटक करू नकोस. अजून काही ठरलेलं नाही. घरचे बोलतायत. तू आहेसच… आपली.”

“आपली” या शब्दातच बाजूला बसवण्याचा धंदा होता. मीरा पुढे सरकली तर मोहिनीने पुन्हा हात आडवा केला, पण त्या क्षणी नोंदणी टेबलाजवळ बसलेले मीराचे मामा उठले. त्यांनी वही तिच्याकडून दूर सरकू दिली नाही. “मुलीच्या हातात ट्रे दिलात, पण नावाच्या पाट्या कुणाच्या हातात आहेत, तेही आम्ही पाहतोय,” ते कोरडे म्हणाले. पहिला भेग तिथेच पडला; वहिनीने मीराला मागे पाठवण्याचा हात काढला, पण हसू टिकवावं लागलं.

वरच्या मजल्यावर कौटुंबिक टेबल मांडलेलं होतं. मुख्य दोन खुर्च्यांवर लाल कव्हर, मध्ये चांदीची ताटं, आणि समोर कार्ड्स—“रोहन” आणि “सायली.” “मीरा”ची पाटी बाजूच्या साध्या प्लास्टिकच्या खुर्चीवर, पाण्याच्या डिस्पेंसरजवळ, जिथून उठून सर्वांना ग्लास भरता येतील. मोहिनी वहिनीने जणू काही समारंभाचीच घोषणा केली, “सायलीचं घराणं मोठं आहे. मुलगी डॉक्टर. रोहनचं पुढचं आयुष्य पाहायला लागतं. मीरा, तू इथे बस. आणि जरा पाहुण्यांकडे लक्ष दे.”

खोलीने ते ऐकलं. सायली साडी नीट करत रोहनच्या नावाखाली बसली. तिच्या कुटुंबाची नजर वरून खाली जाणारी; जणू मीराकडे आधीच निष्कर्ष तयार. रोहन मात्र उभाच होता, फोन हातात. त्याच्या शांततेनेच सगळ्यांना धैर्य दिलं होतं. मीरा पाण्याचा जग उचलायला गेली, पण तिच्या मनात काटेरी स्पष्टता आली—तिला खुर्ची नाही काढली गेली होती; तिला कामावर हलवलं जात होतं.

तेव्हाच रोहनची आत्या, जी बाहेरून हसरी पण नियमांवर जगणारी बाई होती, पुढे आली. “जिन्याखाली पूजा थाळी राहिली आहे. वर आणा. मग मुलामुलींची बसायची रांग नीट करू.” मोहिनी वहिनीने तत्परतेने सायलीला हात दिला. “या, डॉक्टरसाहेब, पुढे.” मीराला पुन्हा बाजूचा जिना दाखवला गेला.

हा जिना हॉलच्या दोन भागांना जोडणारा अरुंद स्विचबॅक होता. अर्ध्यावर छोटा उतार, लोखंडी हँडरेल, आणि दोन माणसं समोरासमोर आली तर एकाला थांबावंच लागे. मीरा खाली उतरायला लागली, पण उतारावर रोहन समोरून वर येताना दिसला. त्याच्या हातात पूजा थाळी नव्हती. त्याच्या मुठीत घराची एक चावी आणि नोंदणी टेबलावरची काळी वही होती.

“मीरा,” तो पहिल्यांदा मोठ्याने म्हणाला.

वरून मोहिनीचा आवाज आला, “रोहन, वर ये आधी. सगळे वाट पाहतायत.”

तो वर गेला नाही. लँडिंगवर येऊन तो थेट मीरासमोर उभा राहिला. वही तिने कित्येकदा भरलेली—त्याच्या आईच्या तपासण्यांच्या तारखा, औषधांचे हिशेब, त्याच्या मुलाखतींचे वेळापत्रक. त्याने ती तिच्या हातात दिली. चावीही. उशिरा परत आलेली ती चावी तिच्या तळहातावर थंड पडली.

“तू खाली जाणार नाहीस,” तो म्हणाला.

