ज्यांनी अडवलं, तेच प्रवेश मागू लागले

समीररावने काचेच्या खिडकीतून निळा गेट पास अर्धा बाहेर काढला, मृणालच्या बोटांपर्यंत येऊ दिला, आणि पुढच्याच क्षणी तो परत खेचून रबरबँडने बांधलेल्या गठ्ठ्यावर आपटला. “विमानतळ मार्गावर आज तुझी नोंद नाही,” तो मोठ्याने म्हणाला, जणू रांगेतल्या प्रत्येकाला ऐकू जाणं हाच मुद्दा होता. काउंटरच्या कडेला पाण्याची अर्धी बाटली, सुट्ट्या पैशांची वाटी, थंड पडलेला डबा आणि मृणालची चुरगळलेली ओळख-पट्टीची दोरी एकमेकांत अडकली होती. मागच्या रांगेत उभे असलेले रात्रीच्या पाळीचे कर्मचारी, दोन एअरलाइन मुली, एक साफसफाईचा पर्यवेक्षक—सगळे डोळे उचलून पाहत होते. आज सकाळीच काव्याने कुजबुजून सांगितलं होतं—मामा येणार होते; नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं आता घरच्या मान्यतेवर टिकून आहे की नाही, ते बघायला.

मृणालने हात परत घेतला. “कालपर्यंत हीच नोंद मी सोडली होती.”

“कालपर्यंत बऱ्याच गोष्टी होत्या.” समीररावने खिडकीतून खाली पाहत वहीवर दुसरं नाव लिहिलं. “आताच्या यादीनुसार तू राखीव आसनावर नाहीस. हवं तर सामान्य रांगेत उभी रहा. जागा उरली तर.”

तो “सामान्य” शब्दावर जरा जास्त दाब देऊन बोलला. मागून कुणीतरी खाकरलं. काचेतल्या प्रतिबिंबात मृणालला मामा दिसले—पांढरा इस्त्री केलेला कुर्ता, हातात प्रसादाची छोटी पिशवी, चेहऱ्यावर तो संकोचलेला शांतपणा जो घरच्यांना बाहेरचा अपमान पचवताना येतो.

कव्या बाजूने आत शिरली. “समीरराव, विमानतळाच्या पहिल्या फेरीची यादी मृणालनंच बांधली होती. काल रात्रीच कॉर्पोरेट नोंदी—”

“कव्या, तू तुझं बघ.” त्याने खेकसतच काउंटरखालचं टोकन-खोकं बंद केलं. “या सेवा क्षेत्रात नियम नात्यांवर चालत नाहीत.”

मामांनी काचेजवळ येत विचारलं, “मृणालची पाळी रोज याच गाडीत जाते ना?”

समीररावने तत्पर चेहरा केला; आवाज मात्र मुद्दाम सभ्य ठेवला. “मामा, कंपनीत फेरबदल झालेत. कामावर कोण ठेवायचं, कोणाला कोणता मार्ग द्यायचा, हे आता वरून ठरतं. भावनेनं नाही.” मग थोडं थांबून, मृणालकडे पाहत, “ज्यांना स्वतःचं महत्त्व जास्त वाटतं, त्यांना कधी कधी रांगेत उभं राहायला शिकावं लागतं.”

काव्याच्या ओठांवर शिवी अडली. मृणाल काही बोलली नाही. तिच्या समोरच्या काचेत एक क्षण तिला जुनं दृश्य चमकलं—तीच रात्रपाळीनंतर याच काउंटरवर बसून विमानतळ मार्गाचे खाते उघडत होती, कोणत्या कंपनीच्या किती आसनांची मागणी, कोणत्या वेळेला किती गाड्या, कोणता बिलिंग कोड, कोणत्या चालकाला कोणता फेरफटका. समीरराव तेव्हा मागे उभा राहून फक्त सही कुठे घ्यायची ते विचारायचा. नंतर त्याने हळूहळू वरच्या लोकांत नाव कमावलं; तिच्या तयार केलेल्या मार्गांना स्वतःची कामगिरी म्हणू लागला; आणि आज, मामा साक्षीला असताना, ती बदलण्याजोगी आहे हे दाखवण्याची ही त्याची सकाळ होती.

मामांनी काही न बोलता मागे पाऊल घेतलं. तोच मृणालच्या मोबाइलवर कंप आला. पडद्यावर कंपनीचे जुने ग्राहक-संपर्क प्रमुख, रुईकर, यांचं नाव चमकलं. समीररावने तेही पाहिलं; ओठावर उपहास आला. “आता फोन करून काय होणार? वाहनं दारात अडकली आहेत. नोंद माझ्याकडून सुटली तरच.”

मृणालने कॉल उचलला. “बोला, रुईकरसर.”

समोरून कडक आवाज आला. “तिथे कोण बसलंय? आमच्या विमानतळ कराराची सकाळची रक्कम अडकली आहे. पेमेंट चॅनेलवर जुना अधिकृत कोड चालत नाही. वाहने सोडली का?”

मृणालचा आवाज सपाट राहिला. “नाही. माझा कोड काढून दुसऱ्याचा तात्पुरता लावला होता.”

