ज्यांनी मला कापलं, त्यांनाच पुरवठा बंद

रोहितने मुक्ताच्या मनगटावर हात ठेवून तिला स्टोअरकडे जाणाऱ्या अरुंद मार्गातून अक्षरशः बाजूला ढकललं. “तू नाही. आजपासून किल्ली माझ्याकडे,” तो डिस्पॅच खिडकीजवळच्या अलॉटमेंट फळ्यावर मार्कर आपटत म्हणाला, “तू खाली जा. लिनन मोज. वरचा पुरवठा मी सोडतो.”

मुक्ताच्या गळ्यातलं जुनं, वाकून गेलेलं ओळखपत्र-बंध हनुवटीवर आपटलं. काऊंटरच्या कडेला बिलांची चुरगळलेली पावती, अर्धा रिकामा चहा आणि सकाळपासून न उघडलेला डब्बा पडला होता. डब्याचा स्टील थंड झाला होता; घरून आईने घाईत घातलेली भाजी त्यात चिकटून बसली असणार. पण इथे भूकपेक्षा वाईट गोष्ट दुसरी होती—डिस्पॅच लेनमध्ये उभ्या वॉर्डबॉय, सफाईकर्मी, दोन नर्स, आणि बाहेरून आलेला संदीप काका. काकांनी येताना सांगितलं होतं, “तुझ्याविषयी बोलायचं आहे. संध्याकाळी जाधव लोकांकडे जाणार आहोत.” नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असं उघड्यावर तोडून दाखवतात, हे त्यांनीही बहुतेक पहिल्यांदाच पाहिलं.

मुक्ताने मनगट सोडवलं. “लिनन मोजायला मी लहान नाही, रोहित. पण किल्लीवर तुझं नाव नाही.”

“नाव?” तो हसला. “इथे नाव नाही, चालणं पाहिलं जातं. तू गेल्या महिन्यापासून कशावर आहेस ते सगळ्यांना दिसतंय.” तो मुद्दाम मोठ्याने बोलला. “उशीर, चुका, आणि भावनिक नाटक. स्टोअरपासून दूर राहा.”

त्याने खिशातून सप्लाय-कॅबिनेटची जड किल्ली काढून हवेत हलवली. मग शेखरला म्हणाला, “तिला बेसमेंटला पाठव. वरच्या लेनमध्ये उभी राहिली तरी काम अडतं.”

शेखरने मुक्ताकडे पाहिलं, मग नजर चुकवली. दोन मुलांनी क्रेट्स उचलताना पावलं मंद केली; त्यांना तमाशा दिसत होता, पण चुकीच्या बाजूला उभं राहायचं नव्हतं. मुक्ता मागे सरकली, पण नजरेने फळा सोडला नाही. रोहितने आजच्या नोंदीत लाल रेघा मारल्या होत्या—आयसीयूला चार बॉक्स, ऑपरेशन थिएटरला दोन, डायलिसिसला “थांबा.” थांबा? रात्रीची शिफ्ट येण्याआधी डायलिसिस थांबवायची? तो पुरवठा साधन म्हणून नाही, मालकी म्हणून वापरत होता.

दहा मिनिटांत पहिला भंग पडला. बाहेरच्या रॅम्पवरून छोटा ट्रॉली-व्हॅन शिट्टी देत आत आला आणि चालक ओरडला, “कोल्ड-चेन कुठे उतरवायची? लेन तीन बंद आहे का?” रोहितने हात वर करून लेन दोनकडे दाखवलं. तिथे आधीच लिननच्या पिशव्या रचलेल्या होत्या. बर्फाच्या पेट्या थांबल्या. आतल्या नर्सने तडक विचारलं, “हे इथे का? तापमान उतरेल.”

रोहितने गोंधळून फळ्याकडे पाहिलं. चालक पुन्हा ओरडला, “रजिस्टरवर जुन्या सूचनांमध्ये लेन तीन, थेट उजवीकडचा कोल्ड रूम मार्ग आहे. कोण सांगणार?”

मुक्ता बेसमेंटच्या जिन्याजवळ थांबली होती. ती मागे न वळता म्हणाली, “लेन दोनने नेलंत तर ऑक्सिजन सिलिंडरचा मार्ग अडेल. ट्रॉली उलटी फिरवा. रॅम्पवर अर्धं वळण घेऊन उजवीकडच्या पिवळ्या पट्टीत घ्या. कोल्ड रूमची आतील कडी आधी उघडली नाही तर सील पुन्हा बसवावं लागेल.”

चालकाने तत्क्षणी विचारलं, “कडीची किल्ली कुणाकडे?”

