ती खुर्ची पुन्हा तिचीच

सईने काचपडद्याचा दरवाजा ढकलून उघडला तेव्हा फ्रंट काउंटरसमोरची रांग आधीच वाकडी झाली होती, आणि तिची खुर्ची मिहिरने स्वतःखाली ओढून घेतली होती. उजव्या हाताच्या फाइल-रॅकातून मुख्य नोंदफाइलही त्याने बाहेर काढून आपल्या कोपराखाली दाबली होती. “तू आधी मागच्या बाजूला सॅम्पल किट्स लाव,” तो वर न बघताच म्हणाला, “इकडे मी बसतो आज.”

सईने पिशवी काउंटरखाली ठेवली. डब्याचा डबा आत थंड पडलेला होता; सकाळच्या लोकलमध्ये घेतलेला पोह्यांचा वासही आता बोथट झाला होता. तिने हात पुढे केला. “मुख्य फाइल द्या. सात ते अकरा सकाळची नोंद माझ्याकडे असते.”

मिहिरने खांदा हलवला. “किरणताईंनी सांगितलं. आज माझी सीट. तू उशिरा आलीयस.”

ती उशिरा आली नव्हती. फक्त रात्री दिलेली काचद्वाराची किल्ली वॉचमनने तिला वर पोहोचवायला पाच मिनिटं लावली होती; उशिरा परत आलेली किल्ली तिच्या वेळेवर ढकलली गेली होती. सईने घड्याळाकडे पाहिलं, काही बोलली नाही. काउंटरच्या पलिकडे एक म्हातारे गृहस्थ पावती हलवत उभे होते, मागे एक बाई कागदाच्या पिशवीचा कोरडा आवाज करत रिपोर्ट स्लिप दाबून धरून, आणि त्याही मागे गर्भवती मुलीच्या हाताला धरून तिची मावशी संताप लपवण्याचा प्रयत्न करत होती. सईने फक्त एवढंच केलं—मागे वळून किट्सकडे न जाता टोकन मशीनजवळ उभी राहिली आणि बंद पडलेला रोल तिने स्वतः बदलला. पहिलं टोकन बाहेर आलं, आणि तीन माने एकाच वेळी तिच्याकडे वळल्या.

“माझा नंबर सकाळीच घेतला होता,” म्हातारे गृहस्थ मिहिरला म्हणाले, “तुम्ही पुन्हा नाव विचारताय.”

“सिस्टममध्ये दिसत नाही,” मिहिरने स्क्रीनकडे बघत उत्तर दिलं. त्याने रुग्णाचं नाव चुकीच्या वयोगटात टाकलं होतं; सईला बाजूनेच समजलं. त्यातच दुसऱ्या बाईचं उपवासाचं परीक्षण साध्या रक्तचाचणीमध्ये गेलेलं, आणि सोनोग्राफीचं स्लॉट टोकन प्रिंटच झालेलं नाही. तो प्रत्येक दोन मिनिटांनी सईकडे वळून म्हणत होता, “ती निळी पिशवी आण”, “पाणी ठेव”, “सॅम्पल लेबले वेगळी कर”, जणू काउंटरचा श्वास तिच्या हाताने चालू राहावा पण नियंत्रण त्याच्या खालीच राहावं.

रांगेतली गर्भवती मुलगी खुर्ची शोधत हळूच भिंतीला टेकली. तिची मावशी सईला ओळखत होती. गेल्या महिन्यातल्या कुंकवाच्या कार्यक्रमात ह्याच मावशीने सईच्या आईला विचारलं होतं—“मुलगी चांगली दिसते, पण नोकरी स्थिर आहे ना? सेवा क्षेत्रात नाव असलं पाहिजे.” आता तीच मावशी तिरक्या नजरेने म्हणाली, “तूच ना इथली नेहमीची? आज मागे का उभी?”

सईने उत्तर देण्याआधी मिहिर मोठ्याने म्हणाला, “रोटेशन आहे, मावशी. सगळ्यांना शिकायला लागतं.” तो “मावशी” इतकं मोकळेपणाने म्हणाला की जणू नाते त्याच्याच बाजूने होतं. काउंटरवरच्या प्लास्टिकच्या देवघरातली छोटी गणपतीची मूर्ती त्याच्या कोपराला धडकून हलली. सईने ती स्थिर केली; तिचा हात फाइलच्या अगदी जवळ गेला, पण मिहिरने फाइल आणखी आत ओढली.

