माझ्यासाठीचं आमिष तिलाच गिळलं

लिफ्टसमोरच्या धूसर आरशात बोटांचे जुने पुसटे ठसे चमकत होते, आणि त्याच वेळी स्मिता वहिनीने मुक्ताच्या गळ्यातला चुरगळलेला पासचा दोर ओढून तिला कर्बकडच्या रांगेत ढकललं. “तू आत नाही. आधी गाड्या घे. काकांच्या मंडळींना खालीच उचल, फुलं दे, आणि ड्रायव्हरना स्लॉट दाखव. वर रिसेप्शनला मी बघते.” समोर हॉटेलच्या पोर्चखाली एकामागून एक गाड्या थांबत होत्या, दरवाजे उघडत होते, साड्यांचा कडक आवाज, परफ्यूमचा दाब, नातेवाईकांचे अर्धे हसू. रोहनच्या आईने तिरकी नजर टाकली. “मुक्ता, तुझ्यावर विश्वास आहे म्हणून काम दिलंय.” विश्वास. तीन वर्षं घरच्या जेवणाच्या टेबलापासून कार्यक्रमाच्या याद्यांपर्यंत तिच्या हाताने सगळं उभं करून घेतलं, आणि आज—साखरपुड्याच्या पोर्चवर—तिला स्वागत करणाऱ्यांतून काढून थेट धावपळीवर फेकलं जात होतं.

मुक्ताने काही बोललं नाही. तिने पासचा दोर सरळ केला. त्याच्या प्लास्टिकच्या कडेला एक भेग होती; मागच्या महिन्यात कंपनीच्या इमारतीची किल्ली उशिरा परत केल्यावर चौकीदाराने दिलेला नवीन क्लिप ती अजून लावू शकली नव्हती. सेवा क्षेत्रात काम करणाऱ्या माणसांची साधनं अशीच दिसतात—गळणारी, वाकलेली, पण चालू. स्मिता वहिनीने तिला हातात छोटा टाइमर रिमोट दिला. पोर्चच्या इलेक्ट्रॉनिक पॅनेलवर प्रत्येक गाडीला नव्वद सेकंदांचा उताराचा वेळ दाखवत होता; वेळ संपली की कडक बीप वाजून सिक्युरिटी गाडी पुढे हाकलत होती. “हे तुझ्याकडे. ज्या गाडीला मी सांगीन तिचं घड्याळ चालू करायचं. चुकीचं बटण दाबलंस तर सगळ्या काकू माझ्या नावाने ओरडतील, समजलं?”

पहिलीच टोचणी तिथे मिळाली. पुण्यावरून आलेल्या मोठ्या मावशींची इनोव्हा आली. मुक्ताने पुढे होऊन दरवाजा उघडला, नमस्कार केला, फुलांचा लहान गुच्छ दिला. मावशीने हसत विचारलं, “अगं, तू तर वर असशील वाटलं. घरच्यांतली मुलगी आहेस ना?” स्मिता वहिनी लगेच मध्ये घुसली. “घरच्यांतलीच आहे म्हणून काम सांभाळतेय. मुक्तावर ठेवली की काळजी राहत नाही.” आणि तिने पाहता पाहता तो गुच्छ मुक्ताच्या हातातून काढून बाजूच्या कॉलेजातल्या मुलीला दिला. “तू फोटो फ्रेममध्ये उभी राहा. मुक्ता, मागची SUV घे.”

दरवाजे, बूट, साड्यांचे पल्लू, फोन, “लगेच या”, “पार्किंग तिकडे”, “काका आले का?”—मुक्ता काम करत राहिली; पण कोपऱ्यातल्या पॅनेलकडे तिची नजर वारंवार जात होती. प्रत्येक लेनला वेगळं घड्याळ. प्रत्येक गाडीला नोंद. आणि प्रत्येक लेन सक्रिय करण्यासाठी रिमोटवर रंगीत स्विच. लाल म्हणजे मुख्य स्वागत स्लॉट; निळा म्हणजे सामान्य उतार; पिवळा म्हणजे राखीव, पण फक्त आधीच्या नोंदीनुसार. स्मिता वहिनी स्वतःच्या सोन्याच्या कड्यांनी फोन धरून आदेश देत होती. “मुख्य स्लॉट फक्त देशमुख काकांसाठी. बाकी कोणी आलं तरी निळ्यावर ढकला. आणि ऐक, रोहन खाली आला तर त्याला सांग वर जावं. इथे दिसायची गरज नाही.”