कोणीच उत्तर दिलं नाही. रोहितने खिशातल्या किल्ल्यांचा जुडगा हलवला, पण त्यात ती बारीक चांदीची किल्ली नव्हती. मुक्ताने सरळ सांगितलं, “ती नेहमी रजिस्टरखालच्या हुकवर ठेवायची. काल परत दिली नव्हती का?”

सगळ्यांच्या नजरा एकदम काऊंटरखाली गेल्या. हुक रिकामा होता. शेखरचा चेहरा पडला. “काल रात्री रोहित सर घेऊन गेले होते,” तो हळू म्हणाला.

एक सेकंदासाठी लेन थांबली. मग नर्सने चिडून थेट मुक्तालाच विचारलं, “मार्ग उघडणार कोण?”

रोहित काही बोलण्याआधीच मुक्ता पुढे आली. काऊंटरच्या कडेला ढीगाखाली अडकलेलं जुनी नोंदवही तिने ओढून काढली, मधल्या पानातून स्टेपल केलेली राखीव-हुक चिठ्ठी फाडली आणि चालकाच्या हातात दिली. “ही दाखव. मागच्या कॉरिडॉरची तात्पुरती सोडत मिळेल. पण लेन दोन रिकामी करा. लिनन बाजूला.”

“कोण म्हणतंय?” रोहित गुरगुरला.

चालकाने नर्सकडे, नर्सने मुक्ताकडे पाहिलं. मग दोघांनी एकदम ओरडलं, “लिनन बाजूला! ट्रॉली मागे घ्या!” मुलांनी पिशव्या उचलल्या. अडलेला मार्ग हलला. लेन दोनवर उभ्या दोन ट्रॉली मागे गेल्या; लेन तीनचा पिवळा पट्टा मोकळा झाला. रोहितने हात दाखवून थांबवायचा प्रयत्न केला, पण चालकाने सरळ त्याच्या खांद्यावरून ट्रॉली फिरवली. मध्यावर उभी असलेली लोखंडी स्टँड ढकलली गेली आणि भिंतीला आपटून आवाज झाला. मुक्ताच्या बाजूला मार्ग उघडला; रोहितच्या बाजूला उभे असलेले दोन कामगार अर्ध्या पावलाने मागे सरकले.

मुक्ताने काही विजयी शब्द बोलले नाहीत. ती फक्त चालकासोबत तीन पावलं चालली, कोपऱ्यापाशी उभं राहून म्हणाली, “इथून सरळ. लाल दरवाजा नाही, पांढरा. लाल दरवाजा बंद.” चालकाने मान हलवली. ट्रॉली आत सरकली. थंडीचा वाफाळलेला श्वास क्षणभर बाहेर आला आणि निघून गेला.

रोहितचा चेहरा कडक झाला. “खूप माहिती आहे ना तुला? म्हणूनच तुला खाली ठेवतोय. वर राहिलीस की स्वतःला अजून काय समजतेस.” तो फळ्यावरची नावे पुसू लागला, जणू मार्करने तो प्रसंग मिटेल.

तेवढ्यात संदीप काका आत आले. त्यांच्या मागे प्राजक्ता होती—रोहितची चुलत बहीण, आणि जाधव घरातल्या बोलण्यांची हक्काची वाहक. तिच्या हातात मंदिरातून आणलेली फुलांची पिशवी होती; बहुतेक कुठल्यातरी शुभवेळेवरून सरळ इथे आली होती. तिने हसत विचारलं, “रोहित, आंटीने पाठवलंय. संध्याकाळी वेळेवर ये. आणि हो, मुक्तालाही—” वाक्य अर्ध्यात तुटलं. कारण त्या क्षणी तिने पाहिलं, कोणाला आदेश पाळले जात आहेत आणि कोणाला स्वतःच्या किल्लीचं प्रदर्शन करावं लागतंय.

रोहित लगेच सरसावला. “प्राजक्ता, कामाच्या मध्ये येऊ नकोस.”

प्राजक्ताने त्याच्याकडे न पाहता मुक्ताकडे विचारलं, “तुझी शिफ्ट किती वाजता संपते?”

प्रश्न साधा होता, पण काकांच्या चेहऱ्यावरून स्पष्ट दिसलं—घरचं गणित कामाच्या जमिनीवर उतरलं होतं. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं अचानक वेगळ्या वजनाने उभं राहिलं. मुक्ताने उत्तर दिलं नाही. तिची नजर फळ्यावरच्या “डायलिसिस—थांबा” वर रोखलेली होती.

