जिला त्यांनी खाली ठेवलं, तीच वर निघाली

“अगं, ती गाडी मागे घे—ही लेन मानकऱ्यांसाठी आहे,” पांढऱ्या हातमोज्याचा इशारा सरळ मृणालच्या कॅबकडे गेला, आणि पुढच्या क्षणी चालकाने तिची छोट्याशा बॅगेसकट गाडी बाजूच्या सेवा प्रवेशाकडे वळवली. समोर एकामागून एक गाड्यांची दारं उघडत होती; फुलांचे तोरण हलत होते; हसऱ्या चेहऱ्यांनी हार घेऊन मोठ्या पाहुण्यांना उतरवून घेतलं जात होतं. मृणालच्या मानेला घासून गुळगुळीत झालेली पातळ ओळखदोरी चिकटली होती—रुग्णालयातून थेट आली होती ती. तीन रात्रींच्या जागरणानंतर केसांचा सैल अंबाडा आणि हातात अजूनही उशिरा परत केलेली जुन्या घराची किल्ली. तरी इथे तिच्यासाठी जागा नव्हती; तिच्याकडून फक्त वाट मोकळी करून घेण्यात येत होती.

तिने चालकाला पैसे दिले, पावती दुमडून बॅगेत ठेवली आणि सेवा प्रवेशाऐवजी सरळ मुख्य कडेला उतरली. थोडा दरवाज्यात थांबलेला तो विराम—जिथे आतल्या झुंबराचा प्रकाश बाहेरच्या धुळीत मिळत होता—तिथेच तिला समीर दिसला. शेरवानीतला, छान बांधलेला, पण नजर चुकवणारा. त्याच्या शेजारी रुचा वहिनी आधीच उभी होती, नवऱ्याच्या घरची मानकरी सून असल्यासारखा चेहरा लावून. मृणाल आणि समीरचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं; दोन वर्षं सगळ्यांच्या माहितीत, बोलण्यात, हो-नाहीत अडकलेलं. आज समीरच्या चुलत बहिणीचं लग्न होतं, आणि मृणालने या घरासाठी जितका पैसा, वेळ, धावपळ दिली होती, तितका या कडेलाच कोणी उभं राहून मोजत नव्हतं.

“थांब तिथेच,” रुचा वहिनीने हात पुढे करून तिला थांबवलं. “स्वागत रांगेत घरचे आणि जावईकडचे ठरलेले लोकच उभे राहणार. तू आत जाशील, पण तिकडे नाही. मुख्य टेबलच्या जवळ तर अजिबात नाही.”

मृणालने तिच्याकडे पाहिलं. “का?”

“कारण हक्क नावाने येतो,” वहिनीचा आवाज मुद्दाम उंचावला. जवळच्या दोन काकू वळल्या. “नुसतं येणं-जाणं, हॉस्पिटलला धावणं, पैशांची देवघेव—याने कोणी घरची होत नाही. समीरचं काही ठरलेलं नाही. आणि आजच्या दिवशी मला गोंधळ नको. तू नोंदणी टेबलाजवळ थांब.”

समीरने ओठ उघडले, पण आवाज बाहेर आला नाही. मृणालने त्याच्याकडून उत्तर मागितलं नाही. तिने फक्त हातातली किल्ली आणि पिशवी घट्ट पकडली आणि नोंदणी टेबलाकडे वळली. तिथे कागदांच्या ढिगाशेजारी थंडावलेल्या चहाचा पातळ कडा कपाभोवती सुकत होता. टेबलावर ठेवलेली नावांची फलकं अजून मांडली जात होती. पहिलं स्पष्ट बक्षीस इतकंच—तिला हाकललं गेलं, पण ती निघून गेली नाही; ती जिथे नावे, जागा, क्रम ठरत होते तिथेच उभी राहिली.

“मॅडम, इथे उभं राहू नका,” एक तरुण स्वागतकर्मी म्हणणार इतक्यात मागून देशमुख धावत आले. त्यांचा सूट नीट बसलेला, चेहरा घामानं ओला. त्यांनी पहिले रुचा वहिनींकडे पाहिलं, मग मृणालकडे, आणि अचानक त्यांचा सूर बदलला. “मृणालताई… नाही, मृणालबाई, आपण इथे? कृपया बाजूला नका उभं राहू. आपण पुढे या.”