पाच मिनिटांत दोन टोकन अडकली, एक नोंद दुप्पट झाली, आणि पेमेंटसाठी आलेल्या विनयने कॅश स्लिप हातात धरून विचारलं, “कोणाकडे देऊ? नाव आणि चाचणी जुळत नाहीये.” मिहिरने उडतं उत्तर दिलं, “थांबा.” मग सईकडे, “तू मागे जाऊन रिकामे व्हॅक्यूम ट्यूब्स भर.” ती त्याच्याकडे रोखून बघत राहिली. त्याने डोळे वर केले नाहीत. रांगेतले लोक मात्र बघत होते.

किरणताई लिफ्टमधून बाहेर आल्या तेव्हा त्यांच्या पर्सच्या पट्ट्याने धातूच्या दरवाज्यावर जुना डाग चिरला. लिफ्टच्या मळलेल्या आरशात क्षणभर सईचा चेहरा, मिहिरचा आडवा खांदा, रांगेतल्या लोकांचे चिडलेले डोळे एकाच चौकटीत चमकून गेले. किरणताईंनी परिस्थितीकडे पहिलेच न बघितल्यासारखं केलं. “मिहिर, पटकन हलव. आज डॉक्टरांची व्हिजिट लवकर आहे.” मग सईकडे, “तू मागच्या दुरुस्तीच्या पट्ट्यात जुनं प्रिंटर-ट्रॉलीचं चाक बघ. काल पुन्हा अडकलं होतं.”

ही उघडच ढकलणी होती. फ्रंट काउंटरवरून तिला बाजूला काढून, तिलाच कचरा उचलणाऱ्या कामात लावायचं. सईने “हो” म्हटलं नाही. ती मागे न जाता विनयच्या हातातली स्लिप उचलली, एक नजर टाकली आणि शांत आवाजात म्हणाली, “उपवासाची चाचणी सकाळी आठ वाजेपर्यंत घेतली जाते. ही सामान्य रक्तचाचणी नाही. एंट्री चुकीची आहे.” रांगेतल्या बाईचा चेहरा पडला. “मी उपाशी आलेय,” ती थरथरल्या आवाजात म्हणाली. मिहिर लगेच म्हणाला, “असू दे, नंतर अॅडजस्ट होईल.”

“नंतर नाही,” सईने पहिल्यांदाच थेट त्याला तोडत सांगितलं, “सुई लागली की रिपोर्ट वेगळा येतो.”

हे पहिलं स्पष्ट उघड होतं. बाईने तिची स्लिप सईकडे सरकवली. मिहिरच्या हाताखालची खुर्ची अचानक जास्त अरुंद दिसायला लागली. पण तो उठला नाही. उलट त्याने स्क्रीनवर घाईघाईने काहीतरी दुरुस्ती करण्याचा प्रयत्न केला, चुकीचा रुग्ण उघडला, आणि पुढच्या क्षणी संपूर्ण नोंदवहीची संगणकीय रांग गोठली. टोकन मशीनने कर्कश आवाज काढला. प्रिंटरने अर्धी पावती चावून धरली. पेमेंटच्या चार स्लिप्स हवेत होत्या, नमुना घेण्याची खोली दाराशी भरत होती, आणि सोनोग्राफीसाठी आलेल्या गर्भवती मुलीच्या मावशीने मोठ्याने विचारलं, “आता कोण सांगणार? आम्ही डॉक्टरची वेळ चुकवायची का?”

मिहिरने स्क्रीनवर दोनदा बटणं दाबली. “हँग झालंय,” तो पुटपुटला. मग तडक सईकडे, “तू आयटीवाल्याला फोन कर.” आवाजात आदेश होता, पण घशातला आत्मविश्वास गळत होता.