“तात्पुरता नाही, चुकीचा,” रुईकर सर सरळ म्हणाले. “मालक बाजूचा परवानगी-कोड अजून तुझ्या नावावर आहे. स्क्रीन उघड. मी जाधवांना आणि खात्याला जोडतो.”

काउंटरवरची छोटी यंत्रणा मृणालकडे नव्हती; पण संगणक समोरच होता. समीररावने क्षणभर हात पुढे करून माऊस अडवायचा प्रयत्न केला. “हे माझं काउंटर—”

मृणालने त्याचा हात बाजूला केला. जोरात नाही; फक्त पुरेसा. कव्याने खुर्ची मागून खेचून तिला जागा दिली. समीररावचा चेहरा प्रथम लाल, मग फिकट झाला. रांगेतल्या लोकांनी माने वाढवल्या.

स्क्रीनवर देयक-मार्गाचा फलक उघडला. पहिल्या ओळीत लाल रंगात “थांबलेले” दिसत होते. रुईकर सरांचा आवाज पुन्हा आला, “मृणाल, तुझा मालक-कोड टाक.”

तिने कोड भरला. क्षणभर काहीच झालं नाही. मग एकामागोमाग तीन हिरव्या खूणा पडद्यावर चमकल्या—विमानतळ पहिली फेरी, टर्मिनल-२ रात्रपाळी परतावा, तांत्रिक विभागाची राखीव आसने. बाहेर पार्किंगकडून लगेच हॉर्नचा लहानसा प्रत्युत्तर-सुर आला; जणू चालकांना अडथळा उघडल्याचा संदेश मिळाला होता.

“जाधव,” फोनवर दुसरा आवाज आला, “सुरक्षा-द्वारावर नोंद आली. अधिकृत सुटका मृणाल कदम या कोडवरून आहे. समीररावकडे वाहन सोडण्याचा अधिकार नाही. पुन्हा सांगतो—नाही.”

ते दोन “नाही” काउंटरवर बसून राहिले. समीररावने पटकन म्हणायचा प्रयत्न केला, “तांत्रिक चूक आहे—मी कालच—”

पडद्यावर त्याच्या नावासमोर छोटं पिवळं चिन्ह चमकलं: तात्पुरती नोंद; मालक मंजुरी अपूर्ण. रांगेतल्या साफसफाई पर्यवेक्षकाने हळूच आपलं टोकन घट्ट पकडलं. मामा दूरून स्थिर उभे होते; पण आता त्यांची मान खाली नव्हती.

मृणाल उठली नाही. तिने संगणक स्वतःकडे वळवला, वहीची जाड नोंदवही समोर ओढली, आणि गेट पासचा गठ्ठा आपल्या बाजूला घेतला. “पहिली फेरी—टर्मिनल-२. सीमा शेख, प्रसाद भोसले, अनामिका पाटील.” ती नावं हाकू लागली. तिचा आवाज मोठा नव्हता, पण खिडकीसमोर लगेच रेषा सरळ झाली. “ज्यांच्याकडे रात्रपाळीची खात्री-चिठ्ठी आहे, पुढे या. बाकीचे बाजूला.”

समीरराव अजून काउंटरच्या आतच उभा होता. “मी आधीच प्राधान्य-राखीव ठेवली आहेत. हे लोक माझ्या यादीत—”

मृणालने वहीतली लाल रेघ दाखवली. “तुझी ठेव रद्द. मंजुरीशिवाय धरलेली आसनं रिकामी मानली जातात.” तिने एका पांढऱ्या पर्चीवर शिक्का मारला आणि खिडकीतून बाहेर दिला. “पुढचं नाव.”

त्या एका क्षणात समीररावला पहिल्यांदा बाहेरचा माणूस केल्यासारखं दिसलं. तो आत उभा, पण प्रक्रिया त्याच्या हाताबाहेर. त्याच्या गळ्यातील लॅन्यार्ड—कडा झिजून मऊ पडलेल्या—सध्या फक्त दोरी उरली होती. त्याने मामा बघत आहेत हे पाहिलं, आणि लगेच आवाज मवाळ केला. “मृणाल, जरा बाजूला बोलू या. गैरसमज झालाय.”

ती पुढच्या पासवर क्रमांक लिहित राहिली. “रांग अडवू नका.”

कव्या खिडकीबाहेर उभ्या लोकांना मोकळी जागा करून देत होती. “ज्यांचं नाव घेतलंय तेच पुढे. बाकी मागे.” तिच्या आवाजात आता भीती नव्हती. मामा काचेबाहेर येऊन उभे राहिले. ते मृणालकडे पाहत होते; समीररावकडे नाही.

समीररावने शेवटचा प्रयत्न म्हणून दोन चालकांना खुणा केल्या. “ही दोघं माझ्या वाहनात जातील. मी सांगतोय.”

“तुमचं वाहन अजून बंद नोंदीत आहे,” मृणाल म्हणाली. तिने पडद्यावर वाहन क्रमांक उघडून त्याच्यासमोर फिरवला. “देयक सुटलं नाही, मार्ग-सुटका नाही. पुढचं नाव—रफीक शेख.”