कडेला उभ्या लोकांच्या देहात छोटासा धक्का गेला. देशमुख स्वतः पुढे झाले, त्यांनी दोन्ही हातांनी रस्ता कापल्यासारखा मोकळा केला. “या, या. आपल्यासाठी थांबलो होतो आम्ही.” ‘आपण’ हा शब्द त्यांनी रुचा वहिनींसाठी नाही, मृणालसाठी वापरला. त्यांच्या मागचे दोन मुलगे सरकले; नोंदणी टेबलाजवळचा फलकांचा गठ्ठा त्यांनी तिला दिसेल असा फिरवला.

रुचा वहिनीचा चेहरा कडक झाला. “देशमुख, काहीतरी चूक झाली आहे. हिला—”

“चूक नाही, वहिनी,” देशमुखांनी तिचं वाक्य मध्येच कापलं, पण आवाज नम्रच ठेवला. “वरपक्षाच्या खर्चाच्या मुख्य खात्याबद्दल सकाळी मला स्पष्ट निर्देश आले. पुढच्या मानकऱ्यांच्या रांगेत ज्यांचं नाव धरायचं, त्यात मृणालबाईंचा प्रथम उल्लेख आहे.”

“कोणाच्या निर्देशाने?” रुचा वहिनीने तिरस्काराने विचारलं.

उत्तर देशमुखांनी दिलं नाही. तेवढ्यात मागून मामा आले. त्यांच्या हातात तपकिरी लिफाफा आणि जुनाट वह्यासारखा खर्चाचा हिशेब होता. “माझ्या,” त्यांनी कोरडं उत्तर दिलं. “आणि उशिरा का होईना, तुमच्या सगळ्यांसमोर.”

मामांनी लिफाफ्यातून बँकेची पावती, ऑनलाईन हस्तांतरणाची छापील नोंद, आणि सोन्याच्या दुकानाचा थकबाकीचा कागद बाहेर काढला. “मेहंदीपासून हॉलच्या आगाऊ रकमेपर्यंत ज्यावेळी घरात पैसा नव्हता, तेव्हा रुचाने कुणाकडून उसना मान आणला असं सगळीकडे सांगितलं. उसना मान नाही. ही रक्कम मृणालने भरली. स्वतःच्या खात्यातून. आणि तेही बाबांना आयसीयूमध्ये ठेवून.”

कागदावर मोठे आकडे होते. पावतीवर मृणालचं पूर्ण नाव. बाजूला तिच्या रुग्णालयाचा शिक्का असलेलं पत्र—रात्रीच्या ड्युटीनंतर घेतलेल्या आपत्कालीन रजेची नोंद. सेवा क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांच्या थकव्याला फारसा मान नसतो; पण पैशांची रक्कम आणि सही मात्र मोठ्यांना लगेच समजते. दोन काकांनी कागद जवळ ओढून पाहिला. कुणीतरी हळूच विचारलं, “म्हणजे हॉल…?”

“हॉल रद्द झाला नाही म्हणून आज आपण इथे उभे आहोत,” मामा म्हणाले. “आणि बदल्यात हिला नोंदणी टेबलाजवळ उभं करायचं? एवढाच हिशेब ठेवला होता का?”

समीर शेवटी पुढे आला. “मृणाल, मी तुला नंतर समजावतो—”

“नंतर?” मृणालने त्याच्याकडे पहिल्यांदा नीट पाहिलं. आवाज सपाट होता. “ज्या दिवशी मला सेवा प्रवेशाकडून आत पाठवलं जातं, त्या दिवशी ‘नंतर’ हा तुझा शब्द उशिरा येतो.”

रुचा वहिनी अजूनही हार मानायला तयार नव्हती. तिने नोंदणी टेबलावर ठेवलेलं मुख्य फलकांचं पाकीट उचललं. “पैसा दिला म्हणून कुणी वर बसत नाही. घरात क्रम असतो. मुख्य टेबलावर मोठे, ठरलेले नातेवाईक. बाहेरचे लोक उपकार करून नातं विकत घेत नाहीत.”

“बाहेरची?” मामांचा आवाज आता धारदार झाला, पण मृणालने त्यांना हाताने थांबवलं. तिची नजर फलकांवर गेली. जाड क्रीम कागदावर सोनरी अक्षरं—वर-वधूच्या पालकांच्या शेजारी विशेष मानकऱ्यांची जागा. त्यात रुचा वहिनीचं नाव समोरच्या टोकाला ठेवलेलं होतं. समीरचं नाव त्या रांगेच्या आत. मृणालचं नाव नव्हतंच.

देशमुखांचे हात हवेत थिजले. त्यांना समजत होतं—आता जो निर्णय होईल तो सगळ्यांसमोर वाचला जाईल.