सईने फोन उचलला नाही. ती काउंटरचं बाजूचं दार उघडून आत शिरली. “हात बाजूला,” ती म्हणाली. मिहिरने प्रथम हलायचं टाळलं. तिच्या हाताने त्याचा माऊस सरकवला, दुसऱ्या हाताने त्याच्या कोपराखालची फाइल ओढून घेतली, आणि काउंटरखालील छोटे हस्तलिखित नोंदपुस्तक तिने बाहेर काढलं. संगणक गोठला होता, पण नोंदीची जुनी चेन तिच्या डोक्यात चालू होती. “टोकन सत्तावीस—शेख, उपवास. टोकन अठ्ठावीस—जाधव, सोनोग्राफी. विनय, त्या दोघांच्या स्लिप्स इथे.” ती बोलत होती आणि पेपरचा कोरडा आवाज एकसंध झाला. प्रिंटरचं अर्धचावलेलं कागद तिने सरळ खेचून काढलं, मागचं कव्हर उघडलं, रोल नीट बसवला, आणि टोकन मशीनचा जॅम अंगठ्याने सोडवला.

दोन सेकंदासाठी कुणी काही बोललं नाही. मग मशीनने टर्र असा स्पष्ट आवाज केला आणि पुढचं टोकन बाहेर पडलं.

“मॅडम, माझं आता?” गर्भवती मुलीची मावशी मिहिरकडे न बघता थेट सईला म्हणाली.

“तिची आधी सोनोग्राफी स्लिप. मग रक्त,” सईने उत्तर दिलं.

“माझी पावती कुठे?” म्हातारे गृहस्थ.

“काका, तुमचं नाव दुप्पट गेलंय. एक काढते. इथंच रहा.”

विनयने पैसे आणि स्लिप्स सरळ सईच्या हातात द्यायला सुरुवात केली. मिहिर अजून खुर्चीतच होता, पण त्याच्या समोरून कागद जात नव्हते. कुणी त्याला विचारत नव्हतं. किरणताई दोन पावलं पुढे आल्या. त्यांना अजूनही आभास वाचवायचा होता. “ठीक आहे, सई, तू सांग. मिहिर एंट्री करेल.”

“एंट्री त्याने केली तर पुन्हा रांग अडकेल,” सईने स्क्रीनकडून नजर न हलवता म्हटलं. तिचा आवाज सपाट होता. उपदेश नव्हता. फक्त कामाचा निकाल.

रांग आता दरवाज्याबाहेर वळत होती. लिफ्टसमोरचे लोक चिडून उभे होते. डॉक्टरचा अटेंडंट येऊन म्हणाला, “दोन रुग्ण वर थांबलेत. अजून पाठवले नाहीत तर स्लॉट गेला.” विनयनेही किरणताईंना पाहून दाबलेला आवाज सोडला, “कॅश थांबलीय. नावं जुळत नाहीयेत. इथून हललं नाही तर सगळं बसणार.”

किरणताईंनी शेवटचा प्रयत्न केला. “मिहिर, उठ. बाजूला उभा राहून बघ.” पण त्यातही जपूनपणा होता—जणू खुर्चीचा अपमान थेट बोलायचा नाही. मिहिर उठला नाही. उलट म्हणाला, “मी शिकतोय ना. सगळ्यांसमोर—”

तेवढ्यात गर्भवती मुलीची मावशी काउंटरवर हात आपटून म्हणाली, “शिकायचं वेगळं, आमचा वेळ मारायचा वेगळं. तीच करतेय ना? मग तीच बसू द्या.” तिच्या आवाजात घरगुती नात्याचा तो उघडा भार होता ज्याने सईला आधी कमी केलं होतं; आता त्याच नजरेने उलट बाजू घेतली. रांगेतल्या दोन जणींनी मान हलवली. म्हातारे गृहस्थांनी पावती सईसमोर ढकलली. “बाई, तुमच्याकडे द्या. याच्याकडं परत नाही.”

किरणताईंचा चेहरा कडक झाला. त्यांनी एक क्षण मिहिरकडे पाहिलं—त्याचा हात अजून माऊसवर, पण स्क्रीनवर काहीच हलत नव्हतं. मग त्यांनी थेट मुख्य नोंदफाइल त्याच्या बाजूने खेचली. फाइलचा कोपरा त्याच्या मनगटावर आपटला. “उठ,” त्या स्पष्ट म्हणाल्या, यावेळी आवाजात सवलत नव्हती, “खुर्ची सईची. आत्ता. काउंटर हलत नाहीये.”