रोहन खालीच आला. त्याने एक क्षण मुक्ताकडे पाहिलं; नजरेत ओळखीचा संकोच. हे नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं, पण मान्यता कधीच पूर्ण नव्हती—घरातल्या कामाला तिची गरज, पण नावाला नाही. तो काही बोलणार इतक्यात स्मिता वहिनीने त्याच्या हातात दुसऱ्या पाहुण्यांची यादी कोंबली. “तू वरच्या स्टेजजवळ रहा. खाली गोंधळ वाढवू नकोस.” मुक्ता दरवाजा बंद करताना हलक्या हाताने रिमोट फिरवला. लाल आणि निळ्याच्या मध्ये पिवळा स्विच क्षणभर उठून दिसला. तिने तो दाबला नाही; फक्त त्याचा लॉक सैल आहे हे लक्षात ठेवलं. स्मिता वहिनीच्या लक्षातही आलं नाही.

दुसऱ्या फेरीत नागपूरहून आलेल्या काकांच्या गाडीबरोबर ड्रायव्हर गणेश उतरला. तो गेल्या सहा महिन्यांपासून या कुटुंबाच्या सगळ्या कार्यक्रमांत फिरत होता; कुणाचं रहस्य नसलेला माणूस. त्याने चावी घेताना पुटपुटलं, “मुक्ताताई, वहिनी म्हणाल्या मुख्य स्लॉट देशमुखांसाठी. पण देशमुख काका अजून वर्ली सीलिंकमध्ये अडकलेत. मागे मंत्रीसाहेबांच्या पीएची गाडी आहे. तिला थांबवली तर सिक्युरिटी भांडेल.” मुक्ताने क्षणभर पॅनेलकडे पाहिलं. “तुला पिवळ्या लेनची नोंद कुणी दिली?” “कोणी नाही. रिकामी आहे.” तिने आपल्या पासचा मागचा प्लास्टिक कव्हर उघडला. आत छोटी मेटलची कीसारखी टोकदार पिन होती—ऑफिसच्या लॉकरची, उशिरा परत करायची राहिलेली. तिने ती रिमोटच्या बाजूच्या लहान छिद्रात घालून पिवळा लॉक अर्धा मोकळा केला. “रिकामी ठेव. कुणी विचारलं तर सेटिंग पॅनेल अडकलं म्हण.”

हाच तिचा पहिला श्वास होता—लहान, दिसणारा. स्मिता वहिनीने पुढची गाडी मुख्य स्लॉटला थांबवायला सांगितली, पण लाल लेनचं घड्याळ सुरूच झालं नाही. पोर्चमधल्या मुलांनी एकमेकांकडे पाहिलं. “मॅडम, सिस्टम हँग आहे,” त्यांपैकी एक म्हणाला. दोन पाहुण्यांना निळ्या लेनवर वळवावं लागलं. मुख्य स्वागताची मोठी फुलांची कमान दोन मिनिटं रिकामी राहिली. स्मिता वहिनीचा हसरा चेहरा क्षणभर वाकला; पण तिने आवाज चढवला. “मुक्ता, पटकन सावर. तुलाच दिलंय ना?”

मुक्ता “हो” म्हणाली आणि शांतपणे निळ्या लेनवर गाड्या सरकवत राहिली. काम तिच्या हातातून जात नव्हतं; पण नियंत्रण कुठे सैल आहे, हे आता तिलाच माहीत होतं. वरून काकांचा फोन खाली स्पीकरवर आला—“देशमुख आले की सरळ आत घ्या, थांबवू नका.” स्मिता वहिनीने उत्साहाने “हो काका” म्हटलं, मग मुक्ताकडे वळून सगळ्यांसमोर बोलली, “ऐकलंस? त्या गाडीला तू स्वतः दार उघडून आत नेणार नाहीस. फक्त नमस्कार करायचा, बॅग उचलायची, आणि बाजूला व्हायचं. मुख्य फोटोमध्ये तू नको.”