मृणालने टेबलावरची पातळ प्लास्टिकची फोल्डर उघडली. त्यात अजून न वापरलेली दोन रिकामी नावफलकं होती. तिने एक बाहेर काढला, देशमुखांच्या कोटाच्या खिशातून पेन घेतलं, आणि शांतपणे लिहिलं—“मृणाल देशपांडे”. अक्षर सरळ, न अडखळणारं. मग तिने आधीचा फलक बाजूला केला—रुचा वहिनीचा. तो कागद हलक्या आवाजात टेबलाच्या कडेवर आपटून खाली घसरला.

रुचा वहिनीचा श्वास अडखळला. “तुला अधिकार कोणी दिला?”

“ज्यांनी पैसे घेतले, त्यांनी नोंद ठेवली,” मृणाल म्हणाली. “ज्यांच्यासाठी मी रात्री रुग्णालयाच्या कॉरिडॉरमध्ये बसले, त्यांनी आठवण ठेवली. आणि ज्यांना आज क्रम वाचायचा आहे, त्यांच्यासमोर मीच तो ठेवते.”

तिने स्वतःचा फलक मुख्य टेबलाच्या डाव्या पहिल्या जागेवर ठेवला—वराच्या आईच्या शेजारी. मग समीरचा फलक उचलून पुढे नाही, मागच्या रांगेत सरकवला; जिथे कुटुंबातले इतर चुलत भाऊ बसणार होते. हा हालचालीचा क्षण हॉलच्या गोंधळातही इतका स्पष्ट होता की जवळ उभ्या सगळ्यांनी तो एकाच वेळी पाहिला. कागद हलला, क्रम बदलला, आणि कोण आधी स्वीकारला जाणार हे उघड झालं.

“देशमुख,” ती न बघताच म्हणाली, “स्वागत रांगेत आधी मला नेलं जाईल. मग मामा. मग वधूची आई. ह्यांच्या”—तिने समीरकडे क्षणभर नजरेने दाखवलं—“नावापूर्वी कुणी ‘विशेष’ म्हणणार नाही. आणि हा पडलेला फलक उचलून नोंदणीच्या बाजूला ठेवा. तिथे योग्य दिसेल.”

देशमुखांनी एक क्षणही दवडला नाही. “हो, मृणालबाई.” त्यांनी पडलेला फलक उचलला, नोंदणी टेबलाच्या टोकाला ठेवला, आणि दुसऱ्या कर्मचाऱ्याला इशारा केला. हार घेऊन उभा मुलगा तत्क्षणी मृणालसमोर आला. दुसरा मुलगा दोरी सरकवून पुढचा मार्ग मोकळा करू लागला.

रुचा वहिनीने शेवटचा प्रयत्न केला. “समीर, काहीतरी बोल! ही मर्यादा ओलांडतेय.”

समीरचा चेहरा कोसळलेला होता. तो मृणालजवळ एक पाऊल आला, आवाज खाली. “तू असं सार्वजनिक—”

“हो,” मृणालने त्याला तोडत म्हटलं, “कारण अपमानही सार्वजनिकच झाला होता.”

तेवढ्यात वधूची आई, जी आतापर्यंत चेहऱ्यावरच्या मेकअपमागे गोंधळ लपवत उभी होती, ती पुढे झाली आणि मृणालकडे हाराचा ताट स्वतः वळवला. कुणी मोठं भाषण केलं नाही. कुणी टाळ्या वाजवल्या नाहीत. फक्त जुनं चुकलेलं संतुलन अचानक अंगाने बदललं. रुचा वहिनी बाजूला झाली नाही म्हणून देशमुखांना स्वतः तिच्या समोरून आडवे जावं लागलं. ती पहिल्यांदा कडेला उभी दिसली.

मृणालने हार घेतला नाही. तिने ताट हलकंसं मागे वळवून मामा यांच्या हातात दिलं. “हे तुम्ही धरा. मी क्रम पाहते.”

मग ती पुढे गेली. स्वागत रांगेत पहिल्या जागी उभी राहताना तिने खांदा सरळ केला; मानेला चिकटलेली ओळखदोरी काढून बॅगेत टाकली; आणि जुन्या घराची किल्ली नोंदणी टेबलावर ठेवली. “ही परत,” ती समीरला न पाहताच म्हणाली. “उशिरा झाली.”

मुख्य मजल्याच्या पुढच्या लँडिंगमध्ये वळताना आधीच माणसांचे देह नव्या क्रमाने फुटले होते. समोरचा सेवक झटकन बाजूला झाला; त्याच्या कोटाचा बाहू आधी मागे सरकला, कापडाने रेषेसारखी मोकळी वाट काढली, आणि त्या वाटेत मृणाल सरळ पुढे गेली.