जिला थांबवलं, तिचंच नाव आधी

“उभी राहा तिकडे. खिडकीपाशी नको,” माधवी काकूंनी हाताच्या एका चापट हालचालीने सईला बाजूला ढकललं. सईच्या हातात फाईल होती, दुसऱ्या हातात सकाळचा डबा अजून न उघडलेला, स्टीलच्या डब्याच्या कडेला थंड तेलाची रेघ सुकली होती. रात्रीची ड्युटी करून आलेल्या तिच्या कुर्त्याच्या बाह्या कोपराजवळ चुरगळलेल्या, खांदे जड. तरी तीच रिपोर्ट्स, ओळखपत्रांच्या झेरॉक्स, अॅडमिशनची पावती, औषधांची यादी सांभाळून उभी होती; आणि बेंचवर माधवी काकू मांड घालून बसल्या होत्या, जणू सगळा भार त्यांनी उचलला होता.

रजिस्टरच्या खिडकीपाशी बसलेला कर्मचारी म्हणाला, “रुग्णासोबत मुख्य नातेवाईक कोण?”

सईने फाईल उघडलीच होती, तेवढ्यात माधवी काकू पुढे झुकल्या. “मी. कुटुंबातली मोठी. ही मुलगी फक्त आणायला-न्यायला असते.”

‘फक्त’ हा शब्द बेंचवरच्या दोन बायकांनी ऐकून एकमेकींकडे पाहिलं. सईच्या हातातली पावती थोडी वाकली. काल रात्री घाबरून श्वास अडकलेल्या रोहनच्या वडिलांना तीच टॅक्सीत घेऊन आली होती; रोहन पुण्यातून येईपर्यंत फॉर्म तिने भरले, पैसे तिने ऑनलाईन केले, डॉक्टरांच्या सूचनांची नोंद तिने काढली. आणि इथे, या गर्दीत, तिचं नावही नव्हतं.

सईने काही न बोलता फाईल बंद केली आणि ती खिडकीत न देता छातीशी धरून मागे सरकली. तोच पहिला तडा होता. कर्मचारीनं हात पुढेच ठेवला, पण कागद आले नाहीत. त्याने माधवी काकूंना पुन्हा विचारलं, “पावती, आधीची औषधं, शुगरची नोंद?”

माधवी काकूंच्या चेहऱ्यावरचा आत्मविश्वास अर्ध्या क्षणासाठी सैलावला. “आहेत ना… तिच्याकडेच आहेत. दे, सई. वेळ घालवू नकोस.”

सईचा आवाज सपाट होता. “मला ‘तिकडे उभी राहा’ म्हणताना वेळ चालत होता.”

बेंचवरचा एक म्हातारा खाकरला. रोहन, थकल्यासारखा, लिफ्टकडच्या धूसर स्टीलच्या पॅनलजवळ उभा होता; त्या पॅनलवर जुने हातांचे डाग होते, आणि त्यात त्याचा चेहरा ताणलेला दिसत होता. त्याने फोनच्या मंद पडद्याकडे पाहिलं, वर नाही.

माधवी काकू लगेच आवाज मऊ करून पण जास्त मोठ्याने बोलल्या, जेणेकरून सगळ्यांना ऐकू जाईल. “अगं, रुग्णालयात वाद नको. तू आमच्यातलीच आहेस, पण क्रम समजून घे. अजून लग्न झालेलं नाही. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं आहे म्हणून सगळ्यांसमोर हद्द ओलांडायची नाही.”

हे वाक्य मुद्दाम होतं—फटके एकाच वेळी दोन. एक, सईची जागा खाली; दोन, ती जागा सर्वांसमोर मोजलेली. बेंचवर बसलेल्या दुसऱ्या कुटुंबातली तरुण मुलगी सरळ सईकडे पाहू लागली. कर्मचारी अधीर होत म्हणाला, “मॅडम, कागद नाहीत तर नाव पुढे जाऊ शकत नाही.”

“रोहन,” माधवी काकू म्हणाल्या, “तू सांग तिला. कागद दे. डॉक्टरांची वेळ निघून जाईल.”

रोहन पुढे आला, पण खिडकीकडे नव्हे—सईकडे अर्ध्या पावलाने. त्याचा आवाज इतका कमी की फक्त तिलाच ऐकू जाईल, अशी त्याची इच्छा; पण गर्दीत कमी आवाजही उघडाच पडतो. “दे ना. आत्ता नंतर बोलू.”

सईने डबा फाईलवर टेकवला. “नंतर? काल रात्रभर मी इथे पळाले, बिलं भरली, काकांच्या हातात सलाईन लागताना मी होते. आज खिडकीत ‘ही फक्त आणायला-न्यायला’?” ती रोहनकडे पाहतच म्हणाली, “जर मी फक्त तेवढीच असेन, तर कागदही ‘मुख्य’ लोकांनी सांभाळावेत.”

त्याच्या उत्तराआधीच आतून एक नर्स घाईत बाहेर आली. “पेशंटच्या काल रात्रीच्या इन्सुलिन डोसची नोंद कुठे आहे? डॉक्टर सर विचारतायत. आणि उपाशी किती तास ठेवलं?”