शब्द साधे होते; चापट उघडी. जवळ उभ्या चुलत आत्या, मेहंदीवाल्या मुली, ड्रायव्हर गणेश—सगळ्यांनी ते ऐकलं. मुक्ताने बॅगा उचलल्या. कुणाकडे पाहिलं नाही. पण तिच्या तळहातात रिमोटचा प्लास्टिक उष्ण झाला.

संध्याकाळ घट्ट झाली तशी पोर्चची लाईट्स काचांवर पांढऱ्या रेषा काढू लागल्या. देशमुख अजून आले नव्हते. त्याऐवजी आधी एक काळी मर्सिडीज आली. नंबर पाहून सिक्युरिटीचा मुलगा धावला; मागच्या सीटवर स्मिता वहिनीच्या माहेरचे दादा व वहिनी होते—जे पैसे देऊन या कार्यक्रमाचा अर्धा भार उचलत होते. त्यांना स्वतः स्वागत हवं होतं, हे सगळ्यांना ठाऊक. स्मिता वहिनी दोन पावलं पुढे गेली, मग लगेच थांबली. कारण त्याच वेळी मागून गणेशने हात दाखवला—दुसऱ्या टोकाला देशमुखांची फॉर्च्युनर वळत होती. दोन महत्त्वाच्या गाड्या एकाच वेळी. एक मुख्य स्लॉट. एक रिकामा पिवळा.

इथे स्मिता वहिनीची चूक सुरू झाली. ती घाईने ओरडली, “मुक्ता, माहेरचे दादा निळ्यावर घे. देशमुखांना लाल. आणि तू—हो तूच—देशमुखांच्या वहिनीची पर्स धरून मागे मागे चल. कुठेही पुढे उभी राहू नकोस. लक्षात ठेव, फोटोच्या फ्रेमबाहेर.” तिने हे इतक्या मोठ्याने म्हटलं की काकांनीही ऐकलं. रोहन जिन्याच्या माथ्यावर थांबला. स्मिता वहिनीच्या आवाजात आता खात्री होती—जणू पोर्च, नातेवाईक, कोणाला पहिलं नमस्कार मिळेल, कुणाला उभं रहायचं—सगळं तिच्या मुठीत आहे.

मुक्ता पुढे सरकली. तिच्या डाव्या हातात देशमुखांसाठी फुलांचा थाळा होता, उजव्या हातात रिमोट. फॉर्च्युनरचा चालक लाल लेनकडे वळला. त्याच क्षणी तिने थाळा गणेशकडे दिला, रिमोटची मेटल पिन बाहेर काढली आणि लाल स्विचच्या खालील लहान लॉक दाबून पिवळा स्लॉट सक्रिय केला. पोर्चच्या पॅनेलवर लालऐवजी पिवळ्या चौकटीत “राखीव प्रवेश” उजळलं. स्मिता वहिनीला ते दिसेपर्यंत उशीर झाला. कारण काळी मर्सिडीज आधीच सरळ पिवळ्या लेनमध्ये घुसली होती. सिक्युरिटीने राखीव दिवा पाहून सलाम ठोकला. दरवाजा उघडताच माहेरचे दादा उतरले, आणि सवयीने दोन मुलांनी फुलांची कमान त्यांच्या समोर धरली. कॅमेरावाला ज्या गाडीला राखीव प्रकाश मिळाला तिकडेच वळला.

“अरे, अरे थांबा—” स्मिता वहिनी धावली. पण तिच्या साडीचा खालचा कडा लाल लेनच्या रबर स्टॉपरला अडकला. ती सावरली, तरी पुढची फट पडली. कारण देशमुखांची फॉर्च्युनर लाल लेनवर उभी राहिली, पण घड्याळ सुरू झालं नव्हतं; मुख्य स्लॉटला वाहन नोंद न झाल्याने सिक्युरिटीने हात वर केला. “मॅडम, सक्रिय नाही. गाडी पुढे.” देशमुख काका आतूनच चिडून म्हणाले, “काय चाललंय? आम्हाला थांबवता?”