वरच्या वळणावर सायली थबकली. तिच्या मागे मोहिनी हँडरेलला हात देऊन उभी राहिली. अरुंद लँडिंगने अचानक रस्ता बदलला. मीरा खाली जाण्याच्या मार्गावर नव्हती आता; रोहन तिच्या बाजूला उभा राहिल्यामुळे वरच्या मुख्य टेबलाकडे जाणारी सरळ रेषा तिच्यासाठी मोकळी झाली, आणि बाकीचे थांबले. तिने एक क्षण त्याच्याकडे पाहिलं, मग वही छातीशी धरून वर चढू लागली. मोहिनीला मागे हटावं लागलं; सायलीला साडी उचलून बाजूला सरकावं लागलं. पायऱ्यांवर कोण आधी, कोण थांबून—पुरावा तिथेच होता.

समोरच्या हॉलमध्ये बसलेल्या नातेवाईकांच्या नजरा जिन्याकडे वळल्या. मीरा थेट मुख्य टेबलाजवळ जाऊन उभी राहिली. “ही वही इथे ठेव,” रोहनने नोंदणीच्या पेनजवळ जागा करून सांगितलं. तिच्या शेजारी जागा करून. मोहिनी वहिनी खालीवर बघत आली, चेहऱ्यावर आता हसण्याऐवजी घाई दिसत होती.

“काय चाललंय हे?” ती कुजबुजली, पण आवाज इतका तीक्ष्ण होता की अर्ध्या खोलीने ऐकलं. “आधी मोठ्यांच्या बोलण्याचा मान ठेव. मुलाला दडपण आणू नकोस.”

मीराने उत्तर दिलं नाही. ती उभी राहिली, खांदे सरळ. रोहनही खुर्चीच्या मागे उभा. सायली अजूनही “रोहन”च्या नावाखाली बसलेली. कार्ड तिथेच होतं, म्हणून खोटं अजून जिवंत होतं.

त्याच वेळी रोहनची आत्या नोंदणी टेबलाकडे आली. तिच्या हातात समारंभासाठीची लाल फाईल होती, आणि चेहऱ्यावर घरचा मान राखण्याची तडफड. “पुरे आता,” ती स्पष्ट आवाजात म्हणाली. “दोन्ही घरचे बसलेत. नोंद करायची आहे. अंतिम नाव काय? मुलाच्या शेजारी कोण बसणार? मोठ्याने सांगा. नंतर कोणी म्हणू नये की अस्पष्ट होतं.”

मोहिनीने एकदम पुढे येत उत्तर उचलायचा प्रयत्न केला. “आत्या, सायली—”

“मी विचारलं रोहनला,” आत्या कापूस कापावा तसा शब्द कापत म्हणाली. “आणि पाटीही त्याच वेळी बदलेल. आता.”

सगळं अचानक हाडांवर आलं. अगरबत्तीचा धूर सरळ न जाता थांबला होता; डिस्पेंसरचा नळ नीट बंद न झाल्याने टिपटिप आवाज येत होता. रोहनने एक क्षणही घालवला नाही. तो पुढे झाला, सायलीसमोरील “रोहन”ची पाटी उचलली, आणि तिच्या शेजारची “सायली” पाटी टेबलावरून अलगद नाही तर साफ सरकवत बाजूला ढकलली. कार्ड चांदीच्या ताटाला लागून वाकडं पडलं.

“माझ्या शेजारी मीरा बसणार,” तो मोठ्याने म्हणाला. “अंतिम नाव—मीरा सावंत. बाकी कोणत्याही नावावर चर्चा नाही.”

खोलीने श्वास गिळला. सायलीच्या वडिलांनी खुर्चीच्या हाताला पकडलेली बोटं घट्ट केली. मोहिनी वहिनीचा चेहरा एका क्षणात सैल पडला; तिने लगेच हल्ला बदलला. “रोहन, लोकांसमोर असा अविचार? डॉक्टर मुलगी नाकारून—”

रोहनने दुसरी पाटी उचलली. “नाकारणं आधी कुणी केलं ते सगळ्यांनी पाहिलं,” तो थेट म्हणाला. मग त्याने रिकाम्या कार्डवर पेनाने मोठ्या अक्षरात “मीरा” लिहिलं. पेन तिचाच—जुन्या शाईच्या डागासारखी त्याची पकड तिच्या नजरेत भरली. कार्ड त्याने आपल्या शेजारच्या लाल कव्हरच्या खुर्चीसमोर ठेवले.