माधवी काकूंनी तत्परपणे हात वर केला. “मी—”

“तुम्ही नाही,” नर्सने सरळ सईकडे पाहिलं. “काल ज्यांनी सगळी नोंद केली ती तुम्ही ना? सांगा पटकन.”

क्षणभर संपूर्ण रांग चुकीच्या दिशेने वळलेल्या मानेला दुरुस्त करताना दिसली. माधवी काकूंचा उचललेला हात हवेवरच राहिला. सईने फाईल उघडली, निळ्या पेनाने काढलेल्या रेषांमध्ये बोट ठेवलं. “रात्री अकरा वाजता आठ युनिट. सकाळपासून उपाशी. पाणी सातनंतर नाही.”

“फाईल द्या.” नर्सने तिच्याकडूनच फाईल घेतली. मग कर्मचाऱ्याकडे वळून ती म्हणाली, “नोंद करणारी आणि पैसे भरणारी हीच. पुढचं यांनाच विचारा. डॉक्टर वाट पाहतायत.”

हे साधं वाक्य होतं, पण त्यानं बेंचांची दिशा बदलली. कर्मचारी आता माधवी काकूंना नव्हे तर सईकडे पाहत होता. “आधीचा स्कॅन कुठे केलाय?” “इन्शुरन्स नाही?” “रुग्णाला मधुमेह किती वर्षं?” प्रश्न तिच्याकडे आले. उत्तरंही तिच्याकडून गेली. माधवी काकू मध्येच बोलू लागल्या की कर्मचारी थांबून पुन्हा सईकडे बघे. रोहन पहिल्यांदा डोळे उचलून तिच्याकडे सरळ पाहू लागला; पण तेवढ्यानं काही सुटत नव्हतं.

आतल्या काचेतून डॉक्टरांच्या सहाय्यकाने नावांचा कागद टांगला. “अँजिओसाठी सही लागेल. नातेवाईक एक जण विंडोवर.”

माधवी काकू झटकन उठल्या. बेंचवर ठेवलेली त्यांची पर्स सटकली, चेनला अडकलेला रुमाल जमिनीला लागला. “मी येते. घरातली मोठी मीच. अशा कागदांवर सही कुणीही करत नाही.” त्यांनी सईकडे वाकून कुजबुजण्याचा प्रयत्न केला, पण ती कुजबुजही बेंचच्या कानासाठीच होती. “चल, इकडे ये. बस त्या कोपऱ्यात. तुला चहा घेऊन देते. लोकांसमोर हट्ट नको.”

सई हलली नाही. “बसायला जागा आधी नव्हती. आता टाकाऊ खुर्ची नको.”

माधवी काकूंच्या आवाजात पहिल्यांदा विनवणीचा कडा आला. “तू मनाला लावून घेतेस. मोठ्यांचं बोलणं असतं. सही माझी, बाकी सगळं तुझं—”

“नको.” सईने डबा उचलून हातात घेतला. “माझ्या कामाला मागच्या दाराची दाद नको. ज्यांच्या समोर कमी केलं, त्यांच्यासमोरच ठरू दे.”

रोहनचा फोन त्याच्या तळहातात मंद उजळला आणि पुन्हा काळा झाला. तो दोन क्षण उभाच राहिला. समोर खिडकी, बाजूला आईची आकसलेली मान, पाठीमागे बेंचवरची नजर. मुंबईत सेवा क्षेत्रात काम करणाऱ्या माणसाला रांग, काऊंटर, बोलण्याचा क्रम यांची किंमत माहिती असते; पण घरच्या दबावाखाली तोच माणूस किती पटकन गप्प होतो, हे सईने मागच्या दोन वर्षांत पुरेसं पाहिलं होतं. आज प्रश्न प्रेमाचा नव्हता; कोणाला उभं करायचं आणि कोणाला तिकडे ठेवायचं, याचा होता.

खिडकीतून कर्मचारी मोठ्याने म्हणाला, “सही कोण करणार? नोंद कोणाच्या नावावर टाकू? पुढे कोणाला बोलवायचं?”

माधवी काकू सरसावल्या. “घरच्यांकडून मी—”

“थांबा,” सई म्हणाली, पण कर्मचाऱ्याला नव्हे. रोहनकडे. इतकंच. “आता.”

हे एकच शब्द त्याच्या छातीवर ठेवलेलं वजन उघड करत होते. बेंचवरच्या मुलाने बिस्किटाचा पुडा फाडताना हात थांबवला. कर्मचारी पेन खिडकीवर आपटत म्हणाला, “जल्दी बोला, सर.”

माधवी काकूंनी शेवटचा डाव टाकला. “रोहन, काय करतोयस? उद्या लोकांना उत्तर द्यायचं आहे. अजून काही ठरलेलं नाही. सहीची वेळ खेळ नाही. आई जिवंत असताना परकी मुलगी पुढे करशील?”