स्मिता वहिनीने मुक्ताकडे झेप घेतली. “रिमोट दे! आत्ता दे!” मुक्ताने रिमोट मागे घेतला नाही; उलट सरळ समोर केला. पण तिचा हात सुटला नाही. “तुम्ही म्हणालात ना, मी फक्त बॅग उचलायची.” आवाज न वाढवता ती दोन पावलं बाजूला झाली. एवढ्याने लाल लेनचा प्रवेश तिच्या नव्हे, स्मिता वहिनीच्या अंगावर पडला. देशमुखांच्या गाडीचा चालक काच खाली करून सूचना मागत होता. माहेरचे दादा पोर्चमध्ये आधीच चालू लागले होते; काकांच्या मंडळींनी त्यांच्या मागे हालचाल केली. ज्यांना स्मिता वहिनीने बाजूच्या फ्रेममध्ये ठेवायचं ठरवलं होतं, त्या स्वतः मधोमध गेल्या.

“मुक्ता!” स्मिता वहिनीचा स्वर तुटला. मुक्ताने तिच्या हातात थाळा नव्हे, उशीरा परत करायची राहिलेली ती छोटी की ठेवली. “हे तुमचं. राखीव लॉक तुम्ही सांभाळा.” आणि नंतर अगदी समोरच्या सिक्युरिटीला पाहून म्हणाली, “मुख्य लेन ज्यांच्या नावावर सक्रिय आहे, त्यांनाच घेता येईल. साइन कोणाचे आहेत, त्यांनाच विचारा.”

ते वाक्य ऐकताच सगळं उलटलं. कार्यक्रम नोंदणीच्या टेबलावर आधी केलेल्या सहीनुसार वाहन-स्वागत नियंत्रण स्मिता वहिनीच्या नावावर होतं; तिनेच दुपारी आग्रहाने ते स्वतःकडे घेतलं होतं, मुक्ताला केवळ “खाली धावपळ” दिली होती. आता लाल लेन चालू करण्यासाठी स्क्रीनजवळ जाऊन मालकी स्विच तिलाच फिरवावा लागणार होता. पण स्क्रीन पॅनेल पोर्चच्या दुसऱ्या टोकाला, मर्सिडीजभोवती जमत चाललेल्या माहेरच्या मंडळींच्या गर्दीत अडकला होता. देशमुख काकांच्या चालकाने हॉर्नचा छोटा कट मारला. सिक्युरिटीने हात दाखवला—“सर, वेळ.” लाल लेन निष्क्रिय असल्याने गाडीला पुढे सरकावं लागणार होतं. देशमुख काकांची पत्नी आतूनच नाराजीने पडदा हलवत होती. काकांच्या बाजूचे नातेवाईक हे दृश्य बघत उभे. रोहन जिन्याखालून खाली आला, पण मुक्ताने त्याच्याकडे पाहिलंही नाही.

स्मिता वहिनीने शेवटचा प्रयत्न केला. “मुक्ता, एक मिनिट, तूच कर—” मुक्ता वळलीच नाही. ती सरळ पॅनेलकडे गेली. तिच्या गळ्यातला चुरगळलेला दोर हलत होता. स्क्रीनखाली छोटा टायमर बॉक्स चमकत होता; लाल, निळा, पिवळा—तीन स्विच. तिने आधी पिवळा बंद केला, जेणेकरून माहेरचं स्वागत जिथे सुरू झालं होतं तिथेच अडकलं; मग लाल स्विचच्या मालकी-खाचेत ती की न घालता, स्वतःच्या पासमधली मेटल पिन दाबली, आणि पॅनेलवरील उलट मोजणी सुरू केली. नव्वद. एक कडक बीप. तिने स्मिता वहिनीच्या हातात रिमोट ठेवला, बोटांनी तिची पकड सुटेल इतकंच दाबून सोडलं, आणि शांतपणे म्हणाली, “आता तुम्हीच पुढचं घ्या.”

मुक्ता बाजूच्या काचदार दारातून आत वळली. पॅनेलमध्ये लाल आकडा झपाझप खाली उतरत राहिला—नऊ, आठ, सात. पोर्चवरच्या बीपचा आवाज प्रत्येक सेकंदाला अधिक कोरडा होत गेला. तिच्या मागे उघड्या राहिलेल्या दरवाजातून थंड हवा आली; लिफ्टसमोरच्या त्या धूसर आरशात तिचा चुरगळलेला दोर एकदा चमकला. टायमर पॅनेलवरचा स्विच जागेवर लॉक झाला, मोजणी शून्यावर आदळली, आणि बीपचा शेवटचा तुकडा कर्बावरच थंड पडला.