रफीकने लगेच पास घेतला आणि बाजूला झाला. समीररावची खुणा हवेतच राहिली. मामा ते पाहत होते. त्या पाहण्यात घरचा निर्णय, प्रतिष्ठेचा हिशेब, आणि बाहेरच्या माणसाचा खरा माप—सगळं एकदम होतं.

गेटकडे चालताना कुणीही बोललं नाही. काउंटरपासून सुरक्षाद्वारापर्यंतच्या अरुंद वाटेत लोखंडी कुंपण, पिवळ्या पट्ट्या, आणि सकाळच्या दमट हवेत गरम डिझेलचा गंध अडकला होता. जाधव सुरक्षा-पर्यवेक्षकाने मशीनजवळ उभं राहून यादी हातात घेतली. समीरराव त्याच्यापुढे जाऊन उभा राहिला, जणू अजूनही प्रवेश त्याच्याच मान हलवण्यावर ठरेल.

“हे माझे लोक,” तो म्हणाला. “आधी यांना सोडा. मामा वाट पाहतायत.”

जाधवने यादीकडे पाहिलं नाही. “अधिकृत पास दाखवा.”

समीररावने आपल्या गळ्यातलं कार्ड उचललं. मशीनवर काहीच झालं नाही. पुन्हा प्रयत्न. लाल दिवा. मागचे दोन कर्मचारी अस्वस्थ झाले; एकीने बॅग खांद्यावरून खाली घेतली. समीररावने घाईत जाधवकडे वळून म्हटलं, “कनेक्शनचा प्रॉब्लेम आहे. हाताने उघडा.”

तेवढ्यात मृणाल पुढे आली. तिच्या हातात निळे गेट पास होते—काठ थोडे दुमडलेले, पण प्रत्येकावर ताजी शिक्कामोर्तब नोंद. तिने पहिले तीन पास लोकांच्या हाती दिले, मग जाधवसमोर आपला मुख्य पास धरला. मशीनने हिरवा आवाज काढला.

समीरराव लगेच तिच्याकडे झुकला. आता त्याचा आवाज पहिल्यांदा विनंतीत उतरला होता. “मृणाल, आधी माझ्या वाहनाला मार्ग दे. पाहुण्यांसमोर तमाशा नको. मी नंतर समजावतो.”

तीन सेकंदही तिने त्याच्याकडे पाहिलं नाही. ती यादी तपासत राहिली. “ज्यांच्या पासवर हिरवी नोंद आहे तेच आत. उरलेले बाजूला.”

“मृणाल,” तो पुन्हा म्हणाला, यावेळी थेट तिचं नाव, कोणताही मान-उपसर्ग नाही, आणि त्यातली घाई सगळ्यांना ऐकू जाणारी. “एक फेरी. फक्त एक. माझे लोक अडकतील.”

मामांचा श्वास जवळच ऐकू येत होता. रांगेतले सगळे आता अगदी जवळ उभे होते; कोणी भाष्य केलं नाही, पण प्रत्येकाच्या हातात पास, प्रत्येकाच्या नजरेत उत्तर तयार होतं. समीररावने स्वतः निवडलेले दोन जण त्याच्या पाठीमागे थांबलेले; त्यांना अजून पास नव्हते.

मृणालने जाधवकडून स्कॅनर परत घेतला, अधिकृत मार्गाचा मुख्य गेट पास समोर सरकवला आणि नावे जुळवली. “सीमा. प्रसाद. अनामिका. रफीक. पुढे.” एकामागोमाग एक पास मशीनवर गेले, हिरवा आवाज, लहानसे क्लिक, आणि आतल्या लेनमध्ये जागा मोकळी होत गेली. समीरराव बाजूने पाऊल टाकून आत शिरायचा प्रयत्न करणार इतक्यात जाधवने त्याला हातानं थांबवलं. “तुमचा मार्ग बंद नोंदीत आहे.”

“मी म्हणतोय ना—” त्याचा आवाज तुटला. आता तो आदेश देत नव्हता; अडकलेला होता. “मृणाल, माझा पास जोड. लगेच.”

तिने प्रथमच सरळ त्याच्याकडे पाहिलं. चेहरा निर्विकार. “मालक-नोंदीशिवाय काही जोडता येत नाही.”

“तुझ्याकडे कोड आहे.”

“आहे.” ती म्हणाली. आणि पुढचा पास मशीनसमोर नेला.

त्याने एक पाऊल पुढे टाकलं. “मी विनंती करतोय.”

मृणालने त्याचा निष्प्रभ लॅन्यार्ड, मशीनवरील लाल दिवा, आणि बाजूला थांबलेलं त्याचं निवडलेलं वाहन—सगळं एकाच नजरेत घेतलं. मग आपल्या मंजूर रांगेतील शेवटचा वैध गेट पास जाधवच्या हातावर सरकवला. स्कॅनरने हिरवा प्रकाश सोडला, लेनचं आडवं दांडकं वर गेलं, आणि अधिकृत मार्गासाठीचा अडथळा तिच्या रांगेसमोर शांतपणे उघडला.