शब्दांनी खोलीतल्या हवेवर मीठ चोळलं. ‘परकी’ हा शब्द रोहनच्या चेहऱ्यावर आपटला, पण नेहमीप्रमाणे तो गिळून टाकेल, अशीच सगळ्यांची अपेक्षा होती. सईने फाईल बंद केली. ती मागे जाणार होती—या वेळी खरोखरच—आणि मग माधवी काकू विंडो घेतील, सही करतील, आणि नंतर सगळे म्हणतील, प्रसंगाचा विचार करून शांत राहिलं पाहिजे होतं. त्या जुन्या क्रमाला अजून एक दिवस मिळाला असता.

रोहन पुढे गेला.

तो खिडकीसमोर उभा राहिला तेव्हा माधवी काकू त्याच्या खांद्याला स्पर्श करून स्वतःला त्याच्या बाजूला उभं करण्याचा प्रयत्न करत होत्या. त्याने पहिल्यांदाच तो स्पर्श हलक्याने नाही, स्पष्टपणे दूर केला. कर्मचाऱ्याने फॉर्म पुढे केला. “रुग्णासोबत कोण? सही कोणाची? पुढच्या बोलावणीला नाव कोणाचं टाकायचं?”

रांगेतला प्रत्येक चेहरा आता खिडकीकडे होता.

रोहनचा आवाज फार मोठा नव्हता, पण तो एकदाही तुटला नाही. “पहिलं नाव सईचं टाका. नोंद, बिलं, डॉक्टरांशी बोलणं, सही—सगळं सई करेल. मला तिच्यासोबत उभं दाखवा. माझ्या आईच्या मागे नाही.”

कर्मचारी थबकला नाही; उलट लगेच फॉर्म तिच्याकडे वळवला. “मॅडम, इथे सही. नातं?”

माधवी काकूंच्या तोंडातून शब्द बाहेर पडलेच नाहीत. त्यांच्या हातातला रुमाल पुन्हा सटकला. बेंचवरची ती तरुण मुलगी सरकून उभी राहिली, सईला खिडकीपाशी जाण्यासाठी जागा देत. एक वृद्ध माणूस जो आधीपासून माधवी काकूंचं बोलणं मान डोलावून ऐकत होता, त्याने आपल्या गुडघ्यावरचा वर्तमानपत्राचा घडीचा कोपरा दुमडला आणि नजर खाली घेतली. चेहऱ्यावरून अधिकार गेला की आवाज आधी मरतो; माधवी काकूंच्या बाबतीतही तेच झालं.

सई खिडकीपाशी गेली. तिच्या बोटांमध्ये अजून डब्याचा थंड धातू होता. तिनं डबा बेंचवर ठेवला, पेन घेतलं, फॉर्म वाचून सरळ ओळीत सही केली. कर्मचारीनं पुढचा प्रश्न विचारला, “रुग्णाच्या अपडेटसाठी प्राथमिक संपर्क?”

सईनं रोहनकडे न पाहता उत्तर दिलं, “माझा नंबर. आणि नोंद स्पष्ट लिहा.”

रोहन लगेच म्हणाला, “हो. पहिला संपर्क सई.”

हे दुसरं वार होतं—आता माघार नसलेलं. कर्मचाऱ्याने आवाज चढवून आतल्या स्टाफला सांगितलं, “प्राथमिक संपर्क सई माने. पुढची बोलावणी त्यांनाच.” खिडकीच्या बाजूचा लहानसा घंटानाद झाला. आतल्या सहाय्यकाने नावाची पट्टी बदलण्यासाठी कागद उचलला.

माधवी काकूंनी अखेर आवाज काढला, पण तो आधीसारखा धारदार नव्हता. “रोहन, मी काय परकी आहे का?”

यावेळी उत्तर सईने दिलं. ती खिडकीपासून हलली नाही. “परकी कोण, ते खिडकीत ठरतंय काकू. मला पुन्हा कोपऱ्यात बसायला सांगू नका.”

कर्मचारीनं तिला एक पिवळा क्रमांकाचा टोकन दिला आणि बाहेरच्या नोटीस भिंतीकडे बोट दाखवलं. “नाव लावतो. पहिली बोलावणी तिथे दिसेल.”

सईने टोकन घेतलं. ती वळून दोन पावलं चालली. नोटीस भिंतीवर आधीच लावलेल्या पांढऱ्या पट्ट्यांमध्ये नवीन पट्टी चिकटवली जात होती. गोंद अजून ओलसर, कागदाचा कडा थोडा उचललेला. मग तो कडा दाबला गेला, अक्षरं सरळ बसली—पहिल्या ओळीत स्पष्ट: “सई माने – सही / संपर्क”. त्याखाली दुसऱ्या ओळीत: “रोहन पाटील.” बेंचमधली रांग नकळत त्या भिंतीकडे वळली; मानांनी, डोळ्यांनी, थांबलेल्या पावलांनी ती अक्षरं पुन्हा वाचली. सईनं पुढे जाऊन त्या पट्टीचा उचललेला कोपरा स्वतःच्या बोटाने नीट चिकटवला, आणि नावफलक भिंतीवर स्थिर धरून राहिला.