तीन वाजता खरी कमतरता आली. पावसाने मुंबई गच्च अडवली होती. उपनगरी रेल्वे उशिरा, रस्त्यांवर पाणी, आणि बाहेरच्या शाखेतून येणारा महत्त्वाचा साठा शेवटी हॉस्पिटलच्या मागच्या गेटवर पोचला—डायलिसिस किट्स, सलाईन, आणि दोन वॉर्डसाठी राखीव निर्जंतुक पॅक. खालच्या कॉरिडॉरमध्ये आधीच तुटवडा सुरू होता. फोनवरून आवाज येत होते, “आता सोडा, नाहीतर रुग्ण अडकतील.” यावेळी चूक दिसली असती तर झाकता आली नसती.

डिस्पॅच बेमध्ये ट्रॉलींची चाके पाण्याने माखलेली घसरत आत आली. रोहितने पटकन फळ्यावर स्वतःच्या बाजूने नावे लिहिली. “पहिल्यांदा व्हीआयपी वॉर्ड. मग वरचे. डायलिसिस थांबेल पंधरा मिनिटं.”

“पंधरा मिनिटं नाही थांबत,” मुक्ता म्हणाली.

“तू गप्प.” तो किल्ली कमरेच्या दोरीला अडकवत तिच्यासमोर आला. “मी सांगितल्याशिवाय एक बॉक्सही सुटणार नाही.”

शेखरने कुजबुजलं, “रजिस्टरमध्ये रात्रीच्या अधिकृत सही अजून मुक्ताचं नाव दाखवतंय.” रोहितने त्याच्याकडे असे वळून पाहिलं की मुलगा थेट मागे हटला.

मुक्ताने रजिस्टर उघडलं. वर वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकाऱ्याची कालची नोंद होती—“तुटवडा परिस्थितीत रात्रीची सोडत शेवटची मान्यताप्राप्त स्टोअर-प्रभारीकडून.” बाजूला नाव: मुक्ता सावंत. रोहितने पान झटकन बंद करायला हात टाकला. मुक्ताने तेच पान त्याच्या हाताखालून ओढून वर उभं केलं आणि मोठ्याने म्हणाली, “शेखर, मोठी ट्रॉली लेन एकवर. डायलिसिसचे सहा बॉक्स आधी. नर्स कविता, तुम्ही मोजणी घ्या. आयसीयूला दोन मागच्या मार्गाने. बाकी थांबवा.”

रोहितने आवाज चढवला, “कोणी हलणार नाही! मी बघतो.”

कोणी हललं नाही—एक धडधडणारं अर्धं सेकंद. मग डायलिसिसमधली कविता नर्स पुढे आली. “रुग्ण थांबवणार असाल तर तुम्ही वर सही करा. नाहीतर आम्ही तिच्या नोंदीवर घेतो.” तिने मुक्ताच्या उघड्या रजिस्टरकडे बोट दाखवलं.

त्याने शेवटचा डाव खेळला. सप्लाय-कॅबिनेटसमोर उभं राहून किल्ली काढली आणि म्हणाला, “किट्स या कपाटात आहेत. माझ्याशिवाय कुणी उघडणार नाही.” त्याचा हात घट्ट होता; किल्ली जडपणे चमकली. हेच त्याचं उरलेलं राज्य होतं.

मुक्ता पुढे गेली. चालण्यात घाई नव्हती. ती सरळ संदीप काकांसमोर थांबली; काका अजून तिथेच होते, कारण प्राजक्ताने त्यांना थांबवलं होतं—“आता जाऊ नका.” मुक्ता म्हणाली, “काका, तुम्ही सकाळपासून बघताय. काम कोण चालवतंय तेही बघा.” मग तिने प्राजक्ताकडे क्षणभर पाहिलं; त्या नजरेत विनंती नव्हती, फक्त नोंद होती. त्यानंतर ती काऊंटरवरून फोन उचलून प्रशासनातील जोशी मॅडमचा छोटा क्रमांक फिरवला. “मॅडम, तुटवडा-स्थिती. अधिकृत नोंद क्रमांक सात वापरते आहे. समोरचा मार्ग अडवला जातोय. तुमचा शब्द हवा.”

स्पीकरवर कडक आवाज आला, “नोंद क्रमांक सात लागू. तात्काळ सोडत मुक्ताकडून. अडथळा करणारा बाजूला व्हा.”

रोहितने फोन हिसकावायचा प्रयत्न केला, पण तोपर्यंत पहिला आदेश आधीच बाहेर पडला होता. “लेन एक उघडा!” मुक्ता ओरडली. “लेन दोन फक्त परतीसाठी. मागचा रॅम्प बंद. डायलिसिस आधी!”