मोहिनीने हात पुढे करून कार्ड पकडायचा प्रयत्न केला. मीरा तेव्हाच हलली. तिने कार्ड उचललं, खुर्चीच्या अगदी मध्यभागी ठेवून सरळ बसली. हालचालीत एक कणही गडबड नव्हती. मग तिने नोंदणीची वही उघडली, लाल फाईल आत्याकडून घेतली, आणि पहिल्या ओळीत स्पष्ट लिहिलं—“वधू: मीरा सावंत.” कागद खरडल्याचा आवाज खोलीभर गेला.

सायली उठली. तिच्या साडीचा पल्लू खुर्चीला अडकून राहिला आणि तिला झटका देऊन सोडवावा लागला. ती काही बोलण्याआधीच रोहनने तिच्यासमोरील चांदीचं ताट बाजूला करून ते मीरासमोर सरकवलं. दृश्य इतकं उघड होतं की कुणी “गैरसमज” म्हणू शकत नव्हतं. पाटी बदलली होती, ताट बदललं होतं, जागा बदलली होती.

“मीरा, उठ जरा,” मोहिनीचा आवाज आता आदेशापेक्षा विनंतीकडे घसरला, “हे असं करू नकोस. नंतर शांतपणे—”

मीरा पहिल्यांदा तिच्याकडे वळली. “शांतपणे मला मागच्या जिन्याने वर बोलावलं होतं,” ती म्हणाली. “आता नावासमोर, सगळ्यांसमोर बोलू.”

आत्या पुढे आली. तिने फाईलमधल्या कागदावर नजर टाकली, मग मीराच्या लिहिलेल्या ओळीवर शिक्का मारला. टणक आवाज झाला. त्या शिक्क्याने खोलीतला शेवटचा आधारही मोहिनीच्या हातातून गेला. सायलीच्या आईने पर्स उचलली; खुर्ची मागे सरकताना जमिनीवर रेघ गेली. मोहिनीने त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न केला, पण तिच्याच शब्दांना आता कुणी वजन देत नव्हतं.

रोहन मीराच्या खुर्चीमागे उभा राहिला. “ही माझी निवड नाही,” तो म्हणाला, आवाज अजून मोठा, “ही माझी उघड कबुली आहे. मीरा आधीपासून माझ्यासोबत आहे. घराला माहीत होतं. आज तिला कमी दाखवून दुसरं नाव बसवायचं ठरवलंत. ते इथे संपलं.”

मीराने वही बंद केली. तिने ती मोहिनीसमोर ढकलली नाही; उलट आपल्या बाजूला ओढून घेतली. मग टेबलावर ठेवलेली घराची चावी उचलून रोहनच्या तळहातावर ठेवली, आणि सगळ्यांसमोर म्हणाली, “चावी तू ठेव. उंबरठा मी ठरवेन.”

त्या एका वाक्याने रोहनच्या चेहऱ्यावरचा ताण सैल झाला, पण तो मागे हटला नाही. मोहिनीने काही बोलायचा प्रयत्न केला; ओठ उघडले, शब्दच बाहेर पडले नाहीत. ज्या बाईने दारात हात आडवा केला होता, ती आता टेबलाच्या कडेला उभी होती आणि तिच्याच हाताला आधार लागला होता.

समारंभाचा गोंगाट पुन्हा सुरू व्हायच्या आधीच मीरा उठली. तिने आपल्या शेजारची लाल कव्हरची खुर्ची किंचित आत ओढली, जणू ती जागा तिथेच राहणार होती. मग फाईल बगलेत धरून ती जिन्याकडे वळली. रोहन तिच्या अर्ध्या पावलाने मागे.

स्विचबॅक लँडिंगवर ती आधी चढली. हँडरेलवर वरच्या बाजूला मोहिनीचा हात आधीच होता, पण मीराला येताना पाहून तिला तो हात तसाच धरून थांबावं लागलं. सायली आणि तिचे लोक एक पायरी खाली अडकले; रोहन मीरामागे सरकला; मीराचे मामा वरच्या वळणाला जागा देत उभे राहिले. मीरा लँडिंग ओलांडून पुढच्या पायरीवर गेली, मागे न पाहता म्हणाली, “रोहन, चल. उशीर झाला आहे.”