मिहिरच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदाच रिकामी भीती दिसली. “ताई, मी—”

“बाजूला.” किरणताईंनी काउंटरखालची सीट त्याच्या गुडघ्याला ढकलून बाहेर केली. ती फिरती खुर्ची सईकडे वळली. त्याच क्षणी त्यांनी लहान किल्लीचा गुच्छ आणि रक्कम-नोंदीचं कप्पे उघडणारं टोकन तिच्या समोर ठेवलं. “आजपासून सकाळची फ्रंट नोंद तू. मिहिर, मागे नमुना खोलीत जा. विनय, पैसे सईकडे.”

ते दृश्य एवढं उघड होतं की कोणालाही अर्थ विचारावा लागला नाही. मिहिर उठताना त्याचा मोबाईल खाली पडला; कव्हर सुटलं. तो वाकून उचलत असतानाच पुढच्या तीन स्लिप्स सईच्या डाव्या हातात जमा झाल्या. तिने खुर्चीवर बसताच उजव्या पायाने ब्रेक पकडला, फाइल उघडली, नावं, वेळा, उपवास, डॉक्टरचं रेफरल—सगळं एका धारेने चालू झालं.

“शेख, सॅम्पल रूम एक.”

“जाधव, आधी वर. ही सोनोग्राफी स्लिप घेऊन जा.”

“काका, दुप्पट नोंद रद्द. ही तुमची एकच पावती.”

“विनय, पाचशे सुट्टे ठेव. पुढच्या तीन जणांचं कॅश एकत्र येईल.”

रांग खरंच हलू लागली. लोक पुढे सरकताना आपसूक दोन ओळींमध्ये उभे राहिले. जे कागद मिहिरच्या समोर साचत होते ते आता सईकडून निघून योग्य दिशांना फुटत होते—पेमेंट, नमुना, वरची चाचणी, रिपोर्ट चौकशी. मिहिर मागे उभा राहून एकदा काही सांगू पाहिला, “तो निळा फॉर्म—” पण कुणी ऐकलं नाही. विनयने त्याच्याकडे न पाहता सईला विचारलं, “ही रिफंड नोंद कुठे लावू?” सईने हात न थांबवता डावीकडचा कप्पा उघडला. “तिसरा.”

किरणताई काउंटरच्या कोपऱ्यावर उभ्या राहून एकेक गोष्ट पाहत राहिल्या. त्यांना आता कुणासमोर काही समजावण्याची जागा उरली नव्हती; समोर चालणारा प्रवाहच पुरावा होता. मिहिरने शेवटची शाब्दिक काडी पेटवायचा प्रयत्न केला. “मी फक्त—आज रोटेशन—”

“मागे जा,” सईने पहिल्यांदा त्याच्याकडे सरळ पाहून म्हटलं. शब्द कमी, जागा पूर्ण. तिच्या समोर मुख्य फाइल उघडी होती, किल्ल्या तिच्या डाव्या मनगटाजवळ, आणि पुढचं टोकन मशीन तिच्या गतीवर होतं.

तो गेला. उघड अपमानाने नव्हे; त्याहून वाईट पद्धतीने—काम नसलेल्या माणसासारखा, कोणत्या बाजूला उभं राहावं हे न कळून. नमुना खोलीचं दार त्याच्या मागे अर्धवट लागलं. रांगेत कुणी टाळी वाजवली नाही, कुणी उद्गार काढले नाहीत. त्याची गरज संपली होती, एवढंच दिसत होतं.

काउंटरवरील शेवटची अडकलेली सकाळची नोंद सुटली तेव्हा सईने कॅश-कपाट बंद केलं, फाइलचा मधला टॅब सरकवला आणि किरणताईंकडून उरलेला छोटा शिक्का हातात घेतला. त्यांनी तो प्रतिकार न करता सोडला. “मागचं ट्रॉलीचं चाक अजून अडकलं असेल,” त्या म्हणाल्या.

सई उठली. काउंटरमागच्या दुरुस्तीच्या पट्ट्यात अंधूक प्रकाश होता; भिंतीला टेकलेला जुना साधनांचा रोल, बाजूला कालचं थंड डबं, आणि तेलाच्या बोटांचे डाग. तिने शिक्का खिशात सरकवला, साधनांच्या रोलचा हँडल पकडला, पुढे ढकललं. यावेळी चाके बेमालूम सरळ फिरली.