आवाजांनी बे दणाणला. “लेन एक!” “परतीची ट्रॉली मागे!” “उजवीकडे घे!” दोन कामगारांनी रोहितसमोरची ट्रॉली थांबवली. तिसऱ्याने त्याच्या खांद्यामागून जाऊन लेन एक मोकळी केली. रोहितने एका बॉक्सवर हात ठेवून थांबवायचा प्रयत्न केला; कविता नर्सने सरळ म्हणलं, “हात काढा.” तिच्या मागे उभ्या वॉर्डबॉयने बॉक्स उचलला आणि मुक्ताच्या सांगण्यावरून पुढे निघाला. चालू हालचालीत रोहित मधोमध राहिला, पण मार्ग त्याच्या हातातून निसटत गेला. त्याच्या बाजूला उभ्या दोन ट्रॉलींना थांबावं लागलं; मुक्ताच्या बाजूने एकामागून एक बॉक्स सुटू लागले.

“किल्ली दे,” मुक्ता म्हणाली.

“नाही.”

“मग उभा रहा आणि सर्वांच्या समोर अडथळा कर.” ती पुढे सरकली. त्याने किल्ली कमरेला अडकवलेल्या दोरीत मागे सारली. शेखरने त्या दोरीकडे हात नेला, पुन्हा मागे घेतला. रोहितला अजून वाटत होतं, कुणी त्याच्याविरुद्ध प्रत्यक्ष हात लावणार नाही. मग जोशी मॅडम स्वतः बेच्या दारात दिसल्या. पावसाने त्यांच्या साडीचा काठ ओला झाला होता. त्यांनी एकदाच विचारलं, “किल्ली कुणाकडे?”

रोहितने उत्तर द्यायला तोंड उघडलं. त्या आधीच संदीप काका म्हणाले, शांत पण पुरेसं मोठ्याने, “ज्याच्याकडे असू नये त्याच्याकडे.”

ते वाक्य रोहितच्या चेहऱ्यावर सरळ बसलं. प्राजक्ताने हळूच फुलांची पिशवी दुसऱ्या हातात घेतली; तिच्या डोळ्यात पहिल्यांदाच घरचा अभिमान नव्हता, हिशेब होता.

जोशी मॅडम पुढे आल्या. “किल्ली.” यावेळी आदेशात पर्याय नव्हता. रोहितने एका क्षणासाठी किल्ली घट्ट धरली. मग सभोवतीच्या हालचाली त्याच्याशिवाय सुरूच राहिल्या—“सहा बॉक्स गेले!” “आणखी दोन!” “परतीची लेन मोकळी!”—आणि त्याच्या हाताची कडकपणा स्वतःलाच हास्यास्पद झाली. त्याने किल्ली काढली, पण मॅडमकडे न देता मुक्ताकडे फेकण्यासारखी वाढवली. तिने हवेतच ती पकडली.

“आता,” तो ओठ चावत म्हणाला, “आयसीयूचे उरलेले दोन पॅक दे. लगेच. मला—”

मुक्ता आधीच फळ्याजवळ उभी होती. तिने अलॉटमेंट फळ्यावर नवी रेघ ओढली: डायलिसिस पूर्ण, आयसीयू पुढचं, व्हीआयपी वॉर्ड खाली. मग शेखरला म्हणाली, “जो कोणी मागेल, माझ्या लेनमधून मागेल. तिकडची नोंद बंद.” रोहित अजून बोलणार होता. तिने त्याच्याकडे न पाहता स्पष्ट केलं, “आयसीयूचे दोन पॅक मिळतील. मागणी नोंदव. इथे.”

त्याच्यासमोर रजिस्टर उघडलं. जो मार्ग तो सकाळी तिला बंद करत होता, त्याच मार्गाच्या बाहेर तो थांबला. मागे उभा कामगार ट्रॉली धरून अडकला होता. “सर, लिहा ना,” त्याने अडखळत सांगितलं, कारण त्यालाही माल हवा होता.

रोहितने क्षणभर भोवती पाहिलं—जोशी मॅडम, संदीप काका, प्राजक्ता, नर्स, कामगार, आणि फळ्यावर मुक्ताच्या हाताची नवी क्रमवारी. त्याच्या आवाजातला हुकूम तुटून खडबडीत विनंती उरली. “आयसीयू... दोन पॅक. आत्ता.”

मुक्ताने रजिस्टर त्याच्याकडे ढकललं. “नोंद.”

तो लिहू लागला तेव्हा त्याची बोटं ओली झाली होती, पावसाने की घामाने ते कुणी विचारलं नाही. मुक्ता वळली, सप्लाय-कॅबिनेटपाशी गेली, किल्लीच्या जड दातांना कुलपाशी नेलं, आणि कुलूपात ती फिरवत कपाट उघडलं. क्लिक.