फ्रंट रोवर नाव तिचंच निघालं

“मृणाल, तो ट्रे घे. फ्रंट रो तुमच्यासाठी नाही,” सोनाली वहिनीने हातातला पितळी कडांचा ट्रे तिच्या छातीवर टेकवला आणि समोरच्या राखीव खुर्चीवर आपल्या मैत्रिणीची पर्स फेकली.

मृणालच्या बोटांना ट्रेचा भार बसला, कपांची काच खणखणली. प्रवेशद्वाराशेजारच्या अरुंद काउंटरच्या कडेवर अर्धवट दुमडलेली बिलाची चिठ्ठी, फिकट पडलेला ओळखपत्राचा दोर, आणि थंडावलेल्या चहाचा वर्तुळाकार डाग पडला होता. सकाळपासून तीच धावत होती—फुलवाल्याचे पैसे, मेकअपवाल्याची उधारी, मिठाईच्या डब्यांची मोजदाद—कारण आदित्यने तीन दिवसांपूर्वीच म्हटलं होतं, “तू आहेस ना, तू नसतीस तर हा साखरपुडा बसलाच नसता.” आणि आता, नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असूनही, तिला पाहुणचाराच्या रांगेत ढकललं जात होतं.

तीन रांगा पुढे, मंचाजवळच्या पहिल्या ओळीत तिचं नाव असलेलं कार्ड काही क्षणांपूर्वी होतं. आता तिथे सोनाली वहिनीच्या माहेरच्या काकू बसत होत्या. “ऐकलंस ना?” वहिनीने पुन्हा आवाज चढवला. “कप वाट, आणि मागच्या सेवा मार्गाने फिर. समोरून येऊ नकोस. फोटोमध्ये विचित्र दिसतं.”

मृणालने ट्रे नीट पकडला, मान हलवली, आणि अपेक्षेच्या विरुद्ध थेट त्या रिकाम्या कार्ड स्टॅंडकडे गेली. पातळ कार्ड उचलून तिने उलटं-पालटं पाहिलं; त्यावर अजूनही तिच्या नावाची पिनखूण होती. तिने ते कार्ड काउंटरच्या कडेवर चहाच्या डागाजवळ ठेवले. जवळ उभ्या कार्यक्रम संयोजकाच्या नजरेत एक छोटा खड्डा पडला. तो काही बोलणार, इतक्यात सोनाली वहिनीने त्याच्याकडे पाहून नाकावरचा चष्मा चढवला, आणि तो लगेच दुसरीकडे वळला. खोलीत जुन्या खात्रीला बारीकसा तडा गेला.

मुंबईच्या त्या वातानुकूलित बँक्वेटमध्ये दिवे उष्ण भासत होते. बाहेर मेट्रोच्या गाड्यांचा आवाज काचेत अडकून येत होता, आत मात्र प्रत्येक नजरेला नात्याची, पैशाची, मानापमानाची किंमत मोजता येत होती. मृणाल ट्रेसह बाजूच्या मार्गाने फिरू लागली, तेव्हा सोनाली वहिनीने दोन मुलांना हाताने ढकलत तिचा रस्ता अडवला. “अरे, इथे नाही. मागून जा. आणि हो—आदित्यच्या आईजवळ उभं राहू नकोस. आज गोंधळ नको.”

“गोंधळ मी करते?” मृणालचा आवाज सपाट होता.

“कोण काय करतं, ते नंतर. आत्ता समारंभ आहे.” वहिनीने मुद्दाम मोठ्याने म्हटलं. दोन मावशा लगेच कानाशी कुजबुजल्या. “मुलगी हुशार आहे, पण मर्यादा कळायला हव्यात,” त्यातली एक म्हणाली. दुसरीने मृणालच्या हातातल्या ट्रेकडे पाहून मान डोलावली, जणू योग्य जागा मिळाली होती.

मंचासमोरच्या पहिल्या रांगेत जागा बदलल्या गेल्या. आदित्यच्या शेजारची खुर्ची काढून ती दुसरीकडे ढकलली गेली. कार्यक्रम संयोजकाने हातातली यादी उघडून बंद केली, पुन्हा उघडली; पण प्रत्येक वेळी सोनाली वहिनीचं “मी सांगते” पुढे येत होतं. “फुलांच्या प्रवेशासाठी मोकळी जागा ठेवा.” “माहेरचे आधी.” “ज्यांचं नाव नाही, ते मागे.” जणू सगळ्या हॉलची दोरी तिच्या बोटांत होती. मृणालला कोणी थेट हाक मारत नव्हतं; तिला आदेश मिळत होते.

तिने एक शब्दही न बोलता पाणी दिलं, चहाचे कप बदलले, मुलांना पडदा ओढू नका म्हणून हाताने थांबवलं. सेवा क्षेत्रात काम करताना शरीराचं मोजमाप वेगळं होतं—कुठे वाकायचं, कुठे सरकायचं, कुठे नजरेत न यायचं. तिला हे नवीन नव्हतं. ई-कॉमर्सच्या लाईव्ह विक्रीत तिने हजारो लोकांच्या टिप्पण्या, तक्रारी, कुरिअर उशिरा येणं, पेमेंट अडकणं हाताळलं होतं; गोंधळाला आकार कसा द्यायचा, हे तिला माहीत होतं. पण आज दुखत होतं ते काम नव्हतं. दुखत होतं ते समोरच्या ओळीतून काढून मागच्या मार्गावर लोटणं.

आणि मग थेट प्रसारणासाठी लावलेले दोन उंच मोबाइल स्टॅंड एकदम काळे पडले.

पहिल्या रांगेत बसलेले चुलतभाऊ दचकून उभे राहिले. “लाईव्ह बंद झालं!” कोणीतरी ओरडलं. समोरच्या पडद्यावर फिरणारा साखरपुड्याचा लोगो गायब झाला. फोटोग्राफरने कॅमेरा खांद्यावरून खाली घेतला. मंचामागे धावाधाव सुरू झाली. कार्यक्रम संयोजक सोनाली वहिनींकडे वळला; त्या आधीप्रमाणे हात उंचावून आदेश द्यायला सरसावल्या, पण कोणतं बटण कुठे, कोणत्या खात्यातून पुन्हा जोडायचं, कोणत्या लिंकवरून बॅकअप सुरू करायचा—तिथे त्यांचा आवाज अडकला.

“पासवर्ड कोणाकडे आहे?” संयोजकाने विचारलं.

सोनाली वहिनीने आदित्यकडे पाहिलं. आदित्यने चुकून मृणालकडे.

“मृणालताई, राऊटर कुठे जोडला होता?” एका मुलाने सरळ तिच्याचकडे धावत येऊन विचारलं.

दुसरा लगेच: “ताई, स्क्रीनवर कोड येतोय, काय टाकायचं?”

एक काकू पुढे वाकल्या. “बाळा, दुबईचे लोक वाट पाहतायत म्हणे. सुरू कर ना लवकर.”

मंचाकडच्या अर्ध्या नजरा वळल्या. मग अजून. मग पूर्ण रांग. कोणी सोनाली वहिनींकडे नव्हे, मृणालकडे पाहत उभं राहिलं. तिने ट्रे जवळच्या काउंटरवर ठेवला, बोटांनी ओले वर्तुळ पुसलं, फोन काढला, स्टॅंडजवळ गेली. “हा डेटा लाईनवर नाही. हॉटस्पॉटवर टाकला आहे. दुसरा फोन कुठे?” ती विचारताच मुलगा तिच्या हातात डिव्हाइस देऊन थांबला. तिच्या उत्तराची वाट पाहिली. सोनाली वहिनीचा “अहो, आधी माझं ऐका” हवा कापून गेला, पण कुणी वळलं नाही.

मृणाल दोन पावलं पुढे गेली. “पडदा बंद करू नका. प्रकाश कमी होईल. तुमचा फोन द्या—हो, हा. ओटीपी माझ्या नंबरवर येईल. संयोजक, माईकवरील प्रतिध्वनी कमी करा. पाच सेकंद.” तिचा आवाज चढला नाही; तरीही लोक हलले. एक मुलगा पळाला. फोटोग्राफरने स्पॉट बदलला. आदित्यची आई पहिल्यांदाच खुर्चीतून उठून बाजूला सरकली, मृणालला वायरपर्यंत जागा देत.

स्क्रीन पुन्हा उजळला. लोगो परत आला. दूरच्या नातेवाईकांचे छोटे चेहरे चौकटीत दिसू लागले. “आवाज येतोय का?” मृणालने पडद्याकडे पाहून विचारलं. दुबईहून कोणीतरी हात हलवला. पहिल्या रांगेत सुस्कारा सुटला. पण महत्त्वाचं ते नव्हतं. महत्त्वाचं हे की पुढचा प्रश्न पुन्हा तिच्याकडेच आला.

“आता मुलांना कधी बोलवायचं?”

“ताई, अंगठ्या कोण घेऊन येणार?”

“माईक कोणाला द्यायचा आधी?”

ती अजून ट्रे उचललेलीच होती, पण आता लोक तिच्या हातातील ट्रेकडे नाही, तिच्या तोंडाकडे पाहत होते.

सोनाली वहिनीने धडपडत मध्यभाग पुन्हा पकडायचा प्रयत्न केला. त्या पुढे येऊन माईकचा दांडा पकडू लागल्या. “ठीक आहे, आता सगळे शांत. पुढचं मी बघते.” त्यांनी संयोजकाला डाफरलं. “तिला इतकं पुढे का आणताय? काम झालं ना?”

मृणालने त्यांच्या हातावरून माईक अलगद पण ठामपणे दूर केला. “काम झालेलं नाही,” ती म्हणाली. मंचापुढच्या रांगेत बसलेले दोन काका सरळ झाले. आदित्य अर्धा उठला, पण थांबला. सोनाली वहिनीच्या चेहऱ्यावरचा रंग दिव्याखाली खरडल्यासारखा दिसू लागला.

“मृणाल, मर्यादा ठेव,” वहिनी दात ओठात चावून म्हणाल्या. “पाहुण्यांसमोर—”

“पाहुण्यांसमोरच,” मृणालने त्यांना मध्येच थांबवलं. “माझी जागा काढून मला चहा वाटायला लावणंही पाहुण्यांसमोरच झालं.”

पहिल्या रांगेत बसलेल्या माहेरच्या काकूंच्या हातातल्या पर्सची साखळी खणखणली. संयोजकाने यादी घट्ट धरली. कोणीही हलत नव्हतं; फक्त नजरा फिरत होत्या. ही ती क्षणरेषा होती जिथे उपयोगीपणावर पडदा टाकून तिला पुन्हा बाजूला नेता आलं असतं—जर मृणाल मागे हटली असती. पण ती मागे सरकली नाही.

तिने माईक उचलला. आवाज संपूर्ण हॉलमध्ये स्वच्छ पसरला. “सगळ्यांनी नीट ऐका,” ती म्हणाली. “या समारंभाच्या थेट प्रसारणापासून आसनरचनेपर्यंत सगळा आराखडा मी केला आहे. देयकं मी भरली, पुरवठादार मी सांभाळले, बॅकअप जोडणी मी उभी केली. माझं नाव पहिल्या रांगेतून काढून टाकलं म्हणून अधिकार जात नाही. आत्ता पुढची मांडणी मी सांगते.”

हवेने एकदम आकार बदलला.

ती वळून सरळ म्हणाली, “संयोजक, आदित्यची आई आणि बाबा मध्यभागी. त्यांच्या उजवीकडे माझ्यासाठी खुर्ची परत ठेवा. माहेरच्या काकूंना दुसऱ्या रांगेत सन्मानाने बसवा—हो, सन्मानाने, पण माझी जागा काढून नाही. अंगठ्यांचा तबक पाच मिनिटांनी. आणि सोनाली वहिनी—” तिने त्यांच्याकडे पाहिलं, आवाजात न सूड, न विनंती; फक्त निकाल— “तुम्ही कृपया आता पाहुण्यांना मागच्या मार्गाने थांबवा. पुढचा क्रम मी सांगीन.”

सोनाली वहिनीने हसण्याचा प्रयत्न केला; ओठ थरथरले. “तू कोण ठरवणारी?”

उत्तर आदित्यने दिलं नाही. उत्तर हॉलने दिलं.

संयोजकाने त्यांच्या हातातून यादी काढली आणि मृणालकडे वळून विचारलं, “मॅडम, दुसरी रांग इथून सुरू करू?”

दोन मुलांनी पर्स उचलून पुढची खुर्ची रिकामी केली. आदित्यची आई स्वतः उभी राहून म्हणाली, “ही खुर्ची मृणालसाठी.” माहेरच्या काकूंनी नजर चुकवत आपापले पदर आवरले आणि उठल्या. सोनाली वहिनीचा हात अजून हवेतच होता, पण त्याचा अर्थ उरला नव्हता.

मृणालने माईक खाली केला नाही. “आदित्य,” ती म्हणाली, सगळ्यांसमोर, पहिल्या रांगेच्या ऐन कडेवर उभी राहून, “आज ज्याला तुम्ही समारंभाची बाहेरची माणूस समजून ट्रे दिलात, तीच या कार्यक्रमाची ठरवणारी आहे. आणि जर माझ्या नावाला जागा नसेल, तर या क्रमाला सुरुवातही नाही. स्पष्ट आहे?”

आदित्यने एक क्षण सोनाली वहिनींकडे पाहिलं, मग रिकाम्या खुर्चीकडे, मग मृणालकडे. त्याने पुढे येऊन स्वतः ती खुर्ची सरकवली. “स्पष्ट आहे,” तो म्हणाला, पण आवाजातली धार त्याची नव्हती; ती परिस्थितीची होती. दिसणारी हानी झाली होती—सोनाली वहिनीची माणसं उठवली गेली होती, त्यांचा आवाज थांबला होता, त्यांची आदेश देणारी बोटं हवेतच अडकली होती. सत्तेची दिशा उलटली होती. आणि त्याहून वाईट, ते सगळं नातेवाईकांच्या डोळ्यांसमोर झालं होतं.

सोनाली वहिनी शेवटचा धक्का देण्यासाठी पुढे आल्या. “मृणाल, हे सगळं करून तू घरात—”

“घराचा रस्ता नंतर बघू,” मृणालने माईकशिवायही इतक्या स्वच्छ आवाजात म्हटलं की पहिल्या दोन रांगा ऐकल्या. “आत्ता समारंभात कोण कुठे बसेल, कोणाला मान मिळेल, आणि कोण आदेश देईल, हे मी ठरवते.”

संयोजकाने एकदम “हो” म्हणत हाताने इशारा केला. खुर्च्या हलू लागल्या. मुलं अंगठ्यांचा तबक घेऊन रांगेत उभी राहिली. फोटोग्राफरने फ्रेम बदलली. दुबईच्या स्क्रीनवरून कोणीतरी टाळ्या वाजवत हात हलवला, पण हॉलमधल्या लोकांनी त्या आवाजाकडेही लक्ष दिलं नाही; त्यांना पुरेसं बघायला इथेच मिळालं होतं.

मृणाल माईक परत स्टॅंडवर ठेवून सेवा मार्गाच्या वळणाकडे निघाली. कुणीतरी घाईत पुन्हा ट्रे तिच्या हातात द्यायला आला; यावेळी ते काम ढकलणं नव्हतं, प्रतीक्षा होती. तिने ट्रे घेतला. समोरून दोन नातेवाईक बाजूला झाले. मागून संयोजक थांबला. फ्रंट रोच्या शेजारच्या त्या अरुंद सेवा-वळणावर ती थांबली, मनगट सरळ केलं, आणि ट्रेवरचे कप थरथरणं थांबेपर्यंत स्थिर धरून म्हणाली, “आता अंगठ्यांचा तबक आणा.”