स्पॉटलाइट वळली, आणि ती थांबली

“मृणाल, तो गळ्यातला पट्टा काढ आणि बाजूला उभी रहा,” समितीचा सुभाष काका तिच्या हातातली नोंदवही हिसकावून म्हणाला, “आज मुख्य माईक सानिकासाठी आहे.”

खुल्या आवारात प्लास्टिकच्या खुर्च्या अर्धवर्तुळात मांडलेल्या होत्या. मध्ये लाल गालिच्यावर दोन माईक, मागे मॉनिटर, बाजूला तबल्याचा स्टँड. दिव्यांच्या माळांखाली नातेवाईक, मंडळाचे ज्येष्ठ, देणगीदार, आणि पायऱ्यांवर अडकून उभे राहिलेले मुलं-मुली. मृणालच्या गळ्यातील फिकट झालेला ओळखपट्टा घामाने वाकडा झाला होता; दिवसभर सेवा क्षेत्रात कॉल सेंटरची पाळी करून ती सरळ इथे आली होती, खांदे कडक, बाहीवर बसलेल्या घड्या अजून तशाच. तिने सकाळीच साउंड तपासलं होतं, रागांची यादी लावली होती, गायकांचे क्रम ठरवले होते. पण सानिका नव्या रेशमी कुर्त्यात, जड झुमक्यांसह मध्यभागी बसवली गेली.

“तू मदत कर. पाणी दे, ट्रॅक लाव,” सुभाष काकांनी पुन्हा हात दाखवला. तेच काका गेल्या आठवड्यात मृणालच्या आईसमोर म्हणाले होते, “मुलगी गुणी आहे, पण चेहरा पुढे न्यायचा तर सानिका चपखल दिसते.” आज तेच बोलणे सगळ्यांच्या नजरेत उभं होतं. मागच्या टेबलावर ठेवलेला चहा थंड पडून कपाभोवती तपकिरी वलय सोडत होता.

सानिकाने ओठांवर हसू चिकटवून मृणालकडे पाहिलं. “दीदी, तानपुरा अॅप नीट चालू आहे ना? माझा स्केल हलला तर प्रॉब्लेम होईल.”

मृणालने तिच्या फोनकडे न पाहता मॉनिटरकडे पाहिलं. “स्केल नाही हलणार. कान हलले तर वेगळी गोष्ट.”

सानिका हसली, जणू विनोद झाला. पायऱ्यांवर बसलेल्या मावशींच्या गटात कुजबुज सरकली. रोहन, जो गेली दोन वर्षं देशमुख काकांकडे हार्मोनियम शिकत होता आणि ज्याचं मृणालसोबतचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं म्हणून अर्धवट उघड गुपित झालं होतं, तो मागच्या स्तंभावर टेकून उभा होता. त्याने पुढे येण्याचा प्रयत्न केला, पण सुभाष काकांनी त्यालाही नजरेनेच थांबवलं.

पहिलं आलाप घेताच गडबड उघडी पडली. सानिकाचा आवाज मऊ होता, पण वरच्या निषादावर जाताना तो पातळ काचेसारखा किरकिरला. तबल्याने सम पकडण्याआधीच तिची लय अर्ध्या मात्रेने पुढे घसरली. हार्मोनियमवाल्याने घाबरून पाठलाग केला; मॉनिटरमधून परतणारा सूर कान कुरतडू लागला. सुभाष काकांनी उगाच हात हलवून “छान, छान” असा चेहरा केला, जणू आवाजापेक्षा पोशाख महत्त्वाचा.

मृणाल बाजूला उभी राहून पाण्याचा ग्लास धरत होती. दुसऱ्या चक्रात सानिका पुन्हा त्याच जागी अडकली. त्या क्षणी मृणालने ग्लास खाली ठेवला, मॉनिटरच्या कोपऱ्याजवळ गुडघा टेकवून त्याचा कोन एक इंच फिरवला आणि तबल्याकडे न पाहता फक्त दोन बोटांनी सम दाखवली. हार्मोनियमवाल्याला तिने ओठांतून हलकंसं “मध्यमा” सांगितलं. पुढचा अर्धा अवतरण अचानक सरळ बसला.

ज्येष्ठ देशमुख काकांनी डोकं उचललं. पायऱ्यांवरच्या मुलांनी सानिकेकडून मृणालकडे पाहिलं. सुभाष काका चटकन मृणालच्या जवळ आले. “कोणी सांगितलं तुला मध्ये हात घालायला?”

मृणाल उठली नाही. “आवाज फीडबॅकमध्ये चिरडत होता.”

“तुझं काम नाही.”

तरीही त्यांचं वाक्य पूर्ण होण्याआधी सानिकाने तिसरी ओळ सुरू केली आणि परत फाटली. यावेळी तिने माईकपासून मान मागे घेतली, पण उशीर झाला. आवाजाने स्वतःचाच आधार सोडला. हवेत एक विचित्र थांबलेपण आलं—न आवाज, न हालचाल; फक्त हार्मोनियमवाल्याच्या बोटांनी कळांवर शोधाशोध करणारा घाबरट आवाज.

मृणालने तिथूनच खाली बसलेल्या स्थितीत तीच ओळ अतिशय हळू, पण नेमक्या स्वरात उचलली—माईकशिवाय. “नि ध प, म ग…” जणू एखाद्याने धूसर काचेवर बोट फिरवून रेषा स्पष्ट केली. हार्मोनियम त्यावर बसला. तबला जागेवर परतला. सानिकाला त्या सुरावर यायला हवं होतं; पण तिचा श्वास आधीच भंगला होता. ती मृणालकडे वळली. आवारातल्या डोक्यांनीही तसंच केलं.

तो क्षण सुभाष काकांच्या चेहऱ्यावरून निसटला. त्यांनी हात उंचावून “थांबा, थांबा” म्हणायचा प्रयत्न केला, पण कुणी त्यांच्याकडे पाहिलं नाही. देशमुख काका खुर्चीतून उठले, समोर आले, आणि थेट मृणालकडे वाकून म्हणाले, “ओळ धर. माईक दे तिला.”

ही वाक्यं सानिकासाठी ठरवलेलं मध्यवर्ती स्थान फोडून गेली. रोहनने ताबडतोब स्टँड सैल करून बाजूचा माईक मृणालसमोर आणला. सुभाष काका मध्ये अडवायला आले तर तबल्यावाल्यानेच हात रोखला. “आता सोडा. ताल मोडतोय.”

सानिकाच्या आईने पहिल्या रांगेतून आवाज दिला, “माझ्या मुलीचा नंबर आहे. दुसरी कुणी मध्ये कशी?”

देशमुख काका मागे न फिरता म्हणाले, “नंबर गाणं निभावतं तेव्हाच टिकतो.”

मृणाल उभी राहिली. दिवसभराच्या थकव्याने तिच्या टाचेतील वेदना टोचत होती, पण हात स्थिर होते. तिने गळ्यातला फाटका पट्टा काढून मॉनिटरजवळ ठेवला. तोच पट्टा ज्या जोराने तिची जागा मर्यादित करत होता, त्याच्याशिवाय ती पहिल्यांदाच मध्यभागी दिसली. सानिका अजून गालिच्याच्या मध्ये होती, पण आता तिला आधारासाठी हार्मोनियमकडे पाहावं लागत होतं; प्रेक्षक मात्र मृणालकडे.

“मी फक्त धरून देते,” मृणाल म्हणाली.

“धर,” देशमुख काका म्हणाले, “आणि सोडू नकोस.”

तिने आलाप नव्याने घेतला नाही; जिथे भंग झाला होता तिथूनच उचलला. हीच तिची पहिली निर्दयता होती. इतर कुणी असतं तर सुरुवात नव्यानं करून सानिकाला बचावाचा रस्ता दिला असता. मृणालने तुटलेल्या जागेवरच स्वर ठेवला. त्यात हुकूम नव्हता; खात्री होती. मोकळ्या आवारातले पंखे फिरत होते, अगरबत्तीचा धूर लाटेसारखा सरकत होता, आणि तिच्या पहिल्या ओळीनंतर पायऱ्यांवरची दोन मुलं चिप्सचा पाकीट अर्ध्यातच थांबवून पाहू लागली.

सानिकाने स्वतःला सावरायला पुन्हा साथ द्यायचा प्रयत्न केला. ती माईककडे वाकली, पण मृणालने घेतलेल्या सूक्ष्म मींडवर तिचा आवाज बसलाच नाही. एक अक्षर बाहेर पडलं आणि अडखळलं. पहिल्या रांगेतल्या देणगीदाराने भुवई उचलली; सानिकाच्या आईचा हात मांडीवर घट्ट पडला. मावशींच्या गटात आधीची कुजबुज गिळली गेली. आता कोण सुंदर दिसतंय हा प्रश्न राहिला नव्हता; कोण गाणं चालवतंय हा प्रश्न समोर उभा राहिला होता.

सुभाष काका पुन्हा मध्ये आले. “बस, पुरे. निवड समिती ठरवेल. सगळं इथेच—”

“ठरवा मग,” देशमुख काका सरळ म्हणाले, “अंतरा दोघींनी जिवंत घ्या. इथेच. आता.”

आवार हललं. निर्णय इतका उघडा, इतका निर्दय असू शकतो याची तयारी कुणी केली नव्हती. गेटपाशी उभे राहिलेले उशिरा आलेले नातेवाईकही आत सरकले. येण्या-जाण्याचा मार्ग जिथे होता, तोच आता वर्तुळ झाला. मध्ये दोन मुली, दोन माईक, आणि सगळ्यांच्या नजरा.

सानिकाने घाईघाईने पाणी घेतलं. ग्लास कापत होता. “माझा घसा… एसीतून आलेय, म्हणून…”

कोणी उत्तर दिलं नाही. रोहन हार्मोनियमपाशी बसला, पण त्याची नजरही मृणालवर होती. त्याने हलक्या हाताने स्वर दिला. मृणालने डोळे मिटले नाहीत; आवाराकडे पाहतच पहिली ओळ सानिकाला सोडली.

सानिकाने सुरुवात केली. पहिलं वाक्य निभावलं. दुसऱ्यात ती लयेतून पुन्हा अर्धा पाऊल पुढे गेली. मृणालने तिला ढकललं नाही, समोरून उभं राहून धडक दिली नाही; तिने फक्त खरी जागा घेतली. त्याच मात्रेवर, त्याच शब्दावर, खालील गांधारातून वर चढत तिने ओळ इतक्या स्वच्छपणे धरली की सानिकाचा आवाज आपोआप बाजूला निघून गेला. मॉनिटरमधून यावेळी तिचाच स्वर परत आला—गोल, भरलेला, मुळावर बसलेला.

मध्यरात्रीच्या लोकलचा ब्रेक लागावा तसा आवाराचा श्वास अडला. पहिल्या रांगेतला एक काका, जो आत्तापर्यंत फोनवर देणगीची चर्चा करत होता, त्याचा फोन कानापासून दूर राहिला. तबल्यावाल्याने नकळत स्मित केलं आणि लगेच ओठ मिटले. रोहनच्या हाताने संगतीचा पट विस्तारला. सानिकाने आपला माईक आणखी जवळ ओढला; हे तिचं नुकसान दिसत होतं. आवाज वाढवून रिकामेपणा भरायचा प्रयत्न.

“सानिका, वर घे!” तिच्या आईने खुर्चीतून अर्धी उठून कुजबुज केली.

सानिकाने वर घेतलं—आणि तिथेच उघडी पडली. तारा लावलेल्या दिव्यांखाली तिचा स्वर ताणून फुटला. एक टोकदार किरकिर आवारात गेली. मृणालने क्षणभरही चेहरा बदलला नाही. तिने त्याच फुटलेल्या जागेत प्रवेश केला, दीर्घ तान घेतली, मग अचूक उतरती वळणं घेत अंतऱ्याची कठीण जागा पूर्ण केली. ती गात होती, आणि सानिका त्या गाण्यात पाहुणी झाली होती.

हे पुरेसं नव्हतं. सुभाष काका अजूनही शेवटचा हक्क वाचवू पाहत होते. “एकदम अंतिम म्हणता येत नाही. तयारी—”

देशमुख काकांनी हाताने इशारा केला. “तर मग अंतिमच घ्या. तार सप्तकातली बंदिश. ज्याची आहे त्याची स्टेज.”

आता आवारात उभी असलेली असमतोलाची सगळी बांधणी एका ओळीवर आली. सानिकाच्या चेहऱ्यावरचा मेकअप घामाने मऊ झाला. तिने ओठ चावले. “ही बंदिश आम्ही रियाज केलेली नाही.”

“मग का बसवलंत तिला मध्यभागी?” रोहनचा आवाज पहिल्यांदा ऐकू आला. तो मोठा नव्हता, पण सुभाष काकांच्या वरून गेला.

सुभाष काकांनी त्याच्याकडे कटाक्ष टाकला. “तुला मध्ये बोलायची गरज नाही.”

रोहन पुढे आला नाही; इतकंच म्हणाला, “मग गाणं बोलू द्या.”

मृणालने माईक दोन्ही हातांनी पकडला नाही. एका हाताने स्टँड हलकासा स्वतःकडे वळवला. दुसऱ्या हाताची बोटं हवेत सम धरून थांबली. तिच्या मनगटावर दिवसभराच्या कामाची साचलेली जडता होती, पण स्वरात नव्हती. तिने बंदिशेचा स्थायी घेतला—खालील स्वरांवर इतका ठाम की वर जाण्याची भीतीच उरली नाही. मग हळूहळू, कुठेही आवाज ढकलत नाही, कुठेही दिखावा नाही, ती तार सप्तकाकडे चढली.

सानिकाने मागून येण्याचा प्रयत्न केला. पहिल्या दोन स्वरांनी ती तिच्याबरोबर होती. तिसऱ्यावर श्वास कमी पडला. चौथ्यावर स्वर कोरडा झाला. पाचव्या वेळी तिने माईक खाली केला. हा पराभव सांगायला शब्द लागले नाहीत; तिच्या हाताची बांगडी माईकला धडकून किरकोळ आवाज करत थरथरली. तेच पुरावा होतं.

मृणाल मात्र थांबली नाही. तिने ती कठीण जागा स्वच्छ उघडली, तान फिरवली, समेवर इतक्या अचूक उतरली की तबल्याचा ठेका तिच्या पायाखाली बसल्यासारखा वाटला. त्या क्षणी कोण निवडणार, कोण बसवणार, कोणाची ओळख कोण करणार—याचा अधिकार माईककडून, गाण्याकडून, थेट तिच्याकडे सरकला. देशमुख काकांनी मागे वळून सुभाष काकांना काही विचारलं नाही; त्यांनी थेट आयोजकाकडे बोट दाखवलं. “उद्याच्या मुख्य सायंकाळी पहिलं नाव मृणाल.”

सुभाष काकांनी काहीतरी म्हणण्यासाठी तोंड उघडलं, पण आवाज बाहेर पडला नाही. मग तेच मवाळ होऊन म्हणाले, “अगं, आम्ही तर तुला पुढेच आणणार होतो. ते फक्त—”

मृणालने गाणं मोडलं नाही. शेवटची लहान तान पूर्ण करूनच तिने स्वर थांबवला. मग सुभाष काकांकडे न पाहता एवढंच म्हणाली, “जागा आधीच होती. तुम्ही फक्त आडवे उभे होतात.”

रोहन एक पाऊल पुढे आला. त्याच्या डोळ्यांत उघड दिलासा होता, पण तोही शब्द शोधत थांबला. मावशींच्या गटातल्या एका ज्येष्ठ मावशीने पहिल्यांदाच उघडपणे सानिकाकडून नजर काढून मृणालकडे ठेवली. गालिच्याच्या कडेला ठेवलेला तिचा फाटका पट्टा कुणीतरी उचलून द्यायला हात पुढे केला, पण मृणालने तो घेतला नाही.

ती मॉनिटरच्या कोपऱ्यापाशी आली, माईक स्टँड सरळ केला, माईकची जाळी एका बोटाने खाली स्थिर केली. शेवटचा स्वर हवेतून हळूहळू निघून गेला. तिचा श्वास समतोल होत गेला. मॉनिटरच्या कडेला उभ्या तिच्या पायाजवळ हलकी किणकिण उठली, मग फीडबॅक सपाट पडत गेला. आवाराच्या वाटेतली हालचाल तिथेच